Sine: Kabisera

img_3144Sa sayo na istorya, daghan an luhô san Kabisera. Base sa balay na masarig, sa hawan na mahiwas, malin hataas diyo sa kadaghanan an kamutangan san pamilya sa istorya. Kapitan sin barangay an ama, na nakakapot san koleksyon hali sa patayaan san bungto, o isti’il. Yadto mismo na koleksyon, direkta na hinahatag sa mga ‘nangaipo’, hali sa kamot ni Kapitan. Ma’o ada ini, maski manipis, an dahilan kun akay may nagpaparasari pagpatay kaniya. Na san mahimo man gihapon, lunuwas na kapulisan ngay’an an tag-ubra. Di’ pa nakuntento an estado, pinaluwas pa na an pinatay na kapitan, lider nganyan sin grupo sin mga hold’aper, kaupod pa an sayo niya na bata.

Unabot sa korte an kaso san pinatay nan san inhahanap na bata, dahil sa Komisyon san Sibil nan Yuman Rayts. Ugaring, pinaluwas man na pasikat man hamok yadto san tawo san Komisyon. May testigo an pulis, na tinortyur man hamok basi itukdo an mag-ama, na wara man ‘gud pataya. Pag-abot sa korte, maski binati, nasunod manta an gusto san estado na madismis an kaso.

Akay kaipuhan na patayon an biktima, kun an nangontra kaniya, an estado man hamok? Akay kaipuhan mag-imbento sin istorya? Akay pinaabot pa sa korte, kun paparungon man hamok an pagsusog sin hustisya? Nano ini, akusasyon sa nangyayari niyan na panahon, lalo na niyan na rehimen? Kun an istorya nangyari sa sayo na probinsiya, marasa pa na diri maadman an nagkakawarara na detalye, maski sa hururuding-huding na hamok.

Si Nora Aunor man gihapon an nagdara sini na pelikula. Sa klasiko niya na pagsung’ay sin papel, sa aburido nan kulog na nasilhag sa kaniya mata nan pamandok, sa tono san kaniya boses, sa surumaton na diri hinilwas. Maski beterano si Ricky Davao, hababa man gihapon siya sa abilidad. An pagkabutang kun Ces Quasada, pareho san papel niya, patinawa na diri inlaoman. An titulo, manungod sa ingkudan sa karaon, na simbolo sin awtoridad, harayo man sa bu’ay san istorya.

Mayad an kolor, may uyag an pagkagamit san kamera. An iskrip, ambot kun akay binangutan pa sin anggulo san mga pagtubod; halimbawa, an pagtangkod nan swerte.

Di’anis man na may impormasyon sa internet, na ini ngay’an na pelikula, hinimo para kunta sa MMFF san sayo pa na taon. Kaya diri masasabi na ini, basta hamok pagkamras sa dispensasyon niyan. Di’ man sa diri angay kamrason, kundi sa pagkamras, di’anis pa kunta na gamiton an kamot na birilog an, diri an daghan an bu’áw, na kuló.

Malin parhagon an sinehan na linuwasan sini. Badi kapurit ini sa birilangan sin delihensya sa takilya. Kun sa istorya nan sa mga nareparo manungod sa pelikula an dahilan, agyat ini sa mga naghimo nan kaentra sa paghimo nan pagpaimod.

Malinaw na sa butnga sini na istorya, yadto an pagpatay sin tawo na pinaagi sa pagtraydor, nan paggamit san kakayahan san estado na mahimo ini na patraydor na pagpatay sa sadiri na syudadano, o an bagaw niyan, idyike. Ipamutang diri ini intutuyo, di’ man lugod hadok, pagnigar, pag-ako, pagtuya-tuya, o pagganya, sa isyu san idyike, an dahilan san malaymay na pagresibi san paraimod. Bulong nganyan an sine sa kapobrehan, sa kawara-pakadtuan. Badi pinaimod niyan san mga habo mag-imod, ini na katuyuhan sin pag-imod sine. Kun may rayding-in-tandim sa pagsine, badi ma’o na ini, nan san hudong na dara san social media.
____________________________________
Retrato tabi ni Sg. Salamat po.

