Lahaw sa alawíhaw

220402Ba’ah, na tawínon na yun na rapong-rapong… Indadawág ko kunta, basi di’ malangî, iya kay makahahaláwhaw…’

‘Tara man?’

‘Aw, matagal, na nauyu-uyo man liwát ako sin namagkanáp na hapilâ, nan sin lunukso na layagan…?’

‘Nano man an hinimo mo?’

‘Nano pa? Di’ lunahaw…?’

‘Di’anis, ha? Kay san ikáw mahaláwhaw, napiritán ka lumáhaw… unong ha’k sin alawíhaw… sakay sa karabaw, pa-salog, pa-danáw, he he he…’

‘Paano-ano mo man…’
______________
Retrato tabi ni Alma Jane Gamil. Salamat po.

Pungot

IMG_09641.
‘…Basi masayon an imo pagdara, inurupod ko sa sayo na pungot an may anuy na sapad sin kawalwal, an ihawon na dumaraga, an ginabot na bilanghoy na kabit pa sa puno, sayo na sanga sin hagis na may bunga, lima na dahon sin hinanggulid na karagumoy, nan duwa kabo’o na isuruli…’

‘Iya…, maski pinurungot mo yo’n, paan’hon ko man so’n an pagdara?’

‘Aw, inuulay. Sa luyo san ulayan, sayo man na pungot na bilog na hubal na langka, diyo na onglon, nan sin pinamara na namu na pinutos sa anahaw…’

‘Ay, ba’adaw…’

2.
‘Ho, tanda’i, ha? Ini na surat, dar’hon mo didto kura Inoy mo Desto. Ini na sudlay, ilabay mo man kura Gilay mo Desta. Pagyungod mo kura Koing, itag’ok mo na’k an gunana na numero sa hweteng, syete-baynte syete, ha? Kun may tawo kura Miyo pag-agi mo, sugada, napaayo ako sin diyo na langkuwas, nan sin sayo na kumkom na albahaka…’

‘Ma’ak tabi yo’n?’

‘Hmm, pagluwas mo, dar’ha an nigo na may inpapauga na bis’ang, ilungtod mo sa kudal. Pag-isusulod mo, hakgina man an linabhan ko kangina, ha?’

‘Ompo tabi.’

3.
Sa banyo ni Rosario, habang nagkakarigos siya, nakatungtong siya sa planggana, basi may maamot na iburuhos sa kasilyas, nan ibaraldiyo sa tangkal, nan isararibo sa masitas. Pagbuhos niya, nayango niya an lapat-lapat sa kuguhan. Kinuwa niya an palo nan kinuhit. Pag-ubo niya, naimod niya an lumot na namagkanap sa lunob. Kinuwa niya an daan na hirog, nan ninusnos niya an lumot. May naimod siya na suna na nagsusulod sa banyo. Pagsikupa niya, badla sa luyo san kudal nira. Kunuwa siya sin sayo na kaha sin Safeguard na pinasipit niya sa bubong, in’aamot na ipaturukal sa special offer, nan sinapong didto sa luho san lunob.

May nadumduman siya. ‘Sabel! Sabeeel! Kuwa’a daw ngay’an didto an ako tualya! Yadto ko sab’itan sa sanga san kalpi…. Dar’ha dini… Nyan…’

Nagpadagos siya pagkarigos; nanghahabon, nagkakanta man san bagaw, ‘One way ticket, one way ticket…’
___________________
Retrato tabi ni simonmina. Salamat po.

Sorbetes

140501Kaipuhan niya sin i’urutod sa ibog sa natatadihan san iba na bata. Labi kun sorbetes na naglalabay. Maski di’ natatagan sin ibarakal, an nasa isip niya, an baso na kukuwaon, basi iduhal sa sorbetero. Sayo-sayu’ay yadto na plastik na baso, na dati butangan sin mantekilya. Gustuhon niya, kay napapalain sa iba nira na baso, na may mga litik na sa mga ngilit, o mabaga-baga na diyo an alup sa lawas. An baso na inhuhumot niya sa sorbetero, mayon pa sin tataglan, kaya di’ nag’ud madadali-dali kabut’si. Didto niya tatag’lan an sorbetes, na pagdidiyu-diyuon niya pagkauna, si’apo kun matunaw. Intatan’aw niya an pagsarok san sorbeteo, san mapinit na masiram na may kolor na puti, berde, dulaw, nan rosa. Nagtatan’aw siya, nasisiraman an mata, nan dara san di’ narereparuhan na dagaang san sudang, nagtutururo man an dangga.

Dini sa kaabay san kaniya karo, sige an kuhit san sorbetero. Kada kuhit niya, diretso sa baso na dinuhal san namagbakal na kabataan. Wara sin nakareparo kaniya, na malin wara sa isip an inhihimo, na yadto ugaring sa kanira balay, sa sadiri na bata na binayaan niya na inkakalintura, na maski intatakigan sin pinit, pinamulos sin dangga.
________________
Retrato tabi ni Binoy. Salamat po.

