Ludyák

Harayo pa an Mayo 2016, nabati ko na an patalastas manungod kun Burog; ‘Ang galing niya… Pag kriminal ka, at ayaw mong tumigil o umalis, patay ka… Ang galing, di ba?’ Sugad sin, ‘Didto sa amo sa Dabaw, may diyos na, kun maraot ka nganyan na tawo, magbo’ot siya kun patayon ka o nano… Di’anison baga, ha?’ Kun nababati ko ini, mahod sinasabi ko sa kaistorya ko, an nasa isip ko, na sugad sira sin nasa iba na nasyon, kay an aram ko, sa bilog na Pilipinas, bawal kastiguhon an diri pinaagi sa korte, labi na patayon, dini, sa di’ man intutugutan an sentensya sin pagpatay… Minsan, bagaw ko, ‘Wara na daw data an mga pulis do’on, nan san mga korte, ha?’ Kun di’ na pag-aarestuhon, nan di’ na pagbabati’on, an sayo na akusado, an’hon pa man husgado?’

Kadaghanan san nag-oomaw sini na sistema ni Burog, nag-iriskwla man ‘gud; an iba ngani, bagaw propesyunal. Sa surumaton sin kadaanan na Bulusanon, an tawo na nag-sudup, nakasabot. Maaram, na kun bagá an kolor san ilaw sa tinampo, di’ ngon’a magbalatas. Kun pasó na an bolong, di’ na pagtumaron. Kun matarom, makasamad. Kun mapasò, makadalsô.

An sinundan na rehimen, daghanon ‘gud an ineredar na paraknit na dugnit. Maski daghan an natangbulan, daghan an insursihan kunta na wara nag’ud kárematihi. Inunungan ini sin langkag. Ini na langkag, dumô na kahoy, na ginatungan sin peyknyus.

Nakatupar man an popularidad san peysbuk. Atog, ini kunta na social media, dako na pagpakusog o empowerment sa nakagamit na sini: sa pagsikop sin manglain-lain na kinaadman, sa paghatag sin dispatso nan opinyon, sa pagpahiwas sin kakayahan nan partisipasyon. Ugaring, daghan an, imbes na adalan sin mayad an naiimod, nababati, o nababasa, nan magpartisipar sa pagpahaharom sin diskusyon, ginagamit ini na kakayahan sa hababaw na patinawa nan piyóng na copy-paste-forward-share. Sa pagkanap san panahon, malin daghanon an padagos an panguruwot sa ugali na atrasado: tsismis, pakaraot, pakurusugan boses, padarakuan braso, paharataasan ihi, nan arapinay.

Pagsarakuta sini ubos, pambihira nag’ud na sagmaw.

Nagbatog sa edited na bidyo ni Delima, nan sa mga testimonya nganyan sin mga kriminal sa munti. Naging dabes prisidint in da sularsistim si Burog, nan naging bayani an diktador na binis’ang. An tinadaku’i na imbento, an

‘Adik, nanlaban, pinatay ng pulis sa baybas’.

San una, naruyagon an iba, kay marasa ka nganyan, kun diri sa blag ni muka, ni tikling pitoy, nan sa dede’eks interneysyunal, di’ magkaararaman ini na mga balita??’

Di’ nag-awat, lunutaw an korte san peyknyus san barangay Burog. ‘Si’apo’, nganyan, ‘kun peyk, basta di’anison an retrato’, bagaw sin sayo.

May nagsabi man na ‘Mas mayad na patayon an adik, imbes na sira an mangpatay.’

Malin an lohika nira,

basta nagdu-droga, ‘adik’

basta ‘adik’, rapist, o killer

basta pinatay sa baybas, ‘adik’ o nangato, o ‘adik’ na nangato

kun mapatay na ubos an ‘adik’, maasenso na an pilipinas

an pagkontra sa pagpatay sin ‘adik’, destabilisasyon

an nangontra sa pagpatay sin ‘adik’, dulaw

sira na nangontra sa pagpatay sin ‘adik’, nan mga ‘dulaw’, mga kakontra san estado

kaya, angay kanira, kun senador, presuhon o halian sin katungdan sa senado, kun opisyal san gobyerno, i-impeach, o pakarauton na may kwarta sa bangko sa iba na nasyon, o sayo an itlog.

