Daog san malaksi an makamas

Huy, padi, pakarin yo’n, pasaod?’

‘Ma’o, madi, kay imudon ko kun may kasuhuan…’

‘…Magat’an…?’

‘Ikaw ‘gud, madi. Mabakal ako kun mayon, kay lalaga’on ko, iturubong sa baktin…’

‘Hmh, di’ ka nagsusunod sa Bmegs, na kun diri kuno hali kanira an igtutubong sa baktin, badi rumimrim an baktin…’

‘Si’apo, madi. Kun rumimrim, pirdi ako san sa sadiri ko na tubong. Kun magsunod ako sa Bmegs nan dumako an baktin, kanira man gihapon punakadto an kabaklanan san baktin sa kababakal ko kanira sin tubong, di’ ma’o?’

‘Tama man nag’ud, padi. Di’ ka pa man nagmamaliw sa analisis, ha?’

‘Aw, nakarambang pa man, madi, he he he…’

‘Iya, kulibat, nano baya an nangyari kuno sadto na waydining sa Danaw?’

‘Aw, di’ may waydining ada kunta, kay mala may kontratista na nagpamarka na san mga kahoy na uut’don. Pinang-ikisan na an mga puno. Iya kay may runitrato nan pinadayag ada sa pisbuk. Di’ may nagkakiridit?’

‘Saka?’

‘Mamangno, may nagkaradto na grupo, pinangpunas an mga ikis, may riretrato pa. Mala, may premyo ada yadto na nagpurunas, dahil nganyan sa laksi mag-aksyon, kaya nakasalbar an mga puno.”

‘Di’ di’anis? Nano na premyo, best aktres, best aktor?’

‘Makarawon ka ‘gud, madi. An sa imbayromintalis ada yun, an sa mga namagbantay sa kakahuyan, sa kasagingan, sa katarungan, sa kasalugan…’

‘…Sa kaDanawan…’

‘Nyan. Piro, bagaw sa Ingles, samting pc…’

‘Samting pc?”

‘Bo’ot sabihon san Kano, may diri iskwalado…’

‘An arin man, padi?’

‘Una, wara man sin kontratista na magbabarasang hamok pagpamarka sin mga kahoy, maski diin, labi na an magmamarka, pagbabay’dan nira an trabaho. Bo’ot sabihon, may kontrata na na ungod. Sayo pa, kada kontrata, aram nira ku’an, san mga opisyalis baga san probinsya, san bungto, kun diin pa… Kun an pradyik may kaintra na purulod sin kahoy, mayon na yun sin pirmit sa mga imbayromintalismo, sa mga kun sin’o pa dun, basi intiro bagaw maogma, he he he… Niyan, pan’o mo paluwason na sugad sin nginarat sira sadto na mga ikis sa puno, na malin bun’i na bigla ninusnos sin luy’a?’

‘Tsk, mayadon ka talaga sa analisis, padi…’

‘An sayo pa na diri iskwalado, yun na bilding sa may lakdanan san Danaw. Paano natugutan magbugsok yun do’n, na malin sa tinampo na nag’ud an midya agwa, na malin ada dapat, may distansya…? Nano man daw an kabatiran so’n?’

‘Piro, padi, di’anison man baga na may primyo an mga imbayromintalismo dini sa ato, ha?’

‘Aw, simpre. Nan di’anis man kunta kun pagtagariparuhon man an padagos na purulod sin kahoy, hasta pili, nan san pag-ururing do’n sa aper…’

‘E, na mga tawinon man hamok kuno na sanga an inpupurulod nan in-uuring, an harani pa sa ugbos. Ikaw, ‘gud…’

‘Aw ma’o. Badi di’anis yun na igaratong paglitson.’

‘Paglitson?’

‘Oo. Kay an uring nganyan sa aper, sinasakay sa traysikel kun gabsok, pinalabay sa Dancalan, nan dinadara sa sayo na litsonan ada doon sa Sorsogon, ambot kun ungod…’

‘Hmh, badi piknyus na naman yun…’

‘Badi…’

‘Iya, nano man an nabalitaan mo sadto na binadil na miyor sa Batangas?’

‘Nano pa? Swisayd kuno baga?’

‘Aw, ma’o? Ay, mayadon ka talaga, padi!’