Advertisements

Hapót sin nangadyi

1896738_416417728503375_1421554441_nMahal na Ina
aram ko kun sarin ako kaluya
maruyâ an ako pagtubód
lasáw an ako panabot
masi’ok an ako pakiduhal-baton
an pinakamaraot ko na himo
an pag-ato ko sa imo
sinimbag ko ikaw sin balagbag
innigaran ko an imo pagka-Ina
dahil sini intiro
nano, mahal na Ina
maaako mo pa daw ako
bilang imo bata?
_______________________
Retrato tabi ni Alma Jane Gamil. Salamat po.

Rodrigo nan Karapatang Pantao

kayangaNaimod ko si Joey Ayala sa live jam san Rappler san inagurasyon sini na rehimen. Mala, may manto na baga sa ulo na hinipid pa sin san’glas. Kun sayudan, malin di’ man rirawon an linabay san panahon tuna san maimod siya sa Amoranto nan sa Harrison Plaza, san nagbabatog na dekada nubenta; hataas, maskulado. Sa live jam, insuru-salyo niya an Tagalog na diri Bisaya an punto, nan Ingles na di’anis an diksyon. Tolo an nabilog niya pagkantaha: Magkabilaan, Tingnan N’yo, nan Pasasalamat.

Tingnan N’yo/Magkabilaan

Pagbatog niya pagsurumaton, masasabutan na kun akay siya, sadto na Hunyo 30; nan kun diin siya niyan. Pakadto na nganyan kita sa pederalismo. Makusog pa nganyan an kultura. May kihat-kihat siya, sa tinawa na turu-tamiri na sugad sin naggaganya.

Mayon man sin paliwanag. Natural nganyan an kulog kun may pagbabag’o. Sugad nganyan sini, kun sa daan na surudlan, may bag’o na inpapahusto. (Panibagong laranga’y ating subukan…)

May diyo na paglingag sa EDSA (Digmaang tahimik, digmaang pabulong, digmaang mapayapa…), nan hulit-hulit san kaniya nganyan pagkadisganar kun Cory Aquino, na bagaw nganyan niya, ‘kay gurl, wala nang war, he he he.’ Sa kaniya ada, nan sa mga sugad kaniya, diri makadidisganar an paghapihap sa diktador na bis’ang, nan plano na pagpalubong sa lulubngan sin mga bayani?

Naruyagon siya sa kaniya pinili.

May mali’t may tama sa ating lipunan
Patuloy ang pagtutunggali
Patuloy ang paglalaban

Nag-aagyat an gana.

Pumanig ka, pumanig ka
Huwag nang ipagpaliban pa
Ang di’ makapagpasya
Ay maiipit sa gitna

Niyan ugaring, an digmaang tahimik, uya na sa social media, silensyo na paurunit. Dini, patuloy ang pagtutunggali, padagos an pagkasiriway. Sa mag-itotolo na dekada tuna mabati ini na mga kanta, angayon pa gihapon sa panahon. Ugaring, may mga kanta na malin napasó o napasepara. Sa amyong sin pagganya, nabilin sa piliw an sugad san Ikaw Na May Baril.

Ikaw na may baril
mabigat ang iyong pasanin
pagpisil mo ng gatilyo
isip-isipin mo lang
ang balang tingga
ay walang mata
kung saan ka nakatutok
doon s’ya pupunta

Niyan na panahon, aram na ada san badil kun nano na tawo an kaniya inhihimunta? Nahinimbang na ada niya an agrangay san nabilin na pamilya? Naiimod na ada san badil an malin pagka-igso’on san tokhang niyan nan san hamletting sa Santa Filomena? An nagkakapot ada san badil, mayad an gusto? Kay sugad sini an hapot sa Ikaw Na May Baril:

Ikaw ba’y tagapagligtas,
o, kaya’y isa lamang mandarahas?

