Kaharukan

Atab pa na aga, nakapangaro-aro tulos si Inoy Bundoy, nakapanubong san baktin, nan nakapanukdag san manok. Namahaw sira na wara ribok, na bo’ot sabihon, wara sin natin’o kaniya si Oya Lunding. Badi dahil mahayahay niyan an pamandok niya, diri sugad san dati na ubo hamok sa pinggan, hungit-tulon san pagkaon, na sugad sin may kapabukod. Pakapamisay, nagliwan siya sin kamiseta, nanudlay sa espiho, nan naglalakaw na paluwas pagsarit sin ‘Makadto ngon’a ako…’ Wara ha’k lingag-lingag, sugad sin an insabihan sin ‘Makadto ngon’a ako…’, an mga masitas nan san mga madlos.

Nanibag’o, namungnan si Oya Lunding, kaya an itirin’o, atrasado. Nasa luwas na san lakdanan si Inoy Bundoy, paliko na sa sigpit, di’ na siya mababati, san makahilwas si Oya Lunding san ‘Salbahi inih! Sugad kita sin kusmag na inlalabay-labayan dini…!’ Wara na lugod niya kahapot kun pakarin an ‘pakadto’, kun mag-aano ‘didto’.

Niyan na solo siya, nalangkag lugod si Oya Lunding. Maski an alidad na turaok, an agumod san baktin, nan batok sin ayam, kulang pa gihapon. Ini liwat na radyo, kun abrihan man, apisar kanugon san bateri, mahod makangingirhat an balita o makahihibi an mga patugtog. ‘Mayad sini, makihalyaw’, bagaw niya. Binut’san niya an inpapaldiyas nan kinuwa an pahutan, dara pakadto sa tindahan ni Inoy Tura.

Nakahuman na siya sin sayo san inpahutan. Inbabatugan na niya an ikaduwa, san lumabay si Kabudit na may tinda na isda. May bunakal sa mga yadto sa tindahan, punili sin atado, na linalam ni Kabudit. An inhatag niya na uli, may dispatso pa na kaupod. ‘Ba’ah, intapo ko nag’ud do’n, ho, si Estela inbubukod si Jaime sin sundang… Nadakop ada si Jaime nan san kabiyo…’ Sunurugpon na an mga nakaresibi san dispatso. Surunod an ‘ma’o?’, ‘ba’adaw ha?’, ‘hingan na…’, san ‘minsan si Jaime’, nan san ‘kairo man ni Estela’.

Nataod-taod pa si Kabudit sa pagestimar nan pamati man san mga reaksyon. Hanggan hunali siya kay kun marogok man ‘to’o an isda na tinda, nagpadagos pa an iristorya.

Namati hamok si Oya Lunding maski sige an pahot. Nakahuman na siya sin duwa pa na pahutan san tumugbos siya nan magpaaram pag-uli. Sa dalan, kun nano-nano an nasa isip niya. Sarakot an hadok, aburido, gurugudhan nan pagbasol.

Nataod-taod ada siya sa pakihalyaw kay inabutan na niya an sinelas ni Inoy Bundoy sa kanira pahikan. Malin nakapangaro-aro na ngani. Wara ngon’a pagdagos si Oya Lunding. Sugad sin naraw’ay siya san mga in-irisip kangina. Uningkod siya sa talod san hagdan nan nag-isip kun maayo sin tawad san kaniya sala na paghuna. Mamangno, nabati niya an boses ni Inoy Bundoy. ‘Tsup! Tsup! Tsup! Ohhhh! Tsup! Sirraamm! Hmmm! Uhhmm! Tsup! Whew! Sayo pa. Tsup! Tsup! Ooohhhh!…’ Nabuhay an aburido kun Oya Lunding. Kunaskason an kurutab-kutab san kaniya dubdob. Kun kangina may unabay kaniya na demonyo na nagparahuring, niyan malin sunung’ay na kaniya, nagsasabi sin ‘Payt na! Payt na!’

Pagtangbara niya sa kanira balay, pagkaimod san gutok ni Inoy Bundoy, dunaragko an lakad niya nan narapado tulos niya san dara-dara na kalo. Grabe an puringot niya. “Um! Umh! U! Salbahi ka! Wara ka raw’ay,! Dinara mo pa yo’n dini! Salabahi ka!’ Uhm! Kun kan’o ka pa gusngab na!’