Ma’o ini an lohika sini na rehimen ni Burog. Di’ man ini pareho san bagaw sa Ingles, lodyik. Mas angay sini na gahoy, ipamutang pagiging planudo an mayad na rarasunon: ludyák.
___________________________________
Retrato tabi ni Ed Uy. Salamat po.

Advertisements

An nababayaan

Who’s gonna pay attention
to your dreams?
– The Cars, Drive, 1984

An istorya ni Eudocia Pulido na sinurat ni Alex Tizon sa The Atlantic, manungod sin babayi, na batog pa na siya disi’otso, san ipangregalo san giloy ni Tizon sa kaniya ina, na dose anyos pa’k sadto, nanirbihan sin ungod, hasta san an ina ni Tizon maasawa, mangabataan, nan tumapon sa Amerika. Didto, si Eudocia an nangataman kun Alex nan san upat pa niya na kamaranghod, na mas pa sa tunay nira na ina. Si Eudocia an nagbabâ san intiro na ubrahon sa balay.

Sa naab’tan nira sa Amerika, di’ na kila an sugad sini na pagtratar sin kaupod sa balay, ipamutang diri oripon. Ugaring, san mahuru-himunta nira magkamaranghod, nasabutan nira na si Eudocia, oripon nira: wara sweldo, wara prebilihiyo maski nano. Namatay si Eudocia san 2011, sa edad na 86. Si Tizon, niyan na taon, sa edad na 57.

Pagluwas sini na istorya san Mayo, nagpira man kasemana an diriskusyon san mga akademiko nan intelektwal. May tinamaan ada, may nabuhay na ugat, pwera pa san pambihira na pamunay sa diriskusyon san mga kaputahan ni Burog.

An tama sa pagkatawo, an pagkabuhay sin ugat o diskusyon, manungod sa suruguon o oripon, nagluluru-lumpat sa mga linya sin talod sa sosyedad; an nagdadaranlay an yaman o di’ man mayaman Haros intiro na Pilipino, nag-agi sa konsepto sin oripon/suruguon; kun di’ man nagka-oripon/suruguon, naging oripon/suruguon. May oripon/suruguon na mayon man sin sadiri na oripon/suruguon. May oripon/suruguon na diri ada aram na siya ngay’an, sayo na oripon/suruguon.

Sa Bulusan san di’ pa nayntintaklaon, mahod may nababati na ‘pakagradwar nag’ud sa hayskul, punaManila na, kay nagpasweldo…’, ‘aw, pakagradwar ko, mapaManila man ako, kay mapasweldo man ako didto sa inpapaswelduhan ni ku’an…’, ‘e, na nagpapasweldo kuno yun sa ku’an…’ Niyan, syempre, uso na an ‘pagpasweldo’ sa abrod. Nabuhay an pagiging oripon/suruguon sa abrod/san pag-abrod; batog sa mga ahensya, katianan o recruiter, hasta sa mga amo o diyos-diyosan mismo. Apisar kaipuhan an trabaho, pagdako san butones, dunako man an uhales.

An oripon/suruguon, ginahoy na kadanon/kasambahay, nan ofw/bagong bayani.

Kun nasa trabaho an kadanon/kasambahay, di’ siya nakauli sin oro-adlaw. Binabayaan/nababayaan niya an sadiri na balay, basi atamanon an balay sin iba; an sadiri na kabataan para sa kabataan sin iba; ipreparar an pagkaon san sadiri na pamilya, basi makakaon sa oras an pamilya na iba.

Kun wara siya, nabibilin hamok an kabataan, sa nabilin na asawa. Ipamutang may kolokasyon man an asawa, an kabataan, awat na panahon na wara sin ina. Badi kun may ranggos o pilay, hinuhuyop na hamok an sadiri na haropohop, hinahapihap an sadiri na makulog. Kun may kahiran, nahibi na hamok solo. Kun kumpleanyo, kinakantahan an sadiri, o kaurupod sin mga amigo.