‘Aw, nakarambang man. Para sa imo an ku’an… maski sadto, wa’ pakarambang…’

‘Atog, padi, aram mo man baga an dahilan kun akay naruraon ako sadto sa imo makiistorya?’

‘Nano man?’

‘Atog, an galhoooo, na wara ikaduduwa kadamo. Kun mala pa hamok, bugsukan sin kasuhuan, makamamat sin kagawayan…’

‘Grabi ka man ‘gud, madi…’

‘Aw, baya man uga’ng, padi…’
________________________
Retrato tabi ni Alma Jane Gamil. Salamat po.

Advertisements

Marka

Ba’ah. Pambihira daw yun na bag’o mo na panit, he he he. Diin mo yun bakala?’

‘He he he, itso diritso ini, bihira ha’k an mayon sini.’

‘Nano yun? O, sin’o yun?’

‘YIni si Zeus. Sa mitolohiya san mga Griyego, siya an tsip san mga diyos. Sa mga relihiyon niyan, siya an Kagurangnan. Si Zeus, may Olympus, an Kagurangnan, may Kalangitan…’

‘Akay nagpabutang ka man so’n? Akay diri halas? O, krus? O, agila?’

‘Gusto ko ibutang dini an sadiri ko na pagtubod sa mas nakahataas, mas nakaaram, nan mas makusog; an ako inspirasyon, sandigan, luukan, hurandigan, kabulig.’

‘Mahal man yo’n?’

‘Aw, di’ man tanto…’

‘Malanit man?’

‘Sugad sin kagat sin dako-dako na kutitob, he he he…’

‘Iya, akay baya nagpabutang ka so’n? An iba, namagtubod man, o manglain-lain an intutubudan, wara man so’n…’

‘Aw, kanya-kanya yun paagi san paghanip sin pagtubod. May silensyo nan yano na paghanip, may maribok-ribok, may sinusul’ot an pagtubod, may pinakupot. Sa iba ngani, diri kapawutan kun ikamatay man nira an kanira pagtubod…’

An sukol

Taod-taod na, tuna na kumanhi ako dini sa balay na indadayo. Dati, pirmi ako uya dini, magdaghan o magdiyo an tawo, o maski sugad sini na ako hamok, nan sin nagkapira. Mahod may nabalatas na sayaw, na may salag ada sa piliw sin kisame sini. Mahod may natagu’to na tiki. Ugaring, an pirmi buhay, na wara ha’k ribok, an laad san mga kandila. Pwera san patinti sa altar, kadiyo-diyo, may naabot, nakuwa sin kun pira na kandila, nabutang sin bayad sa lamesa, nakadto sa mga ingkudan o sa harani san altar, natugbos o naluhod sin madali, nan dara-dara na an kandila, pupugkutan didto sa pugkutan.

Bagaw san mga sinabi sadto, sa mga pagtukdo nan pag-adal, ini nganyan na mga tawo sa rebulto, mga banal nganyan, na an iba, dati man haranggutaw. Niyan, sa mga piliw, yadto sira, silensyo na namagmasid, mga bato na buhay, o buhay na bato; nagsasayod sa imo, pinamati’an an isip mo.

Rinani ko an sayo, sinayudan ko, nan inasdang. May nabati ako, na an mga rebulto nganyan san magurang, pinangsubsuban, nan sadto, na an mga rebulto sa altar nira, pinangpatalikod.

Ambot kun nag-inop ako na mata, o sa isip ko hamok, malin nagsurumaton an rebulto sa kahampang ko. ‘An pagkanhi mo niyan, sa imo man hamok. Wara sin nag-agda o nagpirit sa imo, wara sin nagpadayag o nagtuga sin premyo. Pag-unay mo ini.’ Malin nag’ud an ungudon an pag-istorya sa ako. ‘Kun buwas-buwas, magdesisyon ka na humabo gihapon, kontrahon ini na niyan, o kuspaan, nasa sa imo man gihapon yun. Wara sin mapugol sa imo. Ipamutang may magtala sa imo san hinimo mo, o umawon ka, pag-upras, ikaw man gihapon an makasabi, kun naogma ka na nahimo mo an sugad sini, kun maogma ka hanggan sa urhi. An ti’urhi’i na pagsukol, an pagsukol mo sa imo…’

Sa luwas, may nag-abot na idapit. Indara dini kay pabendisyunan. Daghan an nagriliwan sin pagtubod, sa manglain-lain na dahilan. Sa adlaw na sugad sini niyan, maski wara na sira pagmangno, may bunalik gihapon, may wara na paglingag-lingag. Kun ungod an sabi, an sukol kanira, sira manta an nakaaram.