Sa kusog san rapado nan sa ngarat, nahulog si Inoy Bundoy sa bangko, patihaya sa salog. Intataas niya an kamot sa pagsagang san rapado ni Oya Lunding. ‘Adaw! Adaw! Adaw! Na ba’? Aduw!  Atog, ayaw ngon’a ngani!’ Nagap’tan niya an braso ni Oya Lunding, nan tunugbos siya.  “In-aano ka baya? Akay bigla ka’k nangrarapado? Nagkakaon an tawo… Napaano ka?’

Naalto an kamot ni Oya Lunding. Nasayudan niya an kamiseta ni Inoy Bundoy na naulaan sin luto nan sin buru-berde na sabaw sin linumpan. Sa lamesa, tuwal an sayo na mangko na suli na pako, na may nangitom-itom na bangot — susô. An mga binalyan na sinupsupan ni Inoy Bundoy, nagkaluob sa lamesa. ‘Kay diin ka baya hali?’, bagaw lugod ni Oya Lunding.  ‘Bagaw ko…’

‘…Sa Central. Sabado baga niyan, di’  saod?  Kunadali ako kay gusto ko abutan an susô hali sa San Roque, nan bunakal man ako sin pako.  KInagod ko dun an layaon na na lubi, diyo hamok an tinubi ko, nan binangot ko an suso sa pako. Di’ ko man aram kun punakarin ka, di’ nag-una na ako pagkaon…  Akay man nangrarapado ka?  Linti’as, atog kay nagkakaon kita…’

Diri maadman ni Oya Lunding kun nano an sasabihon. An lunuwas sa hiwa niya,  ‘Mm-may naimod ako na lawa sa gutok mo, nakidit ako…’

‘Lawa? Lawa an inmuda mo, nan sinabihan mo sin gusngab na? Bunurong kita sa imo… Hala, tangka na kay mapinit na ini na suli…’ Punuwesto gihapon si Inoy Bundoy, nan nagpadagos pagkaon.  ‘Slluurrrrppp! Tsup! Tsup! Whew! Masiramon talaga ini! Tsup! Ooohh!’

Pagkabati gihapon sini, namungnan na naman si Oya Lunding. Malin gusto niya kuwaon an mangko san suli nan itapya sa bintana.

Panulsihan

Ante-bispera san Pasko, nagkukurarat si Oya Lunding. ‘Bundooooy! Aw, haen ka baya, na ho, madulsi pa san pili. Mahalayhay san linabhan. Manubong san baktin. Manukdag san manok. Makagod… Ay, na lalaki ini kay bat’ugon…!’

Gusto na maaburido ni Inoy Bundoy. Kun di’ siya anad san kurarat sini ni Oya Lunding, badi awat na siya pagbakal sin tiket paManila, nan di’ na magbalik. ‘Uyon na! Ay, baba’adaw, sugad kita sin bungol sa imo. Nan ayaw man pakadaghana an sugo mo, na sugad ka sin nang-aarmalayt… Nano daw kun unahon ko ngon’a an pagdulsi?’

‘Ma’o’, bagaw ni Oya Lunding na biyo na namariksanan. ‘Unaha an pagdulsi, basi buwas, iupod mo sa himuon mo an pagbuno sin orig na namatay sa gutom…!’

‘Iya, hala’, bagaw ni Inoy Bundoy. ‘Di’ uunahon ko an panubong nan panukdag… Isunod ko tulos an pagdulsi…’, nan tunumparing na siya basi diri maimod ni Oya Lunding an hiwa niya na nagngungurub-ngurob sin wara tunog.

Nginarat pa si Oya Lunding na nagsasapuy, san maghapot naman si Inoy Bundoy. ‘Ho, linaga ko na ini na ilog, pinilsit ko na an panit, binuruka ko na… Nano na pagkadulsi an gusto mo?’

‘An krispy’, bagaw ni Oya Lunding. ‘Kaipuhan mo so’n na tolo na tasa na ilog, tolo man na kutsara na puti na asukar, nan tolo man na kutsara na Karo syrup…’

‘Pan’o na pagka-krispy an gusto mo?’, hapot gihapon ni Inoy Bundoy.