Arambagan sa kinaandan

10258245_462434303901717_249026133887097461_nKaintra si Bebelab sa Flores de Mayo.

Si Oya Lydia, ina niya, an nagtahi san bado niya na puti.

Si Oya Mending, ina ni Oya Lydia, nan sin iba pa na mga ina, an nagmarasitas, nagtaranom, nan nag-arataman san mga kayanga, santal, sinyas nan surangga.

Si Bebelab nan si Rhianna nan si Bek-bek nan si Kring-kring nan si Menchi an nanguruwa, nangurutos, nangarayo, nan nag-giriris san isarabrag na mga burak.

Si Nancy, gurang na kamanghod ni Bebelab, an naghimo san basket na butangan san mga burak.

Si Kutoy, kamanghod na saday ni Bebelab na naka-intrahon man sa Flores, an nagdalagan pa-Central, pagbakal sin pasta nan sin puti na papel de hapon.

Si Rampapampam an nagkupyor nan nagmeyk-up kun Bebelab.
Si Oya Marietta nan si Oya Anis an nagtukdo san kanta (Dulsi, isi…).
Si Oya Luz an naghatag san pasopas sa kabataan.
Si Inoy Badoy an nagsilhig san mga burak sa salog san simbahan.
Si Inoy Senyo, sayo na ama sin Florista, an nag-ayo sin napumpon na mga burak, na inhanip niya, basi isakot sa paray na gahi’on, sa masunod na pagsabwag…
_______________________
Retrato tabi ni Alma Jane Gamil. Salamat po.

Saksi na wara ribók

465948_536449846384666_2106172210_oYadto sira sa media agua san daan na mitingan, sa kaabay san bag’o na simbahan. Awat na ini na bag’o, na bag’o, kay may tinukalan ini na daan. Pinánanggahan sira habang naghuhulat san pagbatog san prusisyon. Matawo-tawo na an sulod san patio. May tiripon-tipon sa kada andas na pagbuburuligan sa prusisyon.

May naimod an sayo sa kanira. Tinukdo an sayo pa. ‘Imuda baya an golden shower, ho, kay maburakon… Sugad sin diri ini namarahan sin ibururak…’

‘Ma’o, ha?’, sugpon san intukdo. ‘Kun bulawan pa’k yun na inraradag so’n na burak, badi intiro na kita mayaman…’ Nagtitinawa siya.

‘Aw, diri, kay manta may sayo sa ato na sasadirihon yo’n’, bagaw san nagtukdo. ‘Badi sayo na katutnga, kanhi’on yun nan puludon nan dar’hon kanira, basi kaniya ha’k ubos an bulawan na nagraradag…’

‘Ha ha…, Ma’o?’, bagaw san kaistorya. ‘Kulibat, taod-taod na man ini, ha? Kay malin nagimat’an ta na ini. San saragday pa kita, namagdaralagan kita sa palibot so’n, mahod pinupumpon ta an mga radag na burak, nan sinasabrag ta sa ato manta…’

Yunango an nagtukdo, nangalag-kalag sa katawohan, nan bagaw, ‘May naimod ako na retrato sini, na ini na simbahan, di’ pa ngani inbabag’o… Badi mga dekada sisenta… Uya na ini na kahoy… Mala yo’n… Binag’o na an simbahan, pira na na padi an kunanhi nan hunali, na-ordenan, namunay, namatay… Ini na kahoy, uyon pa gihapon, wara pamunay sin ka-oosana so’n na burak niya…’

160355‘Sugad sin saksi na di’ ha’k nagriribok, ha? Pira na an binunyagan dini, linabayan siya pakadto sa sibog. Yadto na binunyagan, pagdako, unasawa. Halimbawa dini kas’la, linabayan na naman siya pakadto sa sibog. Mamangno, yadto na tawo, namatay, nan dini inorasyunan. Badi may pareretrato dini sa luwas, nan linabayan na naman siya san prusisyon pa-lubungan… Aram niya, naiimod niya intiro ini… An pasuruhay kun iba na, an pagburutas nan pagbaralik gihapon… An pagbaragyuha nan paghiringayada gihapon…’

‘Ma’o…’, bagaw san nagtukdo. ‘Wara sin inbabag’o. Maski nano na okasyon. Mapa-maogma, mapa-mamundo, uyon siya, wara ha’k ribók, nagsasabrag san kaniya burak na bulawan…’

‘Aw, ho’, bagaw san kaistorya, ‘malin magbabatog na… ‘Mus na…?’ Nan nag-una na siya paglakaw. Wara na sira pagreparo san labayan nira an kahoy, na wara man ‘gud ribok pagyungod nira. Kun may isip ini, nan makasabi hamok, badi may idea siya kun kan’o gihapon sira magbabaragat, kun okasyon na maogma, o diri…
__________________________
An retrato tabi sa itaas, malin nabukad ni Charlie Miaco hali sa arkibo sin mga Pransiskano, san 2009. Ini na naibutang dini, kopya sadto na naibutang man sa blog na Bulusan Rural Vagabond ni Alma Jane Gamil, na tagsadiri man san retrato sa ibaba, na kuwa niya san Marso 2016. Salamat po.

