Ugbós, aragirang, ugbós

An panahon, wara pinag-iba
Sa dahon, nagbabatog sa ugbós
Naaragirang, mahód napupukdi
Sin hangin, kinukutkot
Sin atataro, binabarari
Sin bagyo, pag-upras
Tutukalan gihapon sin bag’o
Na ugbós

An sarig sin dahon
Diri hali sa luya
Sin hangin o talaw
Sin peste nan insekto;

Basta usóp an gamót sa ingod
Magpapadagos an pag-ugbós
Magiging sanga an paklang
Magdadako pa an punò.
____________________________
Retrato tabi ni Alma Jane Gamil. Salamat po.

Advertisements

Kun may ma’itukdo ka sa kabataan

Hali’a an sabong
Wahi’a an tahob
Papaghimuta’a sira
Pamagpahimgu’a
Kuwa’a an kanira atensyon
An kanira bilog na atensyon

Nan tukdu’i sira:

Wara ‘gud sin koneksyon
An paputok sa Bag’ong Taon
Pwede pa, an koneksyon
San plapla sa nautod na guramoy
San bawang sa tingol
San perdida bala sa natumba
Na diri aram kun nano an tunama
An punatay sa kanira

Wara koneksyon an gasto
Sa paputok, imbes na sa pagkaon
Sa isururat, o sa basahon na libro

Diri sa kusog sin putok
Sin pulbura, o parabas na badil
Nakukuwa an panuga, an paglaom
San Bag’ong Taon; nasa resolusyon
Sa panuga hali sa puso
Nagbabatog an pagbabag’o

Sabihi an kabataan

Na an pagselebrar na ungod
Di’ man angay mauli
Sa guramoy na utod,
Balay na napapa, o
Buhay na nasayang hamok

Na an paglaom para sa kanira
Nan sa nasyon nahuhurma
Sa pagkasarayo nan pagburulig
Nan pagtindog para sa kaayadan
San kadaghanan

Di’ano, kun nadagka pa magribok
Kun habo magdagnas sin lata
O mag’gimbal sin orinola

Ayaw ngon’a pangisog:

Tukdu’i na hamok sira
Na pagsarayuon an mga tingog
Hadok, ngitngit, pagsayuma nan pagtindog
Itag’ok sin durungan nan kusog:

DIKTADURA NI BUROG
ROMPAGON, ROMPAGON, ROMPAGON!
DIKTADURA NI BUROG
ROMPAGON, ROMPAGON, ROMPAGON!

(Ipadagos ta an paglaom sa Bag’ong Taon!)
_______________________________
Retrato tabi ni Alma Jane Gamil. Salamat po.

Kun an retrato nakapinta sin sangribo na surumaton

Kun tatangkudan an gub’at sin sayo na bola sin gapas, diri ada makukuwa an tama na karkolo kun paghihimuntahon hamok, o basahon an nakabutang sa pakete. Mayad ada na isakay ini sa sayo na bapor nan obserbaran. Kun makalutaw pa an bapor na sakay an bola sin gapas, badi magub’at an bapor. Kun malunod an bapor na sakay an bola sin gapas, maluya an gub’at san bapor.

Ini, sayo na ideya na angay sarihon. Kay daghan an pinaniwalaan na sarabi-sabi. Mahod titulo pa hamok an nabasa, pinamutang na aram na an bilog na istorya. Di’ na lugod sinisyerto kun tama an mga datos, kun ungod an istorya, kun diri imbento, o hingpit, o rebisyon.

Sa pagpatotoo sin sayo na istorya, dako na bagay an awtor, o an nag-iistorya, o an in’gigikanan san istorya; an bagaw, kredibilidad. Kun sukulon ada, mas halaba o hataas o hararom ini sa primer mano, mas halip’ot, habugbõ, o hababaw ini sa binati’an hamok, o tsismis.

An hihitsura’on sin sayo na tawo, niyan na panahon, daghan an paagi na mamanipular. Kun sa personal, may mga operasyon, iniksyon, kolorete, dugang-iban, palitada, nan manglain-lain pa na retoke. Sa retrato, may photoshop.

Imuda an retrato ni Rizal. San arin yadto, binutang sa pandok niya an pandok ni Pakyaw. Syempre, bago pa sini, may ideya na kita san hitsura ni Rizal. Binutang na ngani ini sa posporo, sa mga libro, nan sa mga selyo. Maski kun iba na nakiwit an pandok o nabalungis an hiwa, haros bilog na sa isip an hitsura ni Rizal, an bayani san nasyon. Dahil sa ruyag nan paghanga kaniya, intiro na istorya, labi kay di’anis o makaruruyag, napapaniwalaan, na haros di’ na tawo an tawo na inmumwestra. Sa sugad sini nabubuhay an panatisismo, o an kapay na pag-idolo.