‘Ay, ba’adaw ka. Awat ko na baga ini intutukdo sa imo? Hanggan niyan, di’ mo pa natungkusan??’, bagaw ni Oya Lunding na unalto na biyo pagsapuy. ‘Hala, bati’a gihapon. Butangi sin lana an karaha sa sug’ang, nan pakalayuhi hanggan pumaso an lana. Pagpaso san lana, butangan an ilog nan luru-luskaya. Mga singko minutos, ibutang mo naman an asukar nan san Karo syrup. Luru-luskaya hanggan matunaw an asukar nan magkolor brown, nan hauna sa saraan na metal basi matiti’an san lana. Butangan sa sayo na lungtudan na planudo nan pagburulaga myentras na di’ pa nagpipinit nan nagkukudat an asukar…’

‘Kay akay kaipuhan sin Karo?’, bagaw ni Inoy Bundoy. ‘Sugad liwat an tunog san sa minatay…’

‘Aw, insabihan ta na baga ikaw?’, simbag ni Oya Lunding. ‘Pangpagilang yo’n, imbes na lana na diri nagkukurot, o asukar na mas makapakurot nan makapatam’is san dulsi… Ay, na tawo ka…’

‘Oo, ‘gud!’, bagaw gihapon ni Inoy Bundoy. ‘Ikaw na an diyos… Puyo na do’n, kay mabatog na ako pagdulsi…’ Nan nag-amak na sin kalayo si Inoy Bundoy, gamit niya an pilit na kinuwa niya sa uma kangina, gatong man an sini’ak na lawas sin pili na kahapon pa niya inparapamara.
___________
An recipe tabi, hali kun Riza.

Suhót-suhot

Kangina pa sin lingót-lingót si Inoy Bundoy. Mahód nalingkod sa bangko, nan naimód sa harayo, nan mahangos sin hararóm. Wara  pakati’os si Oya Lunding. ‘Na’ ba’, kay malin kangina ka pa sin urun-urun? Sugad ka sin pakal na tikabuhayan… Nano nag’ud an problema?’

Maski malin nginarat sin diyo, kalmado man an boses ni Inoy Bundoy pagsimbag. ‘Ika-upat na buwas na suhót-suhot… Nano daw kun bumakal na man kita sin hali sa makaw na pamahawan, o maski lanson kura Narvades…?’

‘Ay, ba’ah’, bagaw ni Oya Lunding. ‘Ma’o ‘yun an naproblemahan mo? Sugad ka nag’ud sa imo… Kay akay gusto mo pa magbakal, na daghanon man an ulab ta dini? Pagparaanuhon ta man? Kun nasumo ka, an baktin, nasusumó man…’ Nan tunagu’to si Oya Lunding paglingag sa harayo.

‘Aw, rilak, bagaw…’, bagaw ni Inoy Bundoy. ‘Kalma ka ha’k. Bagaw pa sa Tagalog, kul ka lang…’

‘Kul…’, nagpuputlóng na si Oya Lunding. ‘Kulinglingón ko ikaw do’n… Kay nano an nahabu’an mo san pamahawan ta, aber?’

Wara tulos pagsimbag si Inoy Bundoy. ‘Hmh, matagal ka man, na insusuru-saralyo ta hamok an linukay, suman na ginalpong, binamban, sinanlag na namu, ginat’an na gaway, linusak, pinakro, sinapót, hinulóg-hulog… di’ ka nasumo so’n? Malin magsiringaki na hamok an tig’ob ko…’ Nan unubo siya na nagpipiriting-piting.

‘Pwede ka nag’ud na artista’, bagaw ni Oya Lunding na nagpapahót na uga’ng. ‘Daghanon an paano-ano mo… Kun nasumó ka, kadto, pagpasweldo didto kura Ponga. Kay ako, kuntentado na sini na pamahawan dini. Hala, kuwaa na yo’n na mga bado mo, nan mag-istey-in ka na didto sa makaw…’

Wara pagribók si Inoy Bundoy. Wara man pagkiwa sa pagka-ingkod sa palhugan.

‘Tara?’, agyat gihapon ni Oya Lunding. ‘Akay wa’ ka na do’n bubuhat? Kadto na!’

‘Para naglalanyag man ha’k kita sa imo…’, bagaw ni Inoy Bundoy na nag-iimód sa sirong, sugad sin may nasisikop na singko.

‘Mayad-ayad’, bagaw ni Oya Lunding na nagbatog na paggusap. ‘Ayaw pagpipili san pamahawan ta buwas, ha?’

‘Kay nano buwas?’

‘Tinug’on na kalibo, nan sin kinagód. May reklamo?’

‘Aw, wara ‘gud. Ikaw baga an diyós?’

Suli na santol

Kun sugad sini an panahon na nabasang ha’k pag-uran, mabudlayon pirmi an lawas ni Inoy Bundoy. An tiharayu’i niya na lusad, sa primero na talod san kanira hagdan. Pirmi siya nangurumo. Di-sweter. Mala kay di’ na nalab’han ini na sweter, kay nahaghag siya kun diri magmara. Mas awat na liwat sa lawas, mas matimhong, mas di’anis igsul’ot kun tagpinit. Bihira man siya magkarigos. Kun sugad sini an panahon, kaipuhan niya intero na makatahob san pinit, badi hasta san during.

