Suli na santol

Kun sugad sini an panahon na nabasang ha’k pag-uran, mabudlayon pirmi an lawas ni Inoy Bundoy. An tiharayu’i niya na lusad, sa primero na talod san kanira hagdan. Pirmi siya nangurumo. Di-sweter. Mala kay di’ na nalab’han ini na sweter, kay nahaghag siya kun diri magmara. Mas awat na liwat sa lawas, mas matimhong, mas di’anis igsul’ot kun tagpinit. Bihira man siya magkarigos. Kun sugad sini an panahon, kaipuhan niya intero na makatahob san pinit, badi hasta san during.

Panahon man ini, batog pa na Hulyo, san paghinog san santol. Mala ini na sayo ka-puno sa hawan nira, kay nangruruyong niyan sin bunga; nanulaw-dulaw sa hinog. An maaram na matam’ís ini, napaliot-liot pagkanhi kanira; makihunglon nganyan sa paghimo kalo, o makihalyaw, bag’ó sagin ngangaraton na ‘Áy, baádaw, grabe an bunga sini na santol niyo… Pwede tabi sini mag-ayo? Maski mautod ha’k an laway…’ An simbag liwat pirmi ni Oya Lunding, ‘Aw, para so’n… bay’e kay mapatukdol kita…’ nan gagahuyon na si Inoy Bundoy na maski nakabati na san ergo, nagsasagin-sagin pa na di’ pa. ‘Tukduli daw sira ku’an sin santol, kay kun makuwaan ini…!’

Syempre, luway-luway, sugad sin nangurudat an mga ugat sa siki, may nababati pa na agrangay kun Inoy Bundoy pagbuhat, pag-alabat paglusad sa hagdan, nan pagkuwa san tukdol na nakasandig sa puno mismo san santol.  Syempre, maski bagaw diyo hamok an in-aayo, hanggan diri siya naalto pagkawit, di’ na man nasayuma an nangayo; sigi na hamok an pamurot san namagradag na bunga.

Mahod nasugad si Oya Lunding, kun sira hamok na duwa, ‘Aber man daw, kita na man an tukduli kay, ambot pagmangno ta, wara na uga’ng bunga yo’n na santol, naubos na sin kapangarayo…’ Di’ man tulos magbabale si Inoy Bundoy, kaya kaipuhan na naman an tag’ok ni Oya Lunding.  An totoo, pirmi man napaseguro si Oya Lunding kun tagsantolan. Pirmi siya may dulsi na santol sa garapon, na indidiyo-diyo nira kun nakahuman pa hamok pagkaon.

Niyan, bagaw ni Oya Lunding, ‘Aber daw, kay magsuli na man kita sin santol…’ Pakahuman gihapon san tag’ok niya, nanukdol si Inoy Bundoy sin nagkapira, kunuwa sin lubi na dati na sa hawan, pinili an laya, binun’tan, nan kinagod. Siya man an nagpuga na diyo hamok an binutang na tubi, kaya hatukon an lunop.

An santol, pinanitan niya nan iniraid hanggan sa di’ ha’k masakob an panit sa sulod. Pinugaan niya sin mayad an nairaid na santol. Nag-amak sin kalayo, binutang an karaha, pinakaladkad an hatok myentras na sige hamok an luskay. San kumaladkad, binutang na niya an iniraid na santol nan sin dinunot na bawang nan panimpla na asin. Binutangan man ni Inoy Bundoy sin diyo na sili na pasitis, daghan kun gusto niya sunggudon si Oya Lunding. Pina’itos hamok niya an hatok, nan hinahaon na niya an suli na santol. Kun iba na, inaatolan niya ini sin sinugba na uga.

Bag’o pa mahuman si Oya Lunding sin katatag’ok sin tugal, nakapwesto na ugaring si Inoy Bundoy san nangaliaso na luto, linumpan na santol, nan sin uga na lawlaw.

Kun santol an suda nira, natimalahan ni Oya Lunding na maluya an kaon ni Inoy Bundoy; sugad sin busugon na daan. Pirmi, an panabot niya, nabusog sin katatadi. Niyan, hinapot niya. ‘Aw, na’ ba’, kay malaymayon pirmi an kaon mo, mili kay santol ha’k ini na suda ta? Diri mo aram, suda ini sadto nira Manny Villar, binuwaan hamok sira san ina nira, na karne norte yadto…?’

‘Tsk’, bagaw ni Inoy Bundoy, ‘…busog na…’

”Kay nano man an nakabusog sa imo?’