May mga amigo an nabilin na asawa, badi nakaagi pa kun iba na sin iba pa. An kabataan, nahanap sin kaupod, kaistorya, kaapin, hurandigan. An sugad sini na istorya, lanóg na sin kaiistoryaha sa telebisyon nan sa sine. Yunaman na sini an direktor nan artista. Sugad sin lata sin sardinas, na pag-abrihi, haros parareho an sulod.

Isipa an ogma sin ina nan sin kabataan kun nagbabaragat; kun nakauli an ina. Pira kaadlaw na ururupod, paararaman gihapon…

Badi kada ina, ma’o ini na panahon an inpaparadumdom, kun yadto siya sa kun diin. Badi kada bata na nabayaan sin ina, ma’o ini an inpaparamaw’ot na mangyari pirmi. Ipamutang tsokolate o bado an nagalatan, aram nira na may mas hararom pa so’on. Isipa an ogma sin ina kun an sayo na tuyo sin pag-uli niya, gradwisyon sin nabayaan na bata.

An kamutangan sin bata ada, di’ man hamok nakahurandig sa kakayahan sin magurang, mag-uyon o wara. An pangataman sin bata, nasa kamot man san awtoridad. An estado, mayon kunta sin plano kun paano dadarahon an kabataan o pamilya sa kaayadan nan mayad na buhay. Kaurupod dini, kun sa konsepto sin hawan, diri hamok an panilhig nan panap’ong, kundi mas an pananom nan pangataman san tinanom, basi mamunga nan pagdaguton, o masirungan.

Isipa an mundo sin ina na nag-uli basi magpalubong sin bata. Nagkapira na sira niyan pa’k na taon. Niyan na panahon sin pag-ikmat, malin an insasaba hamok san gobyerno, an paghali nganyan san mga adik na daghaaaaaanon na nganyan, na malin sige pa an daghan, maski daghanon na an pinatay. Malin piniliw na ngon’a an manungod sa negosyo o pagbuhay, basi darahon an intiro na kabuhayan san gobyerno sa paghali nganyan san droga. Sa urhi na bayabay, malin sige pa nganyan ugaring an daghan san mga adik, nan pagsulod sa merkado sin mga droga. An nahahali, o naghahali, an mga negosyo, o tiwala sin negosyante.

An ina na nagpapasweldo, magpapadagos sa kaniya pagbuhay. Padagos na mababayaan an sadiri na pamilya. Bilin sa pagtubod nan pangadyi…
________________________________
Retrato tabi ni Alma Jane Gamil. Salamat po.

An padagos na pakaaram

Bag’o na maestra si Loleng. Niyan kun nalakaw siya, maski sa luwas san iskwelahan o dini sa sulod san klase niya sin mga gred wan na kabataan, an gahoy na kaniya, Miss Galarosa. An lulo kaniya, pareho man san mga lulo san iba pa na kamaestrahan nan babayi na prinsipal nan superbisor, Mam. Madali man hamok an kaniya pagkawaki. Niyan, anadon na siya sini. Napanalian na ngani siya kun di’ siya ginagahoy san asawa niya sin Mam.

Niyan na Lunes na aga, may in’aayo siya sa kaniya mga iskwela. ‘Klas, niyan, aadalan ta an pangngalan, o sa Ingles, noun. An halimbawa sini, tawo, bagay, hayop, lugar, bagay, o ideya.

Unalto siya sin madali, inimod an mga pandok san kabataan.  Inpasarumsom kanira an kaniya sinabi. An iba kanira, naki-asdangan kaniya. An iba, nangalag-kalag sa luwas. May nagpipilisok-pisok. May naglulukagán. May nanghuhuyam.

‘Aber daw’, bagaw niya, ‘tagi ako niyo sin pangngalan na uya sa Bulusan, na nagbabatog sa a‘. San wara nagboluntad, ginahoy niya si ‘Alma…’ Tunugbos an bata, na malin naraw’ay. Inpipirisi an durho san kaniya buhok. Hinulit kaniya san maestra an in’aayo.

‘…A-albahaka…?’, bagaw ni Alma sa maluway na boses.

‘Korek!’, bagaw ni Loleng sa tono na sugad sin gunana sa weteng, basi ada agyaton an iba, na di’ magpadaog kun Alma. ‘Aber daw, Braulio…?’

Tunugbos an ginahoy, nangahka san alimpupuro, nan bagaw, ‘A-argo…?’