Panahon man ini, batog pa na Hulyo, san paghinog san santol. Mala ini na sayo ka-puno sa hawan nira, kay nangruruyong niyan sin bunga; nanulaw-dulaw sa hinog. An maaram na matam’ís ini, napaliot-liot pagkanhi kanira; makihunglon nganyan sa paghimo kalo, o makihalyaw, bag’ó sagin ngangaraton na ‘Áy, baádaw, grabe an bunga sini na santol niyo… Pwede tabi sini mag-ayo? Maski mautod ha’k an laway…’ An simbag liwat pirmi ni Oya Lunding, ‘Aw, para so’n… bay’e kay mapatukdol kita…’ nan gagahuyon na si Inoy Bundoy na maski nakabati na san ergo, nagsasagin-sagin pa na di’ pa. ‘Tukduli daw sira ku’an sin santol, kay kun makuwaan ini…!’

Syempre, luway-luway, sugad sin nangurudat an mga ugat sa siki, may nababati pa na agrangay kun Inoy Bundoy pagbuhat, pag-alabat paglusad sa hagdan, nan pagkuwa san tukdol na nakasandig sa puno mismo san santol.  Syempre, maski bagaw diyo hamok an in-aayo, hanggan diri siya naalto pagkawit, di’ na man nasayuma an nangayo; sigi na hamok an pamurot san namagradag na bunga.

Mahod nasugad si Oya Lunding, kun sira hamok na duwa, ‘Aber man daw, kita na man an tukduli kay, ambot pagmangno ta, wara na uga’ng bunga yo’n na santol, naubos na sin kapangarayo…’ Di’ man tulos magbabale si Inoy Bundoy, kaya kaipuhan na naman an tag’ok ni Oya Lunding.  An totoo, pirmi man napaseguro si Oya Lunding kun tagsantolan. Pirmi siya may dulsi na santol sa garapon, na indidiyo-diyo nira kun nakahuman pa hamok pagkaon.

Niyan, bagaw ni Oya Lunding, ‘Aber daw, kay magsuli na man kita sin santol…’ Pakahuman gihapon san tag’ok niya, nanukdol si Inoy Bundoy sin nagkapira, kunuwa sin lubi na dati na sa hawan, pinili an laya, binun’tan, nan kinagod. Siya man an nagpuga na diyo hamok an binutang na tubi, kaya hatukon an lunop.

An santol, pinanitan niya nan iniraid hanggan sa di’ ha’k masakob an panit sa sulod. Pinugaan niya sin mayad an nairaid na santol. Nag-amak sin kalayo, binutang an karaha, pinakaladkad an hatok myentras na sige hamok an luskay. San kumaladkad, binutang na niya an iniraid na santol nan sin dinunot na bawang nan panimpla na asin. Binutangan man ni Inoy Bundoy sin diyo na sili na pasitis, daghan kun gusto niya sunggudon si Oya Lunding. Pina’itos hamok niya an hatok, nan hinahaon na niya an suli na santol. Kun iba na, inaatolan niya ini sin sinugba na uga.

Bag’o pa mahuman si Oya Lunding sin katatag’ok sin tugal, nakapwesto na ugaring si Inoy Bundoy san nangaliaso na luto, linumpan na santol, nan sin uga na lawlaw.

Kun santol an suda nira, natimalahan ni Oya Lunding na maluya an kaon ni Inoy Bundoy; sugad sin busugon na daan. Pirmi, an panabot niya, nabusog sin katatadi. Niyan, hinapot niya. ‘Aw, na’ ba’, kay malaymayon pirmi an kaon mo, mili kay santol ha’k ini na suda ta? Diri mo aram, suda ini sadto nira Manny Villar, binuwaan hamok sira san ina nira, na karne norte yadto…?’

‘Tsk’, bagaw ni Inoy Bundoy, ‘…busog na…’

”Kay nano man an nakabusog sa imo?’

Hunangos ngon’a si Inoy Bundoy. ‘Hmh, kanugon man pan’o san mga liso…’

‘Umm, pira na santol ini na nasuli mo?’

‘…Para pito…?’

‘Ah, di’ mayad, maturudok na’k yo’n na kalisuhan do’n sa piliw-piliw…’

‘Hala na, ikaw na’k an diyos…’ Nan hunungit pa si Inoy Bundoy sin santol, suda sa luto.