Hunangos ngon’a si Inoy Bundoy. ‘Hmh, kanugon man pan’o san mga liso…’

‘Umm, pira na santol ini na nasuli mo?’

‘…Para pito…?’

‘Ah, di’ mayad, maturudok na’k yo’n na kalisuhan do’n sa piliw-piliw…’

‘Hala na, ikaw na’k an diyos…’ Nan hunungit pa si Inoy Bundoy sin santol, suda sa luto.

___________________

An retrato tabi sa itaas, hali kun Binoy.

Binut’ong

Kangina pa sin katag’ok si Oya Ason, wara man sin nagsisimbag hali sa baláy nira Oya Tunáy. Sa kalingót-lingót liwat, nakatungtong si Oya Ason sin pusgö sin kutitob, mala kay an ungis niya, nadagdagan pa sin katól. Nagpara-paradagpadag siya, basi matalkas sa bitiis an namagkanap na kutitob. ‘Uh! Uh! Diyantres na… ‘Tagbalaaay! Tagbalaay! Aw, na’ ba’, man dini kay malin wa’ man tawo. Tagbalaaaay!’

Taod-taod, nadung’aw man sa bintana si Oya Tunáy. ‘Aw, na’ ba’? May tawo ngay’an… Dagos tabi!’ Lunuwas man siya sa balkon. ‘Atog’, bagaw niya na nag-iimod kun Oya Ason na nagbabalyo sa lakdanan, ‘pan’o ba’ sini, na siribot man san taramo dini… kun dunagos ka na’k…’

‘E, maraw’ay man’, bagaw ni Oya Ason. Nakakahkahon siya san siki, para kay naraw’ay. ‘Masugad na’k so’n…’

‘E, kay nakaano man..’, bagaw ni Oya Tunáy.  ‘Kay nano tabi an tuyo mo?’

‘Eh, atog, wara ‘gud ako sin nasusugo, kay ini na ako mga suru-soltero, di’ na nagkakasurugo. Kaya ako na hamok.’ Unalto siya diyo. ‘Atog, maayo kunta ako sin diyo na dahon sin saging niyo… kun pwede man ha’k tabi… An ku’an kunta, an durho, kay iputos ko sa but’ungon…’

‘Aw, eh, bagaw ko kun nano nag’ud an tuyo mo. Para so’n…’ Luningag si Oya Tunáy pasulod, nan may in’gahoy. ‘Piyoy, kan’i nga’ tabi.  Kuwa’i sin dahon sin butho’an si Oya mo Ason, an durho ha’k. Daghana, nan dali’a, kay kangina pa ini sin kahulat… Ingkudi ngon’a tabi… Piyoy, dar’hi tabi dini so’n na dulsi na tangkwa, kay basi makatadí si Oya mo Ason…” Nag-una pag-ingkod si Oya Tunáy sa silya sa kanira balkon. Uningkod man si Oya Ason, bitbit an platito na may dulsi na tangkwa.

‘Aw, butho’an ngay’an ini na iyo saging dini? Daragku’on an puno, ha? Ba’ah, masiramon ini na dulsi na tangkwa, may limón pa…’, bagaw ni Oya Ason.

‘Oo, haralagpadon liwat so’n an dahon, dianis man nag’ud na ipurutos. Mala kun sugad sini na may taramo, sugad niyan na tipipista, kun tipapasko, kun may kasalon, namag-arayo man nag’ud so’n dini. Hasta ngani paraisda, kun iba na…’

‘Ma’o? Pwede ngay’an kamo magpabakal, ha? Nagkapira liwat yo’n na puno…’

‘Eh, para so’n… Madatahan pa man, na di’ man baga so’n masyado nakakaon an bunga, kay pura’k liso?’

‘Aw, ma’o? Kaya man buthu’an an gahoy, ha? Hali ada yo’n sa Tagalog na butó, ha? Aw, badi Tagalog yo’n na saging…’

‘Ambot, badi.  Di’ ini popular, kay ma’o nga’ yo’n, di’ man nakakaon an bunga…’

‘Ma’o, ha? Di’anis kunta kun menos-menos an liso, basi pwera san dahon, mapakinabangan pa an bunga…’

‘Hmm, pwede man sa orig. Ruyagon man san mga kabóg. Mala pagtuba’a so’n, daghanon na man an kinaunan san kabóg… Kundi, mayon man baga sin menos diyo an liso, an pinipita? Haros pareho san butho’an an hitsura san bunga, pero diyo an liso, nan insusugna yo’on. Masiramon an sinugna na pinipita… Daóg pa an kalibo, kay may kalibo na rapay’at. An pinipita, pirmi makuból.’