Rebyu: Karapatang Pantao

Nadumduman ko lugod an album na naupudan san Ikaw Na May Baril, an double-cassette na Karapatang Pantao (1989). Diri ko na dumdom kun sin’o an nagprodyus sini na proyekto, na malin an gusto, pahiwason an pagmangno manungod sini na bagaw Human Rights.

Sa pira kataon makalihis an pagdeklarar na alto na nganyan an marsyalo, na padagos pa gihapon (hasta niyan) an pagpatay, pagdukot, pag-aresto na wara kasuratan, pagpahali sa trabaho o sa naiistaran…, nabilog ini na koleksyon sin baynte na musikero na Pilipino, nan san tagsarayo nira na kanta, manungod nganyan sa yumanrayts.

Una, an titulo san album, diri malapuyot, diri makaragnas sin kwarta. Sadto nan niyan, an yumanrayts, maburong, mamundo, makaiinit, nan mapolitika na diskusyon. Kaya an mga kanta, mga diri pang-aling-aling, diri magaan pagbation. Akay? An tono, kasi mamundo nan mamutu-muto, an bitad, kasi maluway, nan an liriko, makangingirhat, makaiinit, nan makapupukaw san nagpapaturog na alimutaw. Makulog man syempre sa talinga, an tag’ok nan bumbo san iba na kanta. Kaya ada inupudan sin mga banda na komersyal, basi may pasambang an layn-ap, nan maging behikulo pa san paghiwas san pakasabot…

Protesta ada yadto na album? Maski imudon an putos, na kolads sin retrato sin tortyur, malin di’ man protesta an mensahe san album o san mga kanta, kundi mga saysay san kun paano binabayolar an yumanrayts. Sa mga kanta man, nasisilhag, kun sarin kanipis an pag-apresyar sini na ideya. Halimbawa, an kanta ni Edmund ‘Bosyo’ Fortuno, an Atorni Akupado, malin di’ man nag’ud sentro sa konsepto (Plis lang, ating pakinggan, di’ na lang palaging mali, kadalasa’y napagkakamalan lang). An Pinggan ni Paul Galang, malin mas impe kaysa yumanrayts. An kontibusyon san Patatag, malin bayang magiliw. An hali sa The Wuds nan The Next, kambal-tuko na manungod sa namamatay sa perdida bala. Swak an kanta ni Susan Fernandez, na Magno pa sadto, ni Chikoy Pura, na kaupod pa si Nitoy Adriano, san Asin, ni Jess Santiago, Inang Laya, Dessa Quesada, Buklod, Banyuhay ni Heber, nan ni Joey Ayala.

Duwa na cassette sa sayo na album, kaya an surudlan, espesyal na sayo na bilog na pangduwaan na kaha.

Di’anis yadto na koleksyon sin mga kanta manungod sini na nasyon, san mga musikero sini na nasyon. Diri mababati sa mga radyo, labi niyan. Mas lalo diri mababati sa jukebox, labi niyan na wara na sini na alalago. Basi pa may mag-ugay gihapon, nan maibutang ini sa pormat na cd, nan mabati sa sadiri na radyo, nan umawat pa sa pagbati.

An irong ni Heber nan mga kanta sini na panahon

Ayaw ngon’a pamatii si Heber, imuda siya, kay di’ ka makatios na diri puntukon an kaniya irong: prominente sa kaniya pamandok. Ayaw ngon’a pamatii an muda nan sarkasmo ni Digong, imuda siya, kay di’ ka makatios na diri puntukon an kaniya irong… Bati’a na si Heber, nan sarakuta an liriko san Tayo’y mga Pinoy:

…Tayo’y hindi Kano,
‘Wag kang mahihiya
kung ang ilong mo ay,
(‘wag na lang…)

Niyan na panahon, si Digong an diyos. Si Heber, maski ada di’ na nagsusurat sin kanta, buhayon pa an kaniya mga kanta, labi an kaniya Ako’y Mang-aawit ng Aking Panahon:

Di’ ko kailangang magpagwapo
upang hangaan, pansinin ng tao
ang kailangan ko ay maging totoo
awitin ang dapat sa panahong ito

Tuna san eleksyon na ginatungan san peysbuk, makadadagka magtangkod san arapinay sini na mga musikero. Si Noel Cabangon, kaupod sa kampanya. Kadaghanan sa kanira, wara man sin deklarasyon. Nadadakop hamok, sa nasasabi pagkatapos. An kanta nan inpaparakanta sadto, diri basehan, sugad san kaso ni Joey Ayala. An iba ada, sira Chikoy Pura, Asin, Gary Granada?