Sa panahon san fake news san Facebook, daghanon an buwa nan tsismis na pinalutaw nan sinasabrag, na pinaniwalaan. Sugad sadto na meyor na nagtuturog nganyan na de-moskitero kay simplihon nganyan na tawo, yo’on ngay’an, may bilyones sa bangko na habo hamok ituga (Footnote 1), na kontrahon nganyan an droga, pwera hamok kun mga daragkuon na parausong, Insek, o kun an bata niya mismo an inbwelto sa pag-ismagul sin droga (Footnote 2), na kontra nganyan an ‘oligarkiya’, yo’on ngay’an daragkuon na negosyante an ka-wow pare nan kabakas (Footnote 3). Bo’ot sabihon, kaipuhan an pagpatunay, pagberipika, nan pag-imbestigar. Sala magparapaniwala hamok sa tsismis; kamumungan na ipatala pa nan ipangbitol ini.

Sa libro na Rizal Without The Overcoat (Anvil, 1990), nahimo ni Ambeth Ocampo na maging ‘tawo’ si Rizal, imbes na superman. Sa paagi san kaniya pagsukay nan pagsaligsig, nadiskubre niya na, maski henyo nan makanasyon, daghan man gihapon an ugali nan paagi ni Rizal na sugad man san sa ordinaryo na tawo.

Kun ibutang sa kanbas an pandok ni Rizal, kun ipintura, sin’o pa an mas paniwalaan, kundi an tawo na ka-wow pare man niya san kaniya panahon. Pwera san pagiging pambihira na pintor, bagaw sa historya, kabarkada ni Rizal si Juan Luna. Awat na kaunabi, kabasa, sa mga libro nan sa mga leksyon, an manungod sa henyo ni Luna, batog sa mural na Spoliarium, na uyon man nganyan hamok sa National Museum of Fine Arts sa Manila. Wara pa man ini kaiimod o kauusyoso. Sarin nag’ud kamayad an henyo ni Luna?

Sa eksibit na Century of Light (National Gallery Singapore, 16 Nov 2017 – 11 Mar 2018), kaupod an mga obra ni Luna, kaabay, kataraytay, san mga obra sin daghan pa na pambihira na pintor sa Asya (Raden Saleh) nan Europa (Renoir, Monet, Manet, Pissarro, Cezanne, Guillemet, etc.). May duwa siya dini na mural, an ‘Cleopatra’ (oil, 1881), nan an ‘Les Ignores’ (oil, 1891), pwera sin daghan pa na obra. Sayo sa kaupod na obra, an ‘Portrait of Jose Rizal’ (oil, 1891). Niyan hamok kasayudi an pambihira na kamot ni Luna na malin inupod niya sa imahen sa kanbas an kaniya mismo kalag. Kun kabarkada niya si Rizal, may makahimuwa pa ada san pandok na hinimo niya na imortal sa kaniya obra?

Sayo na swerte an oportunidad na sugad sini. Sugad san pagdagot sin kinaadman hali sa sayo na libro o agihán na base sa ungod na imbestigasyon, an paghinayod sin obra sin sayo na pambihira na pintor, kasarihan na masakit malim’tan. Dinadara ka sini sa suna, tinatagan ka san bagaw katalingkasan, an awat na insasarabi-sabi, na mahod sugad ka’ila sin ma’ilahon na tamsi.

________________________
Footnote 1
Footnote 2 
Footnote 3

Bag’o na tahúy

Hoy… Mati’ano na an pamati mo…?

Uhhhhh… K-kuan… Makulog pa diyo… Uhhhh…

Nano? Arin an makulog…? O…, wara ka man kalintura… Nano an makulog…?

Uhhh… Basta… Ikaw liwat… Masugad ka, nag-uuyok ako… Uhhhh…

Aw, di’ man… Iya, hala, pamunayi pa, kay kun abutan sin Bag’ong Taon an maraot mo na pamati, badi matahúy yun sa bilog na taon… Makadto na ako. Matawo niyan sa luwas, mabenta an sigarilyo nan dulsi…

Uhhh… Hala…

Pasu’a na’k do’n an panigab’ihan mo, ha?

Uhhh… Naimod na… Uhhhh… Umuli ka atab…

Hala lugod… Makadto na ako… Ummm, mwah… Gwapuhon ka ‘gud…
_______________________
Retrato tabi ni Ed Uy. Salamat po.

Luukan

Full of the soul’s homesickness, we search for our Beloved.
Everywhere, we look for love, until one day a door within the heart
opens and we discover that our Beloved was always present within,
waiting for us…..

Then begins a love affair more intimate than we could even imagine. So
often, all one wants is to turn away from the world and go within one’s
heart to where the Beloved is waiting.”