‘Ma’o? Badi, magkamanghod ini na saging, ha? Sugad man ada san kalibo nan san kawálwal, nan san sab’a…’

‘Badi. Aw, ho, uya na an imo dahon. Hig’ti tabi, Piyoy, basi masayon an pagdara ni Oya mo Ason…’

‘Ay, ba’adaw, nangayo na, pambihira pa an pagkahigot, namirindal pa… Naraw’ay na lugod ako san sayo ko pa na tuyo…’

‘Nano, nag’ud?’, bunalik pag-ingkod si Oya Tunáy, na nagtutugbos na kunta.

‘Eh, atog mapatukdo pa kunta ako pagbut’ong… Maaram ka man tabi so’n, ha?’

‘Aw, eh, para pagbut’ong… An kaipuhan mo man ha’k, kun ungkilo na mapulot, hatok sin mga duwa kabu’o, nan asin, mga sayo may katunga na taphod sa kutsarita. Hugasan mo ngon’a an mapulot, nan patiti’i. Syempre, dadangdangon mo an dahon. Tunawon mo an asin sa hatok. Magtakos ka sin tunga sin tasa na mapulot sa dahon, nan babawan mo sin untersyo na tasa na hatok, 2/3 man na tasa na lunop. Ma’o na yo’n an pupunguton mo, higutan mo ha’k sin kinisnit man na dahon. Isugnä mo sin mga duwa ka-oras may tunga. May binut’ong ka na. Magbo’ot na ha’k an makaon kun asin o asukar, o asay hamok an pagkaon niya san binut’ong…’

‘Ba’ah, basi pa di’ ko malim’tan. Kun diri, di’ nabalik na’k, ha? Diin daw hali yo’n na ngaran na binut’ong?’

‘An pagkaputos ada yo’n, na sugad sin pinungot nan hinig’tan, na sugad sin bitbitan… Tangkod ko man, ha’k…’ Bagaw ni Oya Tunáy, na nagtitnawa.

‘Iya, hala, salamat tabi sin dako-dako… Sa otro, an pagdulsi naman sin tangkwa an ipatukdö ko, ha?’

‘Ay, oo, para so’n…’

‘Iya, hala, sige tabi, salamat gihapon…’

‘Hala…’

Pagsulód ni Oya Tunáy sa balay, nagngungurub-ngurob. ‘Mala… Bagaw ko kun dahon hamok an tuyo…’

Sa dalan, mahód naalto si Oya Ason, nangahka san bitiis. ‘Salbakut yo’n. Pinusgö pa kita sin kagagahoy…’ Hali sa Central, nababati an boses san parakanta sa iragâ.

__________

An retrato tabi sa ibaba, kuwa ni Binoy.

Hinagom

Nakapani-udto pa ha’k sira Oya Lunding, nanuro pa ngani an mga bag’o hugasan na plato nan kaldero sa banggerahan, may intutugal na naman siya kun Inoy Bundoy. Syempre, wara man pagduru-dalagan sa karuyagon an nagpapatunaw na lalaki, na naghihila-hila sa kanira bangko na halaba sa yungod san bintana. Hinulit ni Oya Lunding an tugal. ‘Bundoooy! A, ba’daw kay sugad na naman sin bungol na halas. Bagaw ko baga, buka’a yo’n na lukaron sa sirong? Aw, nano?’ Luway-luway, sugad sin tawo na nalaboy sa Pal’og, bunuhat si Inoy Bundoy sa pagkatihaya. Hininayod an salog na sugad sin may insisilhag na numero na tayaan sa hweteng, nan kunadto sa dapog, sa sab’itan san kaniya sundang.

Mayad ngani kay natural an isog ni Oya Lunding, kay kun iba, pwede makidit sa pormal na pamandok ni Inoy Bundoy myentras na inhuhugot sa takuban an sundang. Inimod pa an asawa sin la’in, nan lunusad. Kunadto sa sirong, tinusok an lukaron san sundang, nan dinanas paluwas. Nakaduwa man hamok na tigbas, utas tulos an lubi. Mala kay amot man an naula na sabaw na matam’is pa kunta. Pinagkaob gihapon an nabuka na lukaron, nan tinu’on kun Oya Lunding. ‘Hmmh. Nano pa an masunod?’