Sa tindahan ni Koring

Hoy, Norma’, tag’ok ni Koring, ‘atendiri yun na tindahan, ha? Malin uyon na naman ha’k an irong mo sa silpon…’

‘Si Mamay man’, simbag ni Norma na lunipad sa ina. ‘Makadungaw man ako sa silpon kun irong an gamit ko?’

Bwunelta si Koring. ‘Mamilosopo… Imuda an sadiri mo. Diri mas harani an irong mo sa silpon kaysa san matalsok mo?”

‘Aw’, bagaw ni Norma na nagturu-tinawa, ‘ma’o man nag’ud, ha? He he he…’

‘Kaya kun may magbabakal, di’ ka man magmamarangno, hasta humali kay masugad wara tawo…’

‘Atog, Mamay’, bagaw gihapon ni Norma, ‘Wara man ‘gud tabi sin nagbabakal, kanginaaahon pa…’

‘Namas manh… Kay nano, di’ na nagkakaraon? Di’ na nagraralaba? Di’ na namagbisyo?’

‘Aw, badi namag-ikonomiya… Kay bagaw nira, mahalon na kuno an presyo san patinda ta…’, nan unubo an bata.

‘Eh, pan’o man di’ ta ipagtaas, na harataas na man an bakal ta…’

‘Kay bagaw ni Inoy Tibo, an sintimos kuno niya, sugad pa man san dati, na niyan kuno, kulang na…’

‘Ay, paan’hon so’n, na an tukal kuno sin kwarta, hali sa abrod, di’ man dini yun sa Pilipinas inhihirimo… Kaya yun si Mirin na abrod an asawa, grabe sun an ogma niyan, maski wara dini an asawa…’

‘Hmp, hali pa’k tabi dini, nakareparo man na duniyo an nababakal niya niyan kaysa dati. Bagaw pa, badi kuno mas dumiyo pa an mabakal san kwarta, kay mahababaon pa kuno tabi an tukal san piso…’

‘Hmp. Trabaho yun san Amirika. Gusto ada kontrolon an kwarta ta. Mayad ngani an gobyerno kay kaamigo na niyan san Tsina. Makautang kuno sin duru-dako. Di’ madaghanon an kwarta ta dini na gastuhon? Habo ka pa so’n?’

‘E, bagaw tabi san maestra mi, kun daghan an kwarta, mas mamarahal an baraklon…’

‘Hmp, nano sun na kamaistrahan, na puro’k libro an aram, na badi sadtuhon pa na kalibruhan…’

‘Pero, Mamay, kanginahon pa ‘gud tabi wa’ nagbabakal.’

‘Aw, makaranhi na’k yun. Kun may mangutang, pautanga na ha’k… Manggad pa…’
___________________
Retrato tabi ni Nicole Mina. Salamat po.

Panalmingan sa tambayan

Harayo an dalan paManila. Batog dini sa Bulusan, pag-isasakay mo sa dyip, may dispatser; an paragahoy san pasahero, paratukdo kun arin nganyan an mauuna, kun pira pa na lubot an makasyut sa natutuda na ispasyo san halitiday na ingkudan. Sa dalan, may namaghuring sin numero, maski diri inhahapot. Pag-abot sa Gubat, di’ pa nakasangpot sa paradahan an dyip, nakipalanat na an mga bagids. Kun sin’o an una makakapot sa karga sa kargadera, kanira an pag-alsa, kun ipaalsa san may dara. Pag-abot sa Sorsogon, ma’o man an paburukod san mga bagids, may kaburungyod pa na hopya-mani-popcorn, ‘garilyo, nan dyaryo. May namagtugbos sa piliw-piliw, na sugad sin namaghulat sin bunga na mararadag. Sadto, may pwesto sin komiks, nan balut-penoy. Niyan, sopdrink nan mineral water. Daghan pa an namagtinda sin kun nano-nano: sinapot, pie, pamaypay, samhod, relo, hasaan, … Pag-abot sa Manila, mag-uurupod gihapon ini na mga paratinda, paratag’ok, nan parayanghad. Sa kanira, badi pira man hamok an dini na na kabuhay sa Manila. Kadaghanan, sugad man san mga pasahero na niyan pa hamok pag-arabot; nagkaranhi, nagharanap sin mas mayad, o bag’o, na buhay.