___________________

An retrato tabi sa itaas, hali kun Binoy.

Binut’ong

Kangina pa sin katag’ok si Oya Ason, wara man sin nagsisimbag hali sa baláy nira Oya Tunáy. Sa kalingót-lingót liwat, nakatungtong si Oya Ason sin pusgö sin kutitob, mala kay an ungis niya, nadagdagan pa sin katól. Nagpara-paradagpadag siya, basi matalkas sa bitiis an namagkanap na kutitob. ‘Uh! Uh! Diyantres na… ‘Tagbalaaay! Tagbalaay! Aw, na’ ba’, man dini kay malin wa’ man tawo. Tagbalaaaay!’

Taod-taod, nadung’aw man sa bintana si Oya Tunáy. ‘Aw, na’ ba’? May tawo ngay’an… Dagos tabi!’ Lunuwas man siya sa balkon. ‘Atog’, bagaw niya na nag-iimod kun Oya Ason na nagbabalyo sa lakdanan, ‘pan’o ba’ sini, na siribot man san taramo dini… kun dunagos ka na’k…’

‘E, maraw’ay man’, bagaw ni Oya Ason. Nakakahkahon siya san siki, para kay naraw’ay. ‘Masugad na’k so’n…’

‘E, kay nakaano man..’, bagaw ni Oya Tunáy.  ‘Kay nano tabi an tuyo mo?’

‘Eh, atog, wara ‘gud ako sin nasusugo, kay ini na ako mga suru-soltero, di’ na nagkakasurugo. Kaya ako na hamok.’ Unalto siya diyo. ‘Atog, maayo kunta ako sin diyo na dahon sin saging niyo… kun pwede man ha’k tabi… An ku’an kunta, an durho, kay iputos ko sa but’ungon…’

‘Aw, eh, bagaw ko kun nano nag’ud an tuyo mo. Para so’n…’ Luningag si Oya Tunáy pasulod, nan may in’gahoy. ‘Piyoy, kan’i nga’ tabi.  Kuwa’i sin dahon sin butho’an si Oya mo Ason, an durho ha’k. Daghana, nan dali’a, kay kangina pa ini sin kahulat… Ingkudi ngon’a tabi… Piyoy, dar’hi tabi dini so’n na dulsi na tangkwa, kay basi makatadí si Oya mo Ason…” Nag-una pag-ingkod si Oya Tunáy sa silya sa kanira balkon. Uningkod man si Oya Ason, bitbit an platito na may dulsi na tangkwa.

‘Aw, butho’an ngay’an ini na iyo saging dini? Daragku’on an puno, ha? Ba’ah, masiramon ini na dulsi na tangkwa, may limón pa…’, bagaw ni Oya Ason.

‘Oo, haralagpadon liwat so’n an dahon, dianis man nag’ud na ipurutos. Mala kun sugad sini na may taramo, sugad niyan na tipipista, kun tipapasko, kun may kasalon, namag-arayo man nag’ud so’n dini. Hasta ngani paraisda, kun iba na…’

‘Ma’o? Pwede ngay’an kamo magpabakal, ha? Nagkapira liwat yo’n na puno…’

‘Eh, para so’n… Madatahan pa man, na di’ man baga so’n masyado nakakaon an bunga, kay pura’k liso?’

‘Aw, ma’o? Kaya man buthu’an an gahoy, ha? Hali ada yo’n sa Tagalog na butó, ha? Aw, badi Tagalog yo’n na saging…’

‘Ambot, badi.  Di’ ini popular, kay ma’o nga’ yo’n, di’ man nakakaon an bunga…’

‘Ma’o, ha? Di’anis kunta kun menos-menos an liso, basi pwera san dahon, mapakinabangan pa an bunga…’

‘Hmm, pwede man sa orig. Ruyagon man san mga kabóg. Mala pagtuba’a so’n, daghanon na man an kinaunan san kabóg… Kundi, mayon man baga sin menos diyo an liso, an pinipita? Haros pareho san butho’an an hitsura san bunga, pero diyo an liso, nan insusugna yo’on. Masiramon an sinugna na pinipita… Daóg pa an kalibo, kay may kalibo na rapay’at. An pinipita, pirmi makuból.’

‘Ma’o? Badi, magkamanghod ini na saging, ha? Sugad man ada san kalibo nan san kawálwal, nan san sab’a…’

‘Badi. Aw, ho, uya na an imo dahon. Hig’ti tabi, Piyoy, basi masayon an pagdara ni Oya mo Ason…’

‘Ay, ba’adaw, nangayo na, pambihira pa an pagkahigot, namirindal pa… Naraw’ay na lugod ako san sayo ko pa na tuyo…’

‘Nano, nag’ud?’, bunalik pag-ingkod si Oya Tunáy, na nagtutugbos na kunta.