An kanta ni Chikoy Pura sa Karapataang Pantao, angayon man, an Warning, sa Ingles na liriko, sa instrumento na yano na gitara nan tapak sin palad.

It’s too late to send a warning
to the man lying dead on the ground
would he have done better
if he were around
i guess we’ll never know
what he could have done
but it’s up to the living
to see that justice be done

Ambot kun akay wara dini si Gary Granada sa album. Niyan na natinikaya an mga de-siki, angay pa ada an kanta niya na Sana’y Di’ Ka Masanay?

Ang kwento nila sa akin
marami raw ang nanood
nguni’t upang pigilin
walang naglakas-loob

Sana’y di’ ka masanay
sana’y di’ ka masanay
sa ganyang klaseng buhay

96. Rodrigo

Kun may kanta na nagdara san Karapatang Pantao, malin an Rodrigo ni Dessa Quesada. An liriko, pambihira na tula, na busog sa hapros, kamras, hapihap nan rapgas. Mahihinguro an kada istansa sa manglain-lain na hitsura sin pag-saysay:

1. Pagngalas, pagmutu-muto sa segunda-mano na dispatso

Hindi ko nabalitaan
sa anumang pahayagan
ang iyong pagkamatay
Rodrigo

3. Langkag

Hindi ko nadama
ang init ng iyong laman
paghawak sa dyaryong
kaluluwa pa lang ng makina

4. Luoy

Hindi ko narinig
sa pagitan ng mga titik
ang iyong pagsusumamo
nang ika’y dukutin
ng ilang armado

5. Akap

Sa paaaralan mo pa mandin
tanghaling tapat
at sa harap ng mga saksing
walang magawa kundi
tumingin

6. Paghanga

Ni hindi nagusot
ang pahayagan
sa iyong
pagpupumiglas

7. Pakisayo sa pagtios

Habang ika’y gapos
binubugbog

8. Kulog

Hindi, hindi pumatak
sa papel ang dugong
pumulandit mula
sa iyong katawan
nang ika’y saksakin
ng ilang beses

9. Selebrasyon san naging buhay

Kung di’ ko pa tinulay
ang mga pilapil
na binaybay rin
ng yapak mong
mga paa noon

Kung di ko pa nilusong
ang putik na nilubluban
ng iyong kaibigang
kalabaw noon

Kung di’ ko pa natikman
ang munggo’t bigas
na pinagpala rin
ng lipak mong
mga palad noon

10. Pag-ako san palad

Hindi ko pa malalaman
ang tungkol
sa iyong pagkamatay
Rodrigo

11. Pagdamay sa kaurupod pa

at sa pagpaslang rin
sa iyong ama

An Rodrigo, mapinit na panit, lasaw na dugo, nan ngola na pakihumok, sa tula pa hamok. Punaso an panit, bunaga an dugo, nabati an pakihumok, san nabutangan sin tono nan boses. Nabubuhay an namatay sa padagos nan hulit-hulit na pagbati sini na kanta.

An peryodiko, sa panahon ni Tulfo

Di’ na nganyan magtubod sa dyaryo, kay bayas. An ungod nganyan, di’ na dun inbubutang. Mayad pa nganyan an peysbuk, kay intiro na sikreto, buraraton do’on. Intiro na parasurat sa peryodiko, buwaon. Pwera, syempre kun Tulfo, nan sa iba pa na Tulfo. Sira niyan an mga parabayabay na intutubudan. Ambot, kun hanggan kan’o ini, o kun makabalik pa an dati na kamutangan, tuna na pangkugayon san mga kalag sa social media. Ambot, kun diin ibutang an kanta ni Gary Granada, an Kung Alam Mo Lang, Violy; sa sadto, o sa niyan?