Sayo kami kanira ni Pedro. May trabaho ako, na an sweldo, kulang pa sa oro-adlaw na paragasto. Si, Pedro, mahod may trabaho, mahod wara. Kun wara, nagtatagahanap sin iba pa na masusudlan. Mahod nagbabagat kami sa luwas san tinampo, nangingkudan hurandig sa pader san kaabay na paradahan sin bus na byahe paVigan. Magbabatog kami panghiwod. Oro-istorya manungod san probinsya. Mahod maabrak sin tinawa. Mamangno, may maabot, maabay sa amo pangingkudan, maintra sa istorya, nan makitinawa. May maluwas sin sinsilyo. May madagdag sin sinsilyo pa… Hasta nabilog an tarangway. Mamangno, may maluwas sin gitara, nan magkakaranta na san mga dati pa na mga kanta; mga kanta na tuom an duon nan liriko, hasta san mga manglain-lain na boses. Pagsulod mi so’n sa amo tagahan, matimhungon na an higdaan na tolo na andana, masiramon an turog, na di’ na intatapid maski pinamulos sin dangga.

Mahod pagsasarom sin semana, nag’ngangalas kami, na nabilog an semana na nahubog kami, na an aram mi, wara man kami pirmi kwarta. Sa luwas, may paratinda sin isuruda sa kariton. Mayon siya pirmi sin linaga na baka. Pinabakal kami sin salapi na sabaw san linaga, binubutang sa silopen, pinalutawan hamok sin sayu-sayu’ay na saday-saday na taba. Maramihon siya magluto sin linaga na baka. An salapi na sabaw, naaatulan mi na sin daghan na luto. May harani didto na saod. Mahod kinakadto mi, nabakal sin siki sin madlos, nan inaadobo. Masiram an mapaso pa na adobo na siki sin madlos, kay mahihinggop mo an mantika nan san taba na sugad pa sin gulaman. Wara sin tuda na isuruda, kay kun mayon, natatagob pa, nasusumsumanan. Mahod may nakihalyaw, nakiliwan, nakikaon, nakiturog, nakitangway. Kun gab’i, may mga namagpuyungko sa mga kanto sin tinampo. May basket, may gasera, nan may payong kun tag-uran na. An tinda nira, balut nan sitsaron bulaklak nan sigarilyo.

Sadto pa, maluway na an taririk san kinab’an mi ni Pedro. Mabudlay, nan piliw-piliw. Andam, para kay wara man nag-aagda. Sugad sin parabasketbol sa bangko, na de-uniporme man kunta, wara man pauyaga, sugad sin tipaburog, wara man ipabururog, sugad sin naibugon sin sapin-sapin, wara man ibarakal sapin-sapin; siga’k sin hapot kun tagpira tabi ini, tagpira tabi ini, tagpira tabi ini…?

Sa mas mahiwas na kinab’an mi ni Pedro, may naamak na rebolusyon. May diktador na ladron, na sinubol na hamamani an pinuhag sa palasyo. Pagkatapos sadto, nagkaburulag na kami nira Pedro nan san mga kaurupod mi sa piliw san tinampo. May nabagat pa minsan sa haros upat na dekada tuna. May wara na.

Wara man ada kami sin naadman san amo pagturu-tambay, pwera sin mga karaw nan pagraska sin gitara. Kun iisipon, di’ man kami nangingkudan sa piliw san tinampo basi pag-adalan an dalan, nan san namaglabay. Nagluluwas kami sadto kay mapo’ot an amo istaran, na an amyong san mga lunob, kunupot na man sa amo mga lawas. Kaipuhan mi man sin puru-presko na hangin, sa syudad na kontaminado an hangin. An kinaadman, kun mayon man, naririraw na hamok niyan, sa paglingag pabalik. Sugad san nag-uunay na tangway, nakahitihot an tambay, nakapahino-hino. May tuyo siya na mas mabaskog, na wara hamok pangyari, o wara kadagos. Kasugpon san buhay niya an paratinda isuruda sa kariton, an paratinda sin siki sin madlos, an paratinda balut, an bagids, an iba pa na kolokasyon, na naghuhulat man hamok na lingagon san tambay, nan akuon.