‘Eh, atog mapatukdo pa kunta ako pagbut’ong… Maaram ka man tabi so’n, ha?’

‘Aw, eh, para pagbut’ong… An kaipuhan mo man ha’k, kun ungkilo na mapulot, hatok sin mga duwa kabu’o, nan asin, mga sayo may katunga na taphod sa kutsarita. Hugasan mo ngon’a an mapulot, nan patiti’i. Syempre, dadangdangon mo an dahon. Tunawon mo an asin sa hatok. Magtakos ka sin tunga sin tasa na mapulot sa dahon, nan babawan mo sin untersyo na tasa na hatok, 2/3 man na tasa na lunop. Ma’o na yo’n an pupunguton mo, higutan mo ha’k sin kinisnit man na dahon. Isugnä mo sin mga duwa ka-oras may tunga. May binut’ong ka na. Magbo’ot na ha’k an makaon kun asin o asukar, o asay hamok an pagkaon niya san binut’ong…’

‘Ba’ah, basi pa di’ ko malim’tan. Kun diri, di’ nabalik na’k, ha? Diin daw hali yo’n na ngaran na binut’ong?’

‘An pagkaputos ada yo’n, na sugad sin pinungot nan hinig’tan, na sugad sin bitbitan… Tangkod ko man, ha’k…’ Bagaw ni Oya Tunáy, na nagtitnawa.

‘Iya, hala, salamat tabi sin dako-dako… Sa otro, an pagdulsi naman sin tangkwa an ipatukdö ko, ha?’

‘Ay, oo, para so’n…’

‘Iya, hala, sige tabi, salamat gihapon…’

‘Hala…’

Pagsulód ni Oya Tunáy sa balay, nagngungurub-ngurob. ‘Mala… Bagaw ko kun dahon hamok an tuyo…’

Sa dalan, mahód naalto si Oya Ason, nangahka san bitiis. ‘Salbakut yo’n. Pinusgö pa kita sin kagagahoy…’ Hali sa Central, nababati an boses san parakanta sa iragâ.

__________

An retrato tabi sa ibaba, kuwa ni Binoy.

Hinagom

Nakapani-udto pa ha’k sira Oya Lunding, nanuro pa ngani an mga bag’o hugasan na plato nan kaldero sa banggerahan, may intutugal na naman siya kun Inoy Bundoy. Syempre, wara man pagduru-dalagan sa karuyagon an nagpapatunaw na lalaki, na naghihila-hila sa kanira bangko na halaba sa yungod san bintana. Hinulit ni Oya Lunding an tugal. ‘Bundoooy! A, ba’daw kay sugad na naman sin bungol na halas. Bagaw ko baga, buka’a yo’n na lukaron sa sirong? Aw, nano?’ Luway-luway, sugad sin tawo na nalaboy sa Pal’og, bunuhat si Inoy Bundoy sa pagkatihaya. Hininayod an salog na sugad sin may insisilhag na numero na tayaan sa hweteng, nan kunadto sa dapog, sa sab’itan san kaniya sundang.

Mayad ngani kay natural an isog ni Oya Lunding, kay kun iba, pwede makidit sa pormal na pamandok ni Inoy Bundoy myentras na inhuhugot sa takuban an sundang. Inimod pa an asawa sin la’in, nan lunusad. Kunadto sa sirong, tinusok an lukaron san sundang, nan dinanas paluwas. Nakaduwa man hamok na tigbas, utas tulos an lubi. Mala kay amot man an naula na sabaw na matam’is pa kunta. Pinagkaob gihapon an nabuka na lukaron, nan tinu’on kun Oya Lunding. ‘Hmmh. Nano pa an masunod?’

‘Aw, di’ luwasan na an lusong nan san bayo? Mahapot pa!’, bagaw san babaye na nagtatakos man sin ginalpong sa plangganisa na losa. Pakabaton niya san lubi, binutang niya sa lamesa. Napahikan na ni Inoy Bundoy an sundang niya bag’o sinulod gihapon sa takuban sa sab’itan. Yadto na gihapon siya sa sirong, guyod-alsa an dako na lusong, nagngungurub-ngurob. ‘Tsk, di’ pa ngani kita natunawan… Magdudurul’ay ha’k kita sini san pinani’udtuhan…’ Kunuwa siya sin dugnit nan pinahikan an ukad san lusong. Prineparar man an bayo.