‘Aw, di’ luwasan na an lusong nan san bayo? Mahapot pa!’, bagaw san babaye na nagtatakos man sin ginalpong sa plangganisa na losa. Pakabaton niya san lubi, binutang niya sa lamesa. Napahikan na ni Inoy Bundoy an sundang niya bag’o sinulod gihapon sa takuban sa sab’itan. Yadto na gihapon siya sa sirong, guyod-alsa an dako na lusong, nagngungurub-ngurob. ‘Tsk, di’ pa ngani kita natunawan… Magdudurul’ay ha’k kita sini san pinani’udtuhan…’ Kunuwa siya sin dugnit nan pinahikan an ukad san lusong. Prineparar man an bayo.

Taod-taod pa, nagbabayo na si Inoy Bundoy. Luway-luway na diri magtaralsik, du’on basi maabot hanggan an irarom, nan medyo ini-iridot niya an bayo pairarom basi masamo an kaniya inbabayo. Kadiyo-diyo, may inbubutang si Oya Lunding: asukar, sabaw, lukaron na kinaruskos, nan ginalpong. Mamangno, bagaw ni Oya Lunding, ‘Aber daw, kay tadihan ta…’ May pugol siya na kutsara kay masarok, naunahan siya san inpapadayag ni Inoy Bundoy na durho san bayo, na may kaupod na diyo san inbabayo niya. ‘Hmmh’, agyat niya. ‘Babaadaw ka nag’ud’, bagaw ni Oya Lunding na naglulukag. ‘Sugad ka nag’ud sa imo!’ Kunuhit man gihapon siya san inpapadayag, nan tinadihan. ‘Ah, tuig nag’ud. Hala, hakwata na, kay magmirindal kita…’

Bag’o an pagbu’ong ni Inoy Bundoy san lubi hanggan sa mahuman siya pagbayo niyan, ma’o ini an kanira prineparar:

–Ginalpong hali sa di’ pa hinugon na paray (mas di’anis kun mapulot), badi mga 15 diyas bag’o anihon. Ini na paray, paka-aniha, diri inbubulad; sinasanlag hanggan maging bulaw nan magbutî. Papiniton ngon’a, basi diri madunot, bag’o bayuhon. Tahupan, hali’on an binlod. Huluson diyo, wisik-wisik, nan sanlagon. Kun mahamot na an hinigto, galpungon sa lusong o gilingon, saligsigon.

–Kinaruskos o kinagod na lukaron, asukar. Kun sang-gantang an ginalpong, angay an 5 na lubi nan 1 kilo na asukar. Kagudon an lukaron, an sabaw, pasuon na diri hamok magkaladkad.

I’ula sa lusong an ginalpong nan san mapaso-paso na sabaw nan bayuhon sin luway. I’ula sin padiyu-diyo an lukaron nan san asukar sa inbabayo na ginalpong. Pagtaga-sabawan basi diri magmara, nan makugay sin mayad.

Pagkaha’on hali sa lusong, pwede na itulod, o kun gusto, kumu-kumu’on nan ipaligid sa ginalpong basi diri magkurupot sa plato o plangganisa o bandehado.

Nasa plangganisa na an bag’o ha’unon na hinagom. Kunuhit pa si Oya Lunding; katunga tadi pa, katungi batog na. Si Inoy Bundoy, pinanangggahan na kunuwa sin tubi nan linimpyahan an lusong nan san bayo, nan pinati’ulob gihapon sa sirong, sa irarom sin tangil, basi pirmi mamara.

Nasakat man siya, nanursi na naman ugaring si Oya Lunding, inhihinayod an ilo sa dagom. ‘Pamirindal na’k do’n… human na ako… Taklubi ha’k an tuda mo…’ Kunuhit man sin sayo na kutsara si Inoy Bundoy, binutang sa tudlo san kamot nan hinungit. Nagngungupa-ngupa pa siya, intakluban na niya an tuda na hinagom. ‘Hmmh, grabe ha’k na pagal ta…’

‘Kangurub-ngurub sini… Aber daw, ikaw daw an tanog sini… Matinurog ka, kaya mas malinaw an mata mo…’

‘Hala na, ikaw na’k an Dyos…’, ngurutob ni Inoy Bundoy na inbabaton an dagom nan san ilo, na hinulos ngon’a niya sin laway, bag’o intanog. Hararom an hinugot niya na hangos.

Naba’ kay sigi mo’k an ngurutob? Kauni so’n na hinagom, basi maruyag ka…’, bagaw ni Oya Lunding.