Kun san panahon mi ni Pedro, binawal na an tambay, badi malinigon na niyan an mga tinampo, pwera sin mga klabira sin raot na sarakyan, bulud-bulod sin basura, nan iba pa… Kun sadto pa ini, kami kunta an naging sakripisyo sa pagtiso sini na hasta niyan maramok na sosyedad. O, badi kaupod kami san sayo pa na naamak na pag-alsa, simbag sa diktadura na magkukutol, maghahagas sa amo san yano mi na kaogmahan o diyo na mapagpilian o pagpahino-hino sa saday na espasyo na amo namutangan.
______________________________
Retrato tabi ni Dupaks Hugo. Salamat po.

An namagpakadulag

May sadiri sira sadto na komunidad. May istruktura, kinaandan, paagi, nan kaugalian. Namagpakabuhay sira, namaghingoha, nagpapadagos san pagbuhay na naadman nira hali pa sa mga kagurangan nira. Namagdaginot, maski mapawot, na mamagpakatung’as, maski magub’at.

Panabot nira, sadiri na nag’ud nira an kanira komunidad. Panabot nira, basta di’ sira maglabot, di’ man sira paglalab’tan. Kay didto na sira pagkaburuhay, panabot nira, didto na man sira magkakamaratay.

Mayon sin ley san katahukan. Nasusunod ini sa tahok; maski sa kabab’an. Nangyari ini sadto, nan nangyayari niyan. An ley san katahukan: kun sin’o an makusog, siya an tama, kun sin’o an maisog, siya an masusunod.

Sayo kaadlaw, nginarat na hamok an mga taga-komunidad san pang-alawon sira, pahali sa kinaandan na nira na lugar. Di’ na’k pagsabihon kun sarin ka-bayolente, an mga sugad sini na insidente, wara sin malalaom na maluway o bisay na pag-alaw. An sugad sini na kiwa, ginagamitan san proponente sin pangarat, panghadok, nan pagpakulog, basi maipatala an kaniya kusog, nan mawaraan tulos sin kusog sin bo’ot an biktima sin pang-alaw na makapangato pa. Sa sugad sini na kamutangan, may nakukulugan, may namamatay, may magka-urupod na nagkakaburulag.

May namagpakadulag. Nagtatarapo sira, tuyo o diri, sa sayo na lugar kun diin didto gihapon sira magbabatog, sa kun nano an nadara nira na gamit san sira ipangsubol. An yano na pagbatog, naitsuhan bilang bag’o na komunidad: may istruktura, kinaandan na dara-dara pa, paagi, nan kaugalian na sadto pa.

May panahon niyan, dini sa bag’o nira na komunidad, na naiisip nira, o namamaw’ot ada, na ini na bag’o nira na lugar, kanira na nag’ud, na basta di’ sira maglabot, di’ man sira paglalab’tan, na sira, nan san kabataan nira na dini na pagkaburuhay, dini na man magkakamaratay.

Ugaring, sa likuran san pagmangno san mga nakasari san pagsubol nan pag-alaw, hasta may mga makusog, nan maisog, sadto nan niyan, sa tahok o sa syudad, sira man gihapon an maluwas na tama, an pirmi masusunod…
_____________________________
Retrato tabi ni Alma Jane Gamil. Salamat po.

Nababati mo an mga dram, Fernando?

Hataas na an sudang. Taod-taod na an pamahaw. Lihis na an oras sin pamirindal. Sa sug’ang nira, sa kaldero, may duwa pa na sinugna na kamote. Diri ini bag’o tug’unon. Tuda pa ini san pinamahawan kahapon. Upat ini kahapon. Niyan, may tuda pa na duwa. Nagbuka kahapon san sayo sini an duwa nira na bata. Sira na mag-asawa, nagbuka man sin sayo pa.

Niyan, uya sira na mag-asawa sa pantaw, nangingkudan an babayi sa bangko na halaba, nangingkudan man sa talod san hagdanan an lalaki. Wara ngon’a sira ribok. Namagtan’aw sa luyo san tinampo, o kun diin na dalan sa sulod san kanira isip. Mamangno, wara pakati’os an lalaki.