Huniyom sin matapsi si Miss Galarosa, nan bagaw, ‘Umm, an argo pan’o, tatak yun sin habon… So, an tama do’on, habon, na angay sa pag-abot ta sa ets, hmmm? Okey, sitdawn, Braulio…’

Uningkod an bata na nagngangalas, nan an maestra naghanap gihapon sin pakaraw’ayan. ‘Carlos…’

Tunugbos tulos si Carlos. Diretsuhon an kaniya simbag. ‘Ays grem…?’

Tunawol-tawol sa hangin an tudlo san maestra, nagpipiriting-piting na bagaw, ‘Umm, ummm, umm, tama kunta, Carlos, para kay, una, Ingles an ice cream, na nagbabatog sa i. An angay ugaring, s, sa sorbetes, intyendes? Sitdawn…”

Kun nano an baskog san tugbos ni Carlos, ma’o man an budlay san kaniya ingkod, may tirinawa pa na kaburungyod.

Tunag’ok an maestra sin ‘Kwayet!’, nan naghanap gihapon sin hahadukon…

‘Aber daw, Donato…?’

Tunugbos si Donato, na nangahka man sin alimpupuro. Tunan’aw sa bintana, na bagaw, ‘Asukar…?’

‘Berigud!’, may kumpag pa na sabi ni Miss Galarosa.

Naruyag ada, sinundan ini ni Donato sin ‘Asin…?’

‘Ah, Donato…’, bagaw san maestra, ‘an sabi ko sayo hamok, okey? Ihatag ta naman sa iba… Sitdawn! …Emmanuel’, gahoy niya.

Tunugbos si Emmanuel, na sa pandok sugad sin gana na. Bagaw niya na nagtuturu-tinawa, ‘Asin…?’

Tunagu’to an maestra. ‘Tsk, sinabi na yun… Wa’ ka na nag’ud sin iba na naiisipan? Hmm…?’

Nawara an tinawa ni Emmanuel. May natan’aw sa luwas, sa pasakay. ‘A-arado…?’

‘Berigud!!’, bagaw san maestra na pinakol san istik an kaniya lamesa. Nagpirirok sa hadok an kabataan. ‘Francisco…?’

Nginarat san pagpakol san lamesa, nahadukan na tunugbos si Isko, na kaabay sa ingkudan ni Emmanuel. Inkakahka an alimpupuro, bagaw niya, ‘Ahh, …ahh, …awel?’

‘Rong!’, tag’ok gihapon san maestra, na malin iritado na. Lalo nagkaharadok an kabataan. Harabo na mag-asdang sa maestra kay kun gahuyon. Puro lugod sira niyan ubu’on. Mayad ngani kay nagtaym na. Nagruluway-luway sira pagluwas san kwarto, pauli.

Sa balay nira, sadto na panirum-sirom, naimod ni Oya Desta si Loleng na mamundo, maski nagpipisbuk. ‘Tara?’, hapot san ina, ‘mati’ano niyan maghapon?’

Hunangos sin hararom si Loleng, hunislay sa ingkudan, nan bagaw, ‘Ay, ba’adaw na pagal, Mamay. Bagaw ko, mapagalon an pagiging iskwela, an pag-aram. Malin mas mapagal an pagtukdo…’

‘Aw, maanad ka na’k so’n’, bagaw ni Oya Desta. ‘Maski maestra ka na, may kaipuhan ka pa man gihapon maadman… Mala yun…’
_________________________
Retrato tabi ni Sg. Salamat po. An nasa retrato tabi diri man konektado sa istorya…

‘An intiro na wara ko sabihan sa imo’

Nag-iimod siya sin telebisyon, sa kaniya mansyon didto sa Ilawod. Niyan, kay wara nakaimod, bwelo siya san kaniya hitsura; roba na seda na hali pa sa Amerika, sinelas na mahuyun-huyon na panit sin lagalag na hayop, bulawan na singsing na ngana kadamo, kulintas na sinalabid na bulawan na masiligak-sigakon. Kun sikupon pa an bintana niya, matatan’aw an mga armado na gwardya na naglilibot-libot sa hampangan san mansyon niya.