Kung alam mo lang, Byuley
matagal ka na nilang niloloko

Panahon ini sin pagburulag, sin magka-urupod, sin mga ideya, sin mga pagtubod. Diri sini pwera maski an mga musikero. Nadudumduman ko, san sakay ako sin dyip. Paglabay sa harani san ospital san De Los Santos, punara man sin dyip si Nitoy Adriano; de-karsonsilyo, de-kamiseta, wara bitbit na gitara. Bag’o sunakay sa dyip, tunupra ngon’a sa dati niya na natutugbusan. Malin imahen yadto sin tawo na suniway sa dati na kaupod, na bag’o bunaya, tinuprahan ngon’a an dati na kamutangan.

Panahon man ini sin panindugan. Kay an dalan pa-impyerno, namaratapata sin mga klabira sin mayad na tuyo.
_________________
San Hulyo 18, naibalita sa Inquirer an surumaton kontra sini na mga pagpatay na konektado nganyan sa droga, san LAPIS, sayo na pag-urupod sin mga musikeo. Kaurupod dini sira Chikoy Pura, Gary Granada, Cookie Chua, Lolita Carbon, nan iba pa.
_________________
Retrato tabi ni Sg. Salamat po.

Sine: An Parapatás

The_Equalizer_posterTitulo: The Equalizer
Taon: 2014
Aktor: Denzel Washington

Kun maluya an kamutangan, an hinahanap, bulong o remedyo. Kun mahadlat, huyop o hapihap; kun raparap, antipara; kun irig, banting o tukod; kun bari, laki-laki; kun matapsi, asukar o asin; kun maasgad o masagrat, tiblang; kun gisi, tangbol o tahi.

Sa pag-itan sini na mga solusyon, sinusunip, pinaipit an suhestyon sin pagpangadye, pasensya, nan ‘ti’osa ha’k sin diyo pa… mamangno so’n…’

Ini ugaring na mga kamutangan, dara sin naturalesa o pakatupar o sadiri na desisyon. Pan’o kun an remalaso himo sin iba na tawo na may pangsadiri hamok na tuyo? Na makunong hamok kun nasumo na siya, ubos na an data mo, o minatay ka na? Pan’o kun dahil sini na pagyaaw nawara an paglaom mo nan naraot an puturo mo? Kaipuhan mo na sini an pagbalos, o an iparatás.

Masakit ugaring ini hanapon o maagihan. Pwera sa imahinasyon, kun diin maski nano, pwede mangyari, maski kan’o, maski kunay. Sayo na paagi na maimod ini, sa sinehan, syempre. Kay ma’o man ada ini an una nan urhi na gusto sin parahimo sine: an buhayon o gatungan an imahinasyon san paraimod basi, maski sa halip’ot na panahon diri siya magsolo sa kaniya indignidad.

Sa kadaghan sin pelikula, kun nano-nano na titulo an binutang: Ang Panday, Pedro Penduko, Superman, Batman, Darna, Lastikman, Zorro, Robin Hood, Captain Marvel, Captain Barbell, Captain America, Kapitan Kidlat, Kapitan Inggo: Kumakain ng bala, Pepeng Agimat, etsetera. Ini hamok na sayo an dineretso an titulo sa papel nganyan san bida: The Equalizer.

An ordinaryo na bida, mahod bata na maskulado na mestiso na may uniporme, kapa o kabayo o kapote, nakalupad o may anting-anting o di’ nadudul’tan sin bala o budyak. Ini na Equalizer, ordinaryo na empleyado sin bakalan martilyo nan lagadi, may edad na, nan kun sa lahi, napalain nag’ud, kay siya, negro.

An amigo niya na biktima sin mafia na Ruso, sayo na beses, kinastigo san mafia. Inhuron kunta niya an mafia sin mayad, wara pagtugot. An ultimo na solusyon, patasan. Dini lunuwas na kaya ngay’an niya patasan (patayon) sin durungan maski pira na batikano na mafia. An kakayahan niya, hali pa sa dati niya na buhay bilang operatiba na diri nag-eeksistir. Pira pa na kaupod niya sa trabaho an naapi na dinanunan niya pagpatasi. San habo magpahunod an mga Ruso, kinadto niya an puno sa Rusya nan pinatasan man.