Taod-taod pa, nagbabayo na si Inoy Bundoy. Luway-luway na diri magtaralsik, du’on basi maabot hanggan an irarom, nan medyo ini-iridot niya an bayo pairarom basi masamo an kaniya inbabayo. Kadiyo-diyo, may inbubutang si Oya Lunding: asukar, sabaw, lukaron na kinaruskos, nan ginalpong. Mamangno, bagaw ni Oya Lunding, ‘Aber daw, kay tadihan ta…’ May pugol siya na kutsara kay masarok, naunahan siya san inpapadayag ni Inoy Bundoy na durho san bayo, na may kaupod na diyo san inbabayo niya. ‘Hmmh’, agyat niya. ‘Babaadaw ka nag’ud’, bagaw ni Oya Lunding na naglulukag. ‘Sugad ka nag’ud sa imo!’ Kunuhit man gihapon siya san inpapadayag, nan tinadihan. ‘Ah, tuig nag’ud. Hala, hakwata na, kay magmirindal kita…’

Bag’o an pagbu’ong ni Inoy Bundoy san lubi hanggan sa mahuman siya pagbayo niyan, ma’o ini an kanira prineparar:

–Ginalpong hali sa di’ pa hinugon na paray (mas di’anis kun mapulot), badi mga 15 diyas bag’o anihon. Ini na paray, paka-aniha, diri inbubulad; sinasanlag hanggan maging bulaw nan magbutî. Papiniton ngon’a, basi diri madunot, bag’o bayuhon. Tahupan, hali’on an binlod. Huluson diyo, wisik-wisik, nan sanlagon. Kun mahamot na an hinigto, galpungon sa lusong o gilingon, saligsigon.

–Kinaruskos o kinagod na lukaron, asukar. Kun sang-gantang an ginalpong, angay an 5 na lubi nan 1 kilo na asukar. Kagudon an lukaron, an sabaw, pasuon na diri hamok magkaladkad.

I’ula sa lusong an ginalpong nan san mapaso-paso na sabaw nan bayuhon sin luway. I’ula sin padiyu-diyo an lukaron nan san asukar sa inbabayo na ginalpong. Pagtaga-sabawan basi diri magmara, nan makugay sin mayad.

Pagkaha’on hali sa lusong, pwede na itulod, o kun gusto, kumu-kumu’on nan ipaligid sa ginalpong basi diri magkurupot sa plato o plangganisa o bandehado.

Nasa plangganisa na an bag’o ha’unon na hinagom. Kunuhit pa si Oya Lunding; katunga tadi pa, katungi batog na. Si Inoy Bundoy, pinanangggahan na kunuwa sin tubi nan linimpyahan an lusong nan san bayo, nan pinati’ulob gihapon sa sirong, sa irarom sin tangil, basi pirmi mamara.

Nasakat man siya, nanursi na naman ugaring si Oya Lunding, inhihinayod an ilo sa dagom. ‘Pamirindal na’k do’n… human na ako… Taklubi ha’k an tuda mo…’ Kunuhit man sin sayo na kutsara si Inoy Bundoy, binutang sa tudlo san kamot nan hinungit. Nagngungupa-ngupa pa siya, intakluban na niya an tuda na hinagom. ‘Hmmh, grabe ha’k na pagal ta…’

‘Kangurub-ngurub sini… Aber daw, ikaw daw an tanog sini… Matinurog ka, kaya mas malinaw an mata mo…’

‘Hala na, ikaw na’k an Dyos…’, ngurutob ni Inoy Bundoy na inbabaton an dagom nan san ilo, na hinulos ngon’a niya sin laway, bag’o intanog. Hararom an hinugot niya na hangos.

Naba’ kay sigi mo’k an ngurutob? Kauni so’n na hinagom, basi maruyag ka…’, bagaw ni Oya Lunding.

‘Hmmh’, hagumhom gihapon san lalaki. ‘Ma’ an di’ ko sin paghagom… Grabe na kapaglanan, di’ ka man makakaon sin daghan…’

‘Kay sugad man nag’ud so’on an hinagom. Makananali, makatitimli. Maka-iibog, makabubusog. Makaduduno, makasusumo. Makaguguru-gudhan, maka-uuyam… Sugad man ada sa ako, diri ma’o?’

‘Hmmh, paanu-ano mo man…’, bagaw man san lalaki, na yadto ugaring an imod sa luwas, sa may kayubkob.