An nalalangkag, maski di’ maghali, di’ nag’ud mapuputos. Sa saday niya na palibot, an isip niya, naglilingut-lingot, an pagmangno niya, naglalakaw, di’ namumunayan. Maaloso’os na mapinit an katutnga, may takig, may dangga. Malumlom an maaga, mamundo an panirum-sirom, wara kaangayán an panahon.

Sa naglalantuag na isip, nalilim’tan an uya dini; dini sa sadiri na puso, mayon sin pinto, na naaabrihan. An abyerto na puso, agihan paluwas sin kamunduan, agihan man pasulod sin kaogmahan. An nalalangkag na puso, kun naaabrihan, makataraka nganyan sin kaogmahan na labi, kun an natatarup’akan, an nawawara na Namomot’an. Kun nangyayari ini, nakasabi siya, sa maogma niya na paghibi, ‘Uyon ka ngay’an…?’

Batog didto mismo, magbabatog sira gihapon sa kanira pag-upudan; mas makusog, mas hararom, mas galat na pag-upudan. Hali didto, pagmamaw’oton niya, na pirmi na lugod mapagsolo, basi makadto gihapon niya an kaniya puso, sa luukan san kaniya Namomot’an, na naghuhulat…
__________________________________
Retrato tabi ni Alma Jane Gamil. Berso ni Llewellyn Vaughan-Lee, A Story of Mystical Love, hali sa libro na Within The Heart Of Hearts. Salamat po.

Iskwala

Ay, mayad, kay uyon ka do’n pakapweshto, Hermanico…’

‘Kay akay, Jiolo?’

‘Atog, natinglo ada ako, makulog kun binibirik ko an li’og ko… Di’ ako nakapuriknat, pawala-pato’o… Shunungaw hashta shan shur’maton ko.’

‘Iya, nano man an maidanon ko sa imo, sini na dini ko pakapwesto?’

‘Aw, ku’an… Kun di’ makagub’at sa imo, ishtoryahi na’k man ako kun nano an naiimod mo na kun nano, kun shin’o an naglalabay, sha tinampo…’

‘A… Oke… Hmmm, lunabay si Islaw, may pas’an na kawit…’

‘A, maglulukad ada sha Buko…’

‘Ho, punuon an traysikel ni Palbo, sin kabaktinan. May sa sulod, may sa bubong, may sa kargadira sa likuran…’

‘A, kun Tony yun, bunuon ada sha Bag’ong Taon…’

‘Uhm, lunabay si Kabudit, may inatado na angol sa basket…’

‘Balagunon ako niyan… Shardinash na hamok…’

‘S-si P-perlah…!’

‘Ha? Ma’o, ha? K-kaupod ni B-buyok! Agbayon an duwah! Na shalbahi ka…’

‘J-jiolo! Hoy! Na lalaki… Bagaw mo, makulog iglingag an li’og mo? Hoy…!’

‘Mayad nah!’

‘Iya, mapakarin ka man?’

‘Mauli ngon’a ako, kay makuwa ako shundang…!’
_______________________________
Retrato tabi ni Ed Uy. Salamat po.

Kumkóm sa sulód

 Pretending we’re strong
And the only thing that we all need
Is wrapped up inside
– England Dan & John Ford Coley, Love Is The One Thing We Hide, 1977

Uya niyan sa balay, nabudlay san pagpataliwan sa Pasko, na malin sa awaton na pagpaabot, dunupsay hamok, kunadali paglabay… An tuda, ma’o ini, puyat nan hang over. Masugad kita, nanganaan sin selebrasyon? An sa ako uga’ng, malin hayat ako san nasarihan, kun i’abay sa inlauman.

Niyan, sa lurú-limbag dini sa higdaan, ikaw lugod an naiisip ko… Mati’ano man daw an imo Pasko do’n sa bungto?

Aw, pasensya na ngay’an, kay wa’ na ako paglalam pagpadara sin maski kard, o maski e-greeting sa fb. Tutal, wara na man ada sin mababag’o sa ato; uyón ka, nan uya man ako…

Happy New Year na hamok sa imo. Lugod magpadagos an biyaya sa imo sin mayad na lawas, nan kaut’ban sa mga inmamaw’ot mo. Iisipon ko na hamok, sugad sini na surat na di’ man surat, kay nasa imahinasyon ko man ha’k, na inhuhuring ko ini sa imo. Sugad man sadto, san magkaupod pa kita. Kun may inpapadayag ka sa selpon mo, sinasayudan ko, maski ikaw an naiimod ko. Marasa pa an talaw ko. Marasa pa na hanggan niyan, wara ko nag’ud kaagihi an kusog sin bo’ot ko…
________________________________
Retrato tabi ni Aris Gonzales. Salamat po.