Malin di’ pa mahuhuman an istorya san Equalizer. Badi may kasugpon. Sa ungod na buhay, padagos man an pangaipo sin parapatas dini sa disbalansyado ta na kamutangan. Kaya ada diri hamok sa sine ta pinaimod ini na pangaipo, kundi hasta sa pakisayo ta sa mga artista na an papel sa pelikula, mga sugad sa ato na saragday nan maluya o intutumus-tumos. Binoboto ta an kabataan sin politiko na naimod ta an tinios sa hapdos bag’o namatay. Tinatapo ta an pag-abot sin mga mensahero sin pagtubod nan kusog na wara makadaog. Inaako ta na ato man an panggana sin mga parauyag nan boksingero bilang kaupod san ato namutangan. Pinamatian ta an pabati sin pagmaw’ot sin hataas na pwesto sin mga tawo o politiko na may solusyon nganyan sini na malin gumok ta na sosyedad.

Kun naggagana na an an parapatas, nan nangluluya na an parayaaw, malin gusto ta gumanya maski sa sulod sin sinehan. An ato pagpugol sini na igaranya, naluwas na hamok sa panggirabo, sa pakatung’as (catharsis) na halip’ot nan malin sa isip man hamok.
______________
An retrato tabi, hali sa internet.

TV Dokyu: Byahe Ni Drew Sa Sorsogon

2014_12_18_14_39_51_03San Disyembre 19, pinaluwas sa telebisyon san GMA an dokumentaryo na Byahe Ni Drew Sa Sorsogon. Pinaimod dini an nagkapira na lugar o kadtuon, sa Casiguran, Pilar, Gubat, Sorsogon, nan Bulusan. Sugad san pagdara dini san pirilian san Miss Earth 2013, orgulyo ini san mga tagadini. Turismo dini an produkto na inpapanabi san bungto. Pwera san diyo na produkto hali sa agrikultura, turismo nganyan an madara sa Bulusan sa mas mayad na kamutangan.

Mapresko nan mabaskog an presentasyon. Mayad man an dalagan san camera na magaan sa pagsunod san pag-imod. Malin masiramon an mga handa sa Panumbagan, Pilar, sa Buenavista, Gubat, Leonardo’s sa Sorsogon, nan Siama Hotel sa Sorsogon.

Di’anis madiskubre na may mga kadtuon o dagusan na sugad san Panumbagan, Buenavista, Leonardo’s nan Siama dini sa probinsya. Kun wara sin ipaimod na pagkaon, malin kulang interes sa Nasigpit Falls nan Orok Spring sa Casiguran, ma’o man an mga pinaimod na lugar dini sa Bulusan. Haralip’ot hamok an parte manungod sa Danaw nan sa Masakrot. Nakaupod pa an Mapaso, na saday man hamok na tubód. Sa intero na parte, an Punta Diamante hamok an manungod sa historya o heritage.

Malin maluya an preparasyon san istasyon o produksyon manungod sa datos o research. Hinatag an sukol san Danaw bilang 3600 ektarya, na sa ungod, sukol na san bilog na Bulusan Volcano Natural Park. An Danaw nganyan an tidakui dini na danaw. An ungod, 27.6 ektarya ini kumpara sa Agingay na 76 ektarya. May mga ritwal nan pangadye nganyan na inhihirimo an namagkaón sa Mapaso? Punta Diamante an inpapaimod, an naimod, moderno na simbahan, nan kampanaryo na sinugpunan. May mga pastores na dini maski hinimo ini na dokumentaryo bag’o magPasko. Bagaw san presentador, an pastores nganyan, ‘ginagawa nila dahil… gusto nila… para magpasaya sila… at maging masaya sila…’
__________
An retrato tabi, hali sa internet. Salamat po.