39. An Más Lasáw Pa Sa Lungsî

Niyan gihapon na tagsudáng, magbabatog na man pagluwás an manglain-lain na kolor sa palibot ta. Batog sa mga masitas sa hawan, hasta sa mga lagalág na tinanom nan ging’ot sa baniká. Magkakaluwas ini na mga kolór—burak, dahon,  bunga—na sugad sin namagpurák; mga natural na sabóng. Sa Bulusanón na surumaton, daghan man an manungod sa kolor, maski daghan man an hudám sa Ispanggol, sugad san berde, lila, asul, aranghita nan rosa. Syempre, uyon man an bagá, putî, itom, nan duláw. Sa luwas sini, may abuhon, kolor-takla, masiga, bulaw, bulaghaw, bulawan, kun nano pa. An termino sa tono, mayon sin hatok, mayon man sin lasaw.

Badi an hatok pa sa hatok, itóm.

An lasaw san lasaw, badi lungsi. May mas lasaw pa ada sa lungsi?

Mayon sin karakter sa Piyu-piyo na ungod na tawo na nababagat ko sadto. Taga-doon siya sa sitio san Kapangihan na bagaw Tungod. Di’ man siya mahugos, para kay mas prominente an butnga san kaniya lawas. Di’ man siya panawon, pero pus’aw an kaniya kolor. Dahil ada pirmi siya sa irarom san kaabak’han, kalubihan, nan kapilihan? May mga sugad sini an kolokasyon na di’ man pus’aw an panit. An termino dini sa sugad kaniya, ba’ug. Kulang nganyan sa (sustansya san) sudang. Sugad man ada sin sayo na tinanom kun tinóng, diri nakaluwas an tunay na kolor.

Kun iba na, may pagtuya-tuya na kaupod an paggahoy sin ba’ug, maski di’ man ini makatitinawa. Kay an naturalesa kun nauulang, diri di’anis. Isipa an adlaw na malumlon, an salog na wara tubi, an bulod na panít, dagat na wara isda, gab’i na wara bito’on, irong na di’ nakabahò, dila na wara pagrami, tawo na wara guyok, bata na di’ nag-uuyag, o burak na wara kolor? Sugad man hamok sin ogma, puringot, hadok, o karuyagon na diri nailuwas.

Balikan ta an mas lasaw pa sa lungsi.

Titulo : A Whiter Shade Of Pale
Nagsurat: Brooker, Reid nan Fisher
Linuwas: 1967

Nabati ko ini na kanta san Procol Harum, sayo na banda na taga-Britanya, san mauso an mga kanta na hali sa Saudi, dara san mga una na Pilipino na napakadto. Nasa compilation ini sa sayo na cassette na tinitulohan na Slow Rock, dahil ada anas maluway an bitad, o mga ballad. Ini na kanta, an gahoy nganyan sini, psychedelic rock, na ambot kun nano an bo’ot sabihon. Para kay madali’on ‘gud ini pamati’an, apisar mahuyun-huyon sa talinga, may melodiya pa na matam’is. Sayo nganyan ini sa pinakapopular na kanta san nakaagi na pito na dekada. Paisipon ka hamok san liriko, kun nano nag’ud an insasabi.

Dini sa inlalabay-labayan, may kudal sin kulis (retrato). Kun iba na, naiisip ko na badi ini na kanta, manungod sa kulis, na sa kaniya kolor na yellow green na may lasaw, lasawon, nan hatok-hatok, di’anison man sa mata. Syempre, sa Bulusanon, wara man sin kolor na dulaw berde. Mayon ada sini na lasaw na berde, na sa ungod, di’ man pirmi bo’ot sabihon dulaw. Pero imuda an kulis. Sa kolor na mas lasaw sa lungsi na berde, di’anison man paglabay-labayan.

Syempre, may iba pa ini na data, di’ ha’k ikurudal. Ipurutos baga o isaranig ini sa inun’on na bolinaw o sibubog na hali sa Bulan, na lulungtudan hamok sin ginipad na ibà, sibuyas nan kamatis, tubi’an diyo, asinan, nan pagkaladkad, pag-ihahaon, butangan sin duga sin suwa?

Wara man ada sin kulis sa Britanya. Maski may naunabi sa kanta, duda ako na mayon do’on sini na bagaw sirena. May insasabi na babaye, na an pandok ‘naging lasaw pa an pagkalungsi’. Naimod ko na ini o an sugad sini, sa pandok sin sayo na tawo, na nadakop sa pagrirong.
____________
May kakila ako na tunaliwan niyan. Dedikado ini na kanta kaniya.