Unigham ngon’a siya, bag’o naghapot sin maluway. ‘Uhm-uhhurrm… Chiquitita, sabihi daw ako san problema mo… Sugad ka sin ginapos san sadiri mo na kamunduan… Nasisilhag ko sa mga mata mo, na malin wara na kita sin malalaom na puturo… Uhhh, habuon ko nag’ud na maimod ka na sugad sini… Maski inigar mo, rirawon ko na mamunduon ka…’

Unimod ngon’a sa harayo an babayi, nan luway-luway na liningag an lalaki, sa sayod niya na ma’d na mundo. ‘Nababati mo an buruduk-budok san tiyan ko, Fernando? Na malin may nagbubulukad-bukad sa sulod san ginhawa ko?’

‘A…, hangin yun… pagluwasan mo so’n makaginhawa ka…’

‘Tsk… Pagluluwas, may nasulod man gihapon… Kun iba na ngani, magaos…’

‘Diri ada an kinaon ta na kamote?’

‘Badi. Kundi, pira man yadto, na kautod… An kabataan ta, badi mga ma’o man an pamati pirmi…’

‘Aw, kay sigi ha’k an uruyag, di’ man yun mamagpakamati… Kunsabagay, kaipuhan kunta nira sin daghan na sustansya, kay mga makiwahon, nan namagtubo pa an lawas…’

‘Na’dumduman ko yadto na gab’i na mabito’onon, Fernando… Sa suna san bulan, nagraraska ka san gitara mo, an nababati ko sadto, mga bumbo, nan torotot hali sa harayo…’

‘Aw, awaton na yadto, Chiquitita. Masakit an panahon niyan, kay paano sini… Ini na namati’an ta sa tiyan, kun sa surumaton ta, punsada… Sa Ingles ada, an gahoy sini, doldrums, kay sugad sin may in’gigimbal na dram, o namagburumbo, sa ato tiyan…’

‘Kairo man san kabataan ta… Si Nina, gustuhon kunta maging baylarina, kundi paan’hon, kun wara ngani ibarakal isurul’ot? Si Andante, gusto man magpulis, kundi, wara man kita ibarayad sa trining…’ Nan hunungko an babayi, silensyo na naghibi…

Naluoy an lalaki. ‘Chiquitita, aram ta man baga, na arabot-abot man hamok an kamunduan nan, simpre, may binibirilin na mga pinilaan… Ayaw kahaghag, kay magsasayawsayw ka ‘gud gihapon, nan matatapos man an mga intiti’os mo na kulog, nan wara ka na sin paghihibi’an… Pareho kita niyan naghihibi, Chiquitita, pero an sudang, padagos na nagsisirang, nan naghahatag sin suna…’

‘San magbatog kita, Fernando, mga bataon pa kita… Nahadukon ako sadto, Fernando, kay malin di’ pa kita sadto preparado sa mga sugad sini…

‘Chiquitita, ako an timayadi na amigo mo. Maski humibi ka sa sugbong ko, mapanarigan mo ako. Ayaw kahaghag, kay may remedyo na an ato gobyerno…”

‘Nano…?’

‘Hweteng nganyan an mayad, basi magkaluwas an mga hinanip-hanip na sinsilyo, nan may magasto an iba na tawo…’

‘Iya…, mapakarin ka man…?’

‘Dini… mangalagkalag sin lawa, basi pa may matayaan pag-agi san koridor…”

‘Ha ha… Sugad ka liwat sin nakasiguro. Kun manggana ka, nano man an babak’lon mo?”

‘Aw, sa imo, bag’o na pidyider nan telebisyon. Kun Nina, uniporme sa baley. Kun Andante, bag’o na motor. Kun Mamay, badi san’glas na’k, ha? Kun Papay, kay simpli man ha’k an gusto, bag’o man na tsinso…’

Yadto na gab’i, maski may punsada pa gihapon, mas mayad an pamati ni Chiquitita. Nadudumduman niya yadto na gab’i na mabito’onon. Nadudumduman niya an sinabi niya sadto sa lalaki: ‘Masunaon an mga bito’on, Fernando. Malin para sa ato an suna. Nan para sa mayad ta na buhay, kay tsins iskaming na… Ay, kun ibalik ha’k an panahon, uuliton ko yadto, Fernando, hihimo’on ko gihapon, i’boto ko gihapon an ato binoroto…’