‘Hmmh’, hagumhom gihapon san lalaki. ‘Ma’ an di’ ko sin paghagom… Grabe na kapaglanan, di’ ka man makakaon sin daghan…’

‘Kay sugad man nag’ud so’on an hinagom. Makananali, makatitimli. Maka-iibog, makabubusog. Makaduduno, makasusumo. Makaguguru-gudhan, maka-uuyam… Sugad man ada sa ako, diri ma’o?’

‘Hmmh, paanu-ano mo man…’, bagaw man san lalaki, na yadto ugaring an imod sa luwas, sa may kayubkob.

39. An Más Lasáw Pa Sa Lungsî

Niyan gihapon na tagsudáng, magbabatog na man pagluwás an manglain-lain na kolor sa palibot ta. Batog sa mga masitas sa hawan, hasta sa mga lagalág na tinanom nan ging’ot sa baniká. Magkakaluwas ini na mga kolór—burak, dahon,  bunga—na sugad sin namagpurák; mga natural na sabóng. Sa Bulusanón na surumaton, daghan man an manungod sa kolor, maski daghan man an hudám sa Ispanggol, sugad san berde, lila, asul, aranghita nan rosa. Syempre, uyon man an bagá, putî, itom, nan duláw. Sa luwas sini, may abuhon, kolor-takla, masiga, bulaw, bulaghaw, bulawan, kun nano pa. An termino sa tono, mayon sin hatok, mayon man sin lasaw.

Badi an hatok pa sa hatok, itóm.

An lasaw san lasaw, badi lungsi. May mas lasaw pa ada sa lungsi?

Mayon sin karakter sa Piyu-piyo na ungod na tawo na nababagat ko sadto. Taga-doon siya sa sitio san Kapangihan na bagaw Tungod. Di’ man siya mahugos, para kay mas prominente an butnga san kaniya lawas. Di’ man siya panawon, pero pus’aw an kaniya kolor. Dahil ada pirmi siya sa irarom san kaabak’han, kalubihan, nan kapilihan? May mga sugad sini an kolokasyon na di’ man pus’aw an panit. An termino dini sa sugad kaniya, ba’ug. Kulang nganyan sa (sustansya san) sudang. Sugad man ada sin sayo na tinanom kun tinóng, diri nakaluwas an tunay na kolor.

Kun iba na, may pagtuya-tuya na kaupod an paggahoy sin ba’ug, maski di’ man ini makatitinawa. Kay an naturalesa kun nauulang, diri di’anis. Isipa an adlaw na malumlon, an salog na wara tubi, an bulod na panít, dagat na wara isda, gab’i na wara bito’on, irong na di’ nakabahò, dila na wara pagrami, tawo na wara guyok, bata na di’ nag-uuyag, o burak na wara kolor? Sugad man hamok sin ogma, puringot, hadok, o karuyagon na diri nailuwas.

Balikan ta an mas lasaw pa sa lungsi.

Titulo : A Whiter Shade Of Pale
Nagsurat: Brooker, Reid nan Fisher
Linuwas: 1967

Nabati ko ini na kanta san Procol Harum, sayo na banda na taga-Britanya, san mauso an mga kanta na hali sa Saudi, dara san mga una na Pilipino na napakadto. Nasa compilation ini sa sayo na cassette na tinitulohan na Slow Rock, dahil ada anas maluway an bitad, o mga ballad. Ini na kanta, an gahoy nganyan sini, psychedelic rock, na ambot kun nano an bo’ot sabihon. Para kay madali’on ‘gud ini pamati’an, apisar mahuyun-huyon sa talinga, may melodiya pa na matam’is. Sayo nganyan ini sa pinakapopular na kanta san nakaagi na pito na dekada. Paisipon ka hamok san liriko, kun nano nag’ud an insasabi.

Dini sa inlalabay-labayan, may kudal sin kulis (retrato). Kun iba na, naiisip ko na badi ini na kanta, manungod sa kulis, na sa kaniya kolor na yellow green na may lasaw, lasawon, nan hatok-hatok, di’anison man sa mata. Syempre, sa Bulusanon, wara man sin kolor na dulaw berde. Mayon ada sini na lasaw na berde, na sa ungod, di’ man pirmi bo’ot sabihon dulaw. Pero imuda an kulis. Sa kolor na mas lasaw sa lungsi na berde, di’anison man paglabay-labayan.