May bitbit siya na kopita na sugad sin tabo kadako, nagsasayaw-sayaw siya habang nagtataga-tiyok. Mahod naalto, kun may naiimod sa tibi, natango-tango nan nakurag’it sin tinawa na pambihira. Mahod sinasapak an sadiri na paa, kun inu’utkan sin tinawa. Kay an in’iimod niya niyan sa tibi, an daramag sin mga wara man kamat’yi:

Pamyintel: Hmp, wara ko man yun kaimod, pan’o man ako makapirma…?

Kadiri: Syet an naghimo sini na piknyus na habo ako magpirma! Asamaterobpaks, gustuhon ko magpirma!

Belyar: An nagsabi na wara ako pagpirma, mabukog ka man lugod san inhuhungit mo na luto…

Pakyuw: Aywana, aymguna, guingona… Uhhrmm, kungdi lang kay gad… (nan pinaraga’ak niya an mga kamot: (kreek, kruk)

Hosanah: Ay em sori… abawt Idsa…

Gordog: Dis’isbikos’obda’irispunsability’oba’di’a’ispunsor’opdis’resulusyon’datsway wi’arnat aaah aaah iboltosayndis’aaah aaaah wat’eber.

Syutoh: Hu hu hu… Gusto kong… pumirmaaaaahhh! Pliiiiiis! Papirmahin nyo akohhhhh! Para nyo nang awaaaa! Nais kong magsaynnn!

Nagparatinawa siya sini. Tuniyok sin huruhalaba na tiyok, nan sunayod gihapon sa tibi. May nagsasawong-sawong…

Cialsida: No ako sa sangribo, nasa toilet sana ako kan nagborotohan…

Farindyaytis: Dapat, bawal hulihin ang mag-jaywalking na Tonggres!

Pamyintel: Oy, di kamo kaintra dini, ha? Didto man kamo so’n sa iyo man…

Inutkan gihapon siya sini… Tiniyok na ubos an arak, tinaplak sa lababo an kopita, pinatugtog an paborito nya na kanta, nan sinayaw-sayawan… Dinudunganan niya sin kanta an elected, nan inuunat an kaniya kumo…

I’m your top prime cut of meat, I’m your choice,
I want to be elected,
Kids want a savior, don’t need a fake,
I want to be elected,
We’re all gonna rock to the rules that I make,
I want to be elected,
Elected, elected
Respected, elected

Unalto siya diyo, nan sinayudan kadali an tibi… May insasabi si Tyulpo.

Tyulpo: Sa di’ inaasahang pangyayari, ikakasal po bukas ng hatinggabi, si Senador Bandong Panwelo, at si Bays Prisidint Aymey Marcus sa Libingan ng Mga Bayani at Isang Bayaning Peke…

Nagparatinawa gihapon siya sini… Para kay naagda gihapon siya san tugtog, na sinayawan gihapon niya…

And if I am elected
I promise the formation of a new party
A third party, the Wild Party!
I know we have problems,
Everybody has problems,
And personally, I don’t care.
_____________________________
An retrato tabi, kuwa sa Pinto Art Gallery. An liriko, hali sa Elected (Alice Cooper, 1972). Salamat po. An mga tagsadiri san drowing nan san liriko, wara tabi labot sini na istorya.

Sa una na asdangan

Pambihira nganyan an pagkamo’ot na nagbabatog sa una na asdangan. Labi kun an nagkaasdangan, nan nagkaruyagán, wara man sa pagmaw’ot, ni sa inop, an sugad na pagbagat.

Dirì ini sugad sin sudang na nasirang sa dagat, nan nasunlop sa bulod. May dumo na kahoy na dinadara sin bulos sin salog, si’apo kun di’in ipiliw, o idampig. An dumo na kahoy nan san piliw sin salog, wara sin kundisyon sin pagbagat; nakatupar hamok nag’ud…

Sugad ada sin pagkaasdangan sin bay’ong nan sin dalan. Paano kun pagbagat nira sa hulatan, didto sira nagkaruyagan, sa una pa’k na asdangan?

Kundi, kun butangan baga sira sin puso, kay mabo’ot man an mga diyos, badi upudan pa sin paagi na masabi nira sa kada sayo, an kanira nasa bo’ot…
__________________________
Retrato tabi ni Alma Jane Gamil. Salamat po.