Sine: Pag-agí kun Vivian Maier

FVMaier

Titulo: Finding Vivian Maier
Kategoriya: Dokumentaryo
Direktor: J Maloof, C Siskel
Linuwas: Septyembre 2013

Sayo na maparangahon nan makamason na retratista si Vivian Maier. Nabuhay sa Nweba York san 1926, an bilang san kaniya mga obra, kaurupod an retrato na wara kolor, retrato na de kolor, pelíkula, nan boses na rinekord, abot sa pira kagatos na ribo. Hinimo niya ini sa sulod sin mga kwarenta anyos, batog san 1956. Mayad tandaan, na an kolokasyon nag’ud niya, pag-ataman sin kabataan o pamilya; pinasambang hamok niya an hilig sa pagretrato, gamit an Rolleiflex na camera, na an sikop, hali sa itaas, sugad san camera sadto ni Inoy Bosyo, dini sa Bulusan. Kadaghanan san retrato niya, sa lugar san Chicago sa Amerika, nan sa paglibot niya sa kinab’an san 1959-1960, kaupod an Manila. An mga retrato niya, manungod sa maski nano; kadaghanan, sa mga tawo nan kamutangan na naiimod niya sa dalan, myentras na nagpapasyar san ataman na kabataan.

Duwa kataon bag’o siya namatay san 2009, naghahanap sin materyales si John Maloof manungod sa historya sin parte san Chicago, nabakal niya sa auction an haros 30,000 na mga negatibo sin retrato ni Vivian Maier; pinabakal san dati na hanipan sini na inarkila ni Vivian Maier para sa kaniya mga hinanip, na diri na nabayaran an renta. San sinikop ni John Maloof an mga negatibo, nan dinibelop, nabuhay an kaniya interes sa retratista, na diri man niya kila. Nadiskubre hamok niya kun sin’o ini, san matarup’akan niya an anunsyo san pagkamatay sini san 2009. Hinanap niya an mga detalye na personal, habang sige pa an pamakal sin iba pa na obra nan gamit ni Vivian Maier. Nakaabot siya sa sayo na lugar sa Pransya, kun diin nag-istar man si Vivian Maier. Pinadebelop pa niya an mga negatibo, binutang sa photo blog an iba, nan inorganisar sa mga eksibit sa nagkapira na syudad sa Amerika nan Europa. Nahanap man niya an mga dati na inataman nan sinerbihan ni Vivian Maier, na naghatag man sin dagdag na detalye, hasta sa sine mismo. Pira kataon san pagkamatay niya, dako na an popularidad ni Vivian Maier; an obra niya inkumparar na sa mga pambihira na retratista san kaniya henerasyon.

Di’anis na istorya nan pambihira na pagtarapo sin mga kamutangan.

Naimod ko an posibilidad sin pagkonektar sini na hilig o buhay o istorya sa naruruyagan o nasisibutan niyan: an sayon sin pagretrato, nan an social media. Kay di’ man ako eksperto sa pagretrato, di’ ko man aram an kadi’anisan nag’ud san kaniya mga obra o kun paano man ikukumparar si Vivian Maier sa mga sikat nganyan na retratista. Naiimod ko an interes sa kaniya mga obra sa suna sin historya. Kun an tawo na kakila pirmi naiimod, diri nareraparo an inliliwat sa lalawason. Kun talagsa maimod, natitimalahan tulos kun hunugos, gunurang, o lunuway an bitad. Niyan na panahon na may mga makamason nan maparangahon man na retratista, kun dagos man pangbutangan sa Facebook o Instagram an mga retrato, maski pambihira ada an pagkakomposo, madali ini biladon, basi an iba na man an imudon. Bale kun ini na mga retrato niyan sa 2075 pa maipaimod, mas dako ada an magiging interes dini, kay mabubuhay gihapon an mga minatay na, maiimod gihapon an mga lugar na nag-iba na, sugad kun may mabungkalan na kaban sin mga sisenta anyos na na imahen sin mga dati na Bulusanon, nan san Bulusan sadto na panahon.
___________
An retrato tabi, hali sa internet. Salamat po.