An warâ bayadan

13041098_1068997573173403_2951139865884676057_oNadudumduman ko pa nagu’d tabi yadto na una mo pag-upudán sa amo pa-Buhang, kay nagpailaw ka sa patron… Nahadukon ako san maghapót an drayber… nano nganyan yo’n na kabataan, ipangbayad…?”

‘Pinugol ko sadto an hangos ko… Ginap’tan ko si Igil nan si Ines, nan inimód ko si Ronald… Bagaw ko sadto, ‘Baa’dáw, kun ibayad kami ni Mamay… aanuhon daw kami sini na drayber…? Nagparapangadyi ako na di’ mo kami igbayad, Mamay…’

‘Nabati mo ada an tighawós ko, san bagaw mo sa drayber, ‘Maturugbos tabi… nan sasagmakón ko an iba…’

‘Hasta niyán, na arám ko na an bo’ot sabihon san ‘ibayad’, grabe pa gihapon an pasalamat ko sa imo, Mamay… Maski gamohon ka, inupód mo kami na upát, kay gusto mo hamok adâ na kaupód kami, o basi makasari kami pagsakay sa dyip, o maimód mi ikaw sa imo pagpangadyi… Salamatunon tabi…’

‘Gusto ko, kumusóg ka gihapon, nan humalabaon pa an buhay mo… Magpakusóg ka na… Magpaayad ka na, Mamay…’
___________________
Retrato tabi ni Alma Jane Gamil. Salamat po.

Pag-unáy

050360Arám mo pa ada an karúray? Ini baga na pagralakáw sin urúpod, na malin di’ magkakasiriway? Na an iba na diri maka-ingkód, sinásagmak, nan an iba pa sinusúng’ay?

Ma’o man an pagburú-búngyod, na maski insusubol, napali’ot-li’ot hamok, napabilin diyo, nan kaupód man gihapon, maski ikóg-ikóg?

Badi buhay ka na, o dumdóm mo pa, san mabuhay an hot pandesal? Haros kadungán sini, an lechon manok? Bag’o pa sini, an toning ni Dyani Midnayt, na sinundán san kargasók tea, nan an pag-aratáman sin Korean bug, an siksik-liglig-at-umaapaw na elsyuday, na inabutan na nan kinamatayán san cleansing diet nan pitó-pitó ni Erni Baron?

May basehán ada sa sikolohiya an paki-uso, na di’ ha’k sa pag-irog-irog o basi di’ ha’k mahubon. Parte ini sin pakiupod o ugali bilang hayop na sosyál, o social animal. Niyan, halimbawa, dako na bagay sa katuyuhán sini an pagmantenir sin facebook account, nan iba pa na itso san social media.

San mauso an bang! bang! nan faded glory, makatitinawa an may sul’ot na baston an sidsid nan pitis na pantalon. Mga dyes pulgada, mas pambihira. Niyan, an maimudán sin sul’ot na sugád sini, badi sugadon, hudong.

Nawara na an toning, tinarápya na nan munarará an kargasok tea, pinangbuhi’an na an Korean bug, bihira na mabati an cleansing diet nan pito-pito, nan nawara na an hot pandesal sa kanto. Duniyo, nan dunako, na negosyo an lechon manok. An elsyuday, siksik-liglig-at-umaapaw pa man ada an biyaya. Sa mga ministro.

Padagos an pag-arabot sin ideya na, maski manipis pa sa gilyit, o magaan pa sa gapas, pagsasararihon, paghuhurúyabitan, labi kun si ku’an naging disipulo na man. Sugad sin politiko na macho, o buwaon, o makalit na rebisyonista. Sugad sin dyip, na sadto dyipni, nan traysikol, na sadto traysi, na pinupurunugan, pinamurakan sin huyabit, maski di’ man ‘gud komportable an pagsakay, ipamutang pa nakaingkod.

Hasta niyan, an dyip nan san traysikel, di’ man ‘gud mabo’ot sa burod, sa may edad na na maluway, nan sa may disabilidád. Maramok sa tinampo, nan maramok sa pag-imod. Wara man ‘gud ini kababag’o (kariritayr). Dahil daghan sini na pagbuhay nan raket an apektado, wara sin hudong na politiko na mapaalto sini, maski dini kunta hamok sa mga syudád nan mayor na agihán.

Makaruruyag ngani pag-imudon, ini na sayo na Bulusanon, na naka-unáy paghimo sin sarakyán (retrato) na malin magaan nan komportable sa gamit nan sa pag-imod. Sadiri na ideya, wara sin inirugan, si’apo kun di’ pa nasasarihán.

An sugad sini na kaisipán an kaipuhan sa pag-uswág.
____________________
Retrato tabi ni Alma Jane Gamil. Salamat po.