Panugâ sin sakayán

Nag-ergo an lumot nan san sakayán.

Lumot: Inpaparapiharan ko ikaw… Nano nag’ud an inpaparatan’aw mo sa lawod? Aga-hapon, sa lawod ha’k nag’ud an imo yanghad… Di’ ka na’sumo? May inhuhulát ka?

Sakayán: An intatan’aw ko sa lawod? An lawod. Kun sakayán ka, di’ man ada di’anis kun an pagtan’awon mo, an bulod… Kun na’mo’ot ka, diri gusto mo hamok pagparapiharan, an imo namomot’an? Diri ako nasusumo… Nan mayon man nag’ud ako sin inhuhulat… Basi pa baga, sayo na adlaw, may rumani na parapadagát, o mapadagat…? Gusto ko, uya ako, handa, wara sin kaulangan…

Lumot: Umm… Di’anis man yo’n… Maski kan’o, wa’ mo nag’ud kaisip na, halimbawa, naging kariton ka, o eroplano, o asadol??

Sakayán: Warâ… Kun magparaisip ka sin kun nano-nano nan kun diin-diin manungod sa imo, badi wara ka man mahimu’an, o mautob an ruyag mo… Kun ikaw manok, ipamutang ugís, akay gugustuhon mo maging baga, o hirang? Di’ mo baga naiisip, na basi an baga nan san hirang, naruruyagan man an balukag mo na ugís?

Lumot: Iyá… Hanggan kan’o ka sin kayayanghad sa lawod? Hanggan kan’o ka maghuhulat sin masakay sa imo padagat?

Sakayán: Hanggan kaya ko pa magpasakay, magpalutáw sa dagat na may sakay… Kun madumò na ako, nan di’ na pagtapidon, aakuon ko… Iisipon ko na panahon na yun sin pamunay ko… Ikaw, akay inpaparayanghad mo ako?

Lumot: Ah, umm, ku’an…, inpapara-isip ko pan’o, malin di’anison man kunta maging sakayán…
____________________________
Retrato tabi ni Alma Jane Gamil. Salamat po…

Baka: Trilohiya

1. Oklak

Puuuuutt!

Lamedro: Padi! Padi! ‘Mus na kitah! Ho, punagutpot na an torotot…

Bitalyano: Hmh, do’on na… Atabon pah…

Lamedro: Atog, Padi, pagtorotot, warning na yun nan taym… Masunod so’n, oklak…

Bitalyano: Kay kun di’ kita magtu’od, aber?

Lamedro: Ay, badi isumat kita so’n kun Sampidro, badi sampilongon kita pareho…

Bitalyano: Iyah, halah, ‘mus nah! ‘Bakot na…

2. Ta’is

Lamedro: Ba’adaw, hik,  ho, padi. Imuda, hik, ngani yun ho, na babayi, hi hi hi… hik…

Bitalyano: Hmp, pagkaburu, hik,-babaknit, hubganonh… Hasta dini sa, hik,  tinampo, nagtitiyuk so’nh…

Lamedro: Mayad-ayad, hik, kunta, padi, he he he… hik…

Bitalyano: Bu’ daw…, hik… Mapatais na’k, hik, ako…

3. Amats

Lamedro: Fadehhh… grahbeh han hamats kohh… Shugadd akoh shinh hinhahalsa palangitsh, heh heh heh…

Bitalyano: Ah ha ha hah ha! Shi fadehh, kay grahbeh han hamats, wah ha ha ha ha ha…!

Lamedro: Khayy, nanu bayah yadtoh na hatoh tinirah, fadehh??

Bitalyano: Mumungon ka, fadehh, heh heh heh… Dih moh haram han khalampohnayy…? Heh heh heh…

Lamedro: Hhah?? Fadehh, bawal yun na druhgahh! Mahtotohtohkhang kitahh!!?

Bitalyano: Muhmong kah tahlaggah, fadehh… Dih man druhgah… han kalahmpohnayy… herrball yownnhh heh heh heh…

Lamedro: Hah? Horrayyt, fadehh… Behrigud kahnagudhh, heh heh heh…
___________________________
Retrato tabi ni Ed Uy. Salamat po.