Syempre, may iba pa ini na data, di’ ha’k ikurudal. Ipurutos baga o isaranig ini sa inun’on na bolinaw o sibubog na hali sa Bulan, na lulungtudan hamok sin ginipad na ibà, sibuyas nan kamatis, tubi’an diyo, asinan, nan pagkaladkad, pag-ihahaon, butangan sin duga sin suwa?

Wara man ada sin kulis sa Britanya. Maski may naunabi sa kanta, duda ako na mayon do’on sini na bagaw sirena. May insasabi na babaye, na an pandok ‘naging lasaw pa an pagkalungsi’. Naimod ko na ini o an sugad sini, sa pandok sin sayo na tawo, na nadakop sa pagrirong.
____________
May kakila ako na tunaliwan niyan. Dedikado ini na kanta kaniya.

Manghód sa hubál

Sa luwás, berde; sa samirá, makudát pa. Pag-abrihi, mabagá na an sulod, maski daghan pa an pulót. Sa Bulusán, an gahoy sini na kapáyas, gi’arón. Guráng sa tugás, manghód sa hubál.

Kun piriton pagsuliha, madali maglamúy-lamoy, nan apektado na an timpla san nagdadangadang na tam’is. Kaya diní sa Bulusán, an hinihimo sini, pinapanitan, tinutudók sin patóng, nan pinapang’os; kun sa baláy, may dutdutan na asin o suka na may sili. Pwede man maglihos-lihos, gapót an gi’arón.

Hali sa pagkagi’aron, nagkapira na hapít-hapít pabalik sa liso. Hali gihapon dini, may pira man hanggan sa pagkahinog gihapon. An turu-tarirík, malin sugad man san buhay sin tawo.

Sugad sin daraga kun kahampang sin espiho. Mahod nagkikibad-kibad, nagbuburu-baluad’ad,  buru-biribid, kihat-kihat, nguris-nguris, turu-tamiri, turu-tinawa. Kun pwede pa hamok ada, pipiyungan pa an espiho, basi maimód an hitsura kun siya turóg.

May espiho na mabubu-ungon, may espiho na di’ man salming. Kun iba na, naiimod sa iba na tawo, kun iba na, sa mensahe sin kamutangan o nangyayari.

Pwede man maging panalmingan an edad san mga prutas. Sugad san buhay san tawo, nagbabatog ini sa semilya, saday na liso na inhahalian sin daghan na posibilidad. Bagaw ngani sa Bibliya, an pagtubod na sugad hamok kasaday san liso sin mustasa, makatugal sin bulód basi umuswag. An saday na liso sin mirinda, paghahalian sin madamo na kurumbot sin bilog na kahoy o kuguhan sin balay. Sa saday na lagting hali an higante na puno sin pili.

Bag’o maging sayo pa na tinanom, mayon ngon’a sin burak, na naging bukdo, na naging langbo, na naging tugás. Hali sa pagiging hiláw, naging hubál, hanggan mahinóg. Sa dalagan pabalatás sini na proseso, an bunga posible mataróg. Hanggan dini na hamok an buhay sini. Kun makalampas man sa pagkahiláw, posible labayan sin pagliwan sin panahon, kaya naging luyagóy; sugad sin hinóg an kolór, maski an lawas, kipíl, an pamati, makudat, nan an rami, matapsi. An edad san tawo, pambihira pag-abot san panahon na may kinaadman na nan may kusóg na malin diri nauubos. Sugad man san prutas na hubál, na nangimbitar an kolór, makuból pa, nan maragamô. Kun umabot na sa pagkahinóg, diri na angay pag-paawatón, kay kun maatraso pa, malipas na sini an karuyagon, kun maging tum’ong. Iba na an rami, marugitâ na sa pamati, may langaw na na nagtataga-layáw. Para kay hali man sa hinóg an liso na pagbabatugan gihapon sin bag’o na posibilidad gihapon.

Sa panalmingan na ini, hain kita?

bukdó – bag’uhon pa
langbô – di’ pa nag’ud pwede
hiláw – hiláw
tugás – madatahan na
hubál – tuig na na pudu’on
hinóg – ma’o ini an inhuhulat
tum’ong – madali na an buhay
lupâ – lihis na
taróg – naalto sa batog
luyagóy – hinóg na langbô
kusbal – hiláw pa, inpipirit na

Ini na napag-iristoryahan, pwede man i-angay sa panahon. Sa pagbatog, daghan an posibilibad, mga panuga nan plano. An sukol sini intero, maiimod sa hinanapos gihapon san taon: Kun arín an nautob, nan arin an wara; kun akay wara kautob an iba…

Patapô sa Bag’o na Taon

Niyan na maabot na Bag’ong Taon, kun gusto mo sin masirám na mirindalan sa disperas na katutnga, masiram an tawho nan sin tahada, o kape nan sin galyitas. Kun pinaparang’an, pwede man maglukay sin mapulót, o maglusak sin bilanghoy, o magpakrô sin hilaw na saging.