Sine: An Babaye Sa Septic Tank

220px-BabaesaseptictankposterMay mga istorya, labi sa pelikula na Tagalog, na natatangkudan an dalagan, batog sa batog hasta mahuman. Inmwestra ini ni depunto Johnny Delgado, na kinaan’dan na dalagan san trabaho niya: ‘Una na adlaw, ipakila ako. Ikaduwa, susunggudon ko an bida. Ikatolo, maghihiran kami. Ikaupat, minatay ako’. Mahod tinutukalan an titulo, an mga artista, an kostyum. An istorya, ma’o man gihapon. Maraot kontra san mayad. Maluya, na naggagana kay may kaapin na may agimat. Kada pagbyahe, aram an sasangputan.

An Ang Babae Sa Septic Tank (Martinez-Rivera Films/Quantum Films, rel. 2011), pagsakay sa dyip na raparap an karatula, nan an dalan, rumarom. San dumalagan na, bigla duni’anis an sakay-sakay, ma’o man an nasangputan. Batog sa una na eksena sin basurahan na istaran, sin bata na nag-uudo, an nasabong sa isip, ‘A, istorya ini san sosyedad. Asdang sa gobyerno o latayan pakadto sa tropeo..’ Hanggan matimalahan, na an istorya ngay’an manungod sa sayo pa na istorya na inbibilog sini na mga parahimo pelikula na independyente, o sa luwas san mga kila na studio. Pelikula manungod sin inhihimo na pelikula. Inpapasuruhayan pa nira kun nano na timplada an ihingpit sa pelikula nan kun sin’o an bida. Di’anis man na masikop an iristorya sa paghimo sin pelikula, maski sikop hamok. Kun pan’o an behikulo—kapobrehan dini—mas pabuk’adon; kun bang’og, pan’o mamariyaka.

Pambihira an arte san mga artista, maski si Cherry Pie Picache hamok an kila. Naturalon an dalagan san istorya nan iristorya; di’  nagpipirok, di’ nagpipilikat-pikat. Wara suspense, wara stress. Nagdudungaw, naghuhulat hamok kun pan’o o kan’o sira matitikbayo. Di’anis maimod na an sayo na istorya, pwede ngay’an sabihon sa iba-iba na hitsura. Makaruruyag an sequence san musical. Ma’o man an mga orihinal na kanta. Sugad sin seryoso na pelikula, hasta sa unabot na kun Eugene Domingo. Sa punto na ini, di’  na mairirong na komedya ini na istorya. Di’ na maalto an hurutuk-hutok. An titulo, maghahatag sin panabot na suspense o istorya sin krimen ini na pelikula. Di’ man ngay’an. Paano ini naging titulo?

Ipamutang nagbabati ka sin drama sa radyo. Halimbawa manungod sa makangangalas na buhay ni Tagoy Balilang. Kun ordinaryo na mahimo, ibutang ada na titulo, An Makangangalas Na… Halimbawa may kahiran si Tagoy na duwa na may sundang, na pareho nagrarani kaniya. Maski arin sini, kun magaptan siya, minsan siya. Sayo na hamok an bala san badil niya. An nababati,

A-ha, may duwa pa ako na kahirannn…

Nagdadasdas sirahhh…

Harani nahhh…

Huuppps, nagdungan pa pagbiyawwww…!

Bang! Kinablit ko an badil kohhh…

Naimod ko an lunuwas na balahhhh…

Duwa an lunuwas na balahhhh…

Minatay sira parehohhhh…

Agh!

Ahhh!

An hinimo na titulo san istorya, Ahhh!

Maski pan’o an pagkabitbit, nadara man sini an mga imahen manungod sa kapobrehan nan sa buhay sin pagpelikula. Istorya na nagpapaisip sa paraimod, mayadon na mga imahen, malinaw nan makumpyansa na pagkapot sin kamera. Bagaw san pakupot sa dyip, simple pero rock.

An sayo pa ngay’an na kila ko dini, an Director of Photography, si Larry Manda; makuapo ni Ponga, pamangkin ni Baoy, Bulusanon.
__________
An retrato, hali tabi sa internet.