Di’ ano kun kaya pa, nahinguha sin diyô na dinugô, nan atulan sin lanson. Kun dini sa Bulusan, wara sin iba na makuwaan, dini kura Oya Rose Narvades sa Central. Wara ikaduduwa an siram san kanira lanson. An pulot, an rugi nan san yumhok, saramahon. Hanggan niyan, sadiri nira na kamót an gamit sa panarabaho, batog sa pagparugi san bugas, hanggan sa pagmasa nan paghulkab hali sa hurma’an na talimon. Kadaanan pa man an kanira sistema san pagluto: dako na karaha sa sug’ang na may gatong na kahoy. Kun halaba man nan maluway an pila, di’ man hamok dahil sa kadaanan na sistema, kundi mayad man san pambihira na siram. Maski nagsaday na an lanson nira basi nganyan bumarato sa konsumidor, wara man gihapon pagsaday an rami. Kun gusto mo, pwede ka na magpadaan. Kumadto ka sa Central myentras atab pa.

Kun sayum’an ka, kay kun daghanon na an nagpadaan, ayáw kahaghag. Kun kaya mo, kumadto ka sa Sorsogon. Doon sa harani san sa’od, harani san Goodluck Commercial nan likuran san Jollibee, hanapon mo an Eppie Jazmin Carinderia. Do’on mayon sira sin pang-okasyon na lanson. Ini na lanson nira, an giniripad na sugad sin diyamante baga, na malin ma’o an kadaanan na itso sin puto (kutsinta, lanson, sapin-sapin, biko), na sugad man san inlilibot kun iba na. An kanira lanson, nasa nigo, mga dos kilos an kadako o kagub’at. Mayon sira do’n sin yano hamok o plain na a-syento-singkwenta, an may keso sa ibabaw na a-syento-sitenta, nan an may hamon nan keso sa ibabaw na a-dos syentos man. Basi di’ ka magpila o maghulat, pwede ka man magpadaan sa paagi san kanira numero na 056 2114305 nan 056 2113830.

An kadi’anisan san lanson kay pwede mo asayon, nan pwede man isuda sa isuruda. Madali pasu’on kun habo san bahaw na lanson.

Kun nakapaputukón nan nahadok mabungkag an kamulmóg o an mga guramóy, pwede ka man bumakál sini bagá na pan de bomba doon kura Oya Basyon Manda o kura Oya Paring Tan. Sadto nan niyan, di’ man nagluluya an kanira tinapay, maski nag-iiba hamok an kadako. Insusunod nira sa kakayahan san konsumidor, basi nganyan padagos na makatadi. Ma’o ini na kaisipan sin pagnegosyo an dahilan kaya hanggan niyan, ini na duwá na makáw san Bulusán, diri nawawara.

Manungód sa latô

Sa trese na bata ni Inoy Ruben, si Adela an tigurángi. San makahumán siya sa hayskul, sugád san kadaghánan, punaManila siya; nagpasweldo. An padará niya bulán-bulán, kadánon nira intero na nabilín sa Bulusán. Kaya may namagpakahumán pa sa hayskul, nakapaManila, nan nakasulód man sin paswelduhan. Diyo-diyo, may nag-arasawá nan nagkaarasawá san kaniya mga kamanghód. Si Adela, bagaw ngani dini, wara ká-agihí.

Sayo na hapon, sakay san lastrip hali sa Gubát, bunurót-burót si Adela diní sa Lomboy, may kaupód na lalaki. An pamati ni Inoy Ruben, sarakot: maogma na ngarat san pag-uli ni Adela, ruyag (na maasawá man ada gihapon), haghag san bo’ot sabihon sini (katrato ada ini, o kabiyô na? akay wara pagsabi? nano daw sini an sasabihon san pagkararáni?).

Tama an sayo na tangkód ni Inoy Ruben. Biyô na si Adela nan san kaupód. Maski diri pagsabihan, aram san pagkararani, kay sira, wara man sin naadman na kinasál si Adela. Ini man liwat si Inoy Ruben, kun sa pororók, abantehon sa mga notisya manungód sa kararani. An pagpakasal pa san bata an diri maunabi?

Nakabawi man tulos san ngarat si Inoy Ruben. ‘Naagihan man gihapon si Adela’, pabantóg niya sa harampang sa tinampo pagkaaga. ‘Di’anis, kay Bikolano man, taga-Catanduanes…Mayad man kuno ada an ‘hanap sini na lalaki…’ Wara man sin daghan na simbag kun Inoy Ruben. Sa mata san kaharampang masisilhag an ‘Aw, imudón ta…matikbayô ka nganì…’

Mayad man an performance sa una na taráp. San aragdahón pag-inom, payt man an lalaki. Masarig man sa irinóm, wara man tulos kahubóg. Tunangway man! Sa ikaduwa na taráp, hinumán niya an tudâ na si’akon ni Inoy Ruben. Wakî diyo, pero nakagamit man sin wasay.

Mayád na kunta an overall performance, kun diri sa latô.

Yadto na hapon, lunabay si Inoy Goyô Paralatò. Halì pa’k sa dagat, saklay an alát na himumunò sin latô. ‘Ho, latô, makuwa kamó?’, bagaw niya sa harampang sa tinampo. Nabati siya ni Adela na, sugad man sin daghan na bihira na mag-uli, nalî sa daghan na bagay dini, sugád san latô. Kunagrat sin ‘Ma’o tabi’, nan kunadali sin plangganisa. Sugad siya sin bata na nagalaton san latô.

Pag-kaaga gihapon, iristorya an asawa ni Adela. Marasa pa nganyan. Karawon mo, an latô, sinudaan sin kinagód? Diin ka man so’n pagbagata? Kada makabati sini, nakatinawa.

Dini pan’o sa Bulusan, an kinaan’dan sini na latô, pakasawsawi sin diyô, pinupugaan sin suwa, nan, bag’o mamatay ubos, inaasay na an latô. An iba ngani, di’ na insasawsawan, nan di’ na inpupugaan sin suwa. Hinuhumhóm na diretso, diretso paragamô. Wara dini sin nagsasari sin iba na paagi sin pagkaon o paggamit sini na latô, sarihon halimbawa, kun pwede man ini na mga imbento:

1. ibutáng sa limpyado na himituk’an san barakâ na ini-steam.

2. isakot sa kaong, sago, o gulaman na may cream hamok, maski wara asukar

3. sakutan sin hinóg na tagbak, giniris na tambis o kayubkób, kinisnit na pakó, kinisnit na sebulyino, giniris na kamatis

4. idekorár sa pritos na isda o tayubà o puto

5. ipalamán sa monay

Para kay bihira gu’d dini an naruyag magsari sin medyo iba na estilo o palaín-lain sa kinaan’dan; an bagaw sa Ingles innovation. Awát na kunta kadiskubre halimbawa na mayon pa sin mas produktibo kaysa sini na wara kahumánan na harampáng dini sa tinampo. Na pwede man ngay’an magbugsok sin lawas sini na kalunggay sa piliw san baláy, imbes na magparapangáyo sin sulihón. Na kun maghimo sin gubón sa barisbisan, tanumán sin dahon-kamote, may ugbós na makukutós, o tayód na mahihimunò. Kun iba na, nababarì man ini, kun may bag’o na naiimód, halimbawa kun may hali sa Manila na an sul’ot uso, halimbawa Bang! Bang!, posible may magpatarahi man san ‘sugad so’n, ho…’

San mamasdan ni Inoy Ruben an hinimo san bisita nira, nan san kunswelo na hinatag sini sa pagkararani, maski wara pagtugâ, malin grabe an raw’ay niya. San magpaaram an lalaki, bagaw ipreparar an kanira pormal na kasal. Pagbalik nganyan, iupód man an mga magurang nan sin mga paryentes. Wara na man ‘gud yadto pag-arim-arimi. Nareparuhan ada an raw’ay ni Inoy Ruben san hinimo niya sa latô. Si Adela, san mareparo na wara na man siya sin inhuhulat, punaManila gihapon, nan awat naman bag’o nakauli. Si Inoy Ruben, nagparapanghumot. Kun nalilimót-limutan na niya an humot, nabalik, kun may nakaunabi gihapon san manungód sa latô.

_________________

Tribya

Pirmi pa man tabi may latô dini, maski nano na bulan, basta mayad an dagat.