Pahinugon

SONY DSCMamay, nano tabi an isuruda ta niyan na panigab’i?’

‘Yo’n baga sa yungod san hagdan an bag’o tubaon ni Papay niyo na latundan?’

‘E, h-hilaw pa man tabi yun, Mamay…’

‘Kaya ngani. Isuruda, diri panulsihan…’

‘Aww… Iya, pan’o tabi sini an pagluto? Isugna hamok?’

‘Diri. Ira’ida, but’ngi sin asin o asukar, kumu-kumu’a, nan lutu’a sa hatok…’

‘Ma’o tabi yun an inunaw, Mamay?’

‘Diri. Hinulug-hulog…’

‘Bagaw san kararani, inunaw…’

‘Atog, hinulug-hulog… Na’ ba’ kay nakigsuhay ka?’

‘Si Mamay, para naghahapot. Kay pan’o, bagaw san kararani…’

‘Inunaw? Hala, utang na’k sa tindahan sin sardinas, nan pahinuga na’k yon na saging…’

‘Si Mamay…’

‘Kadto na…!’
_____________________________
Retrato tabi ni Alma Jane Gamil. Salamat po.

Advertisements

An di’ pangirugan

12873397_1041999145873246_1076379182_oSaragday pa sira, di’ pa ngani awat hali sa pagkapugha, pinangtugon na. Tugun-tugon nag’ud an ina nira: Ayaw kamo so’n na mga pahulad, nan so’n na mga paon. Kun mabanwit kamo, o mahupol…, ay, ba’a…

Mala in’ kabataan. An hadok sa magurang, kun kaupod na an kauruyag, nan nagaganyahan, naaagyat, nalilim’tan. Di’anis nganyan an pamati san nakipabukudán, sin nakitaguban.

Sayo kabeses masarihan, na-otro pa, nadagdagan. Hasta sa sira man nag’ud, nabanwit. An iba pa, nahupól sa bobo, nasarap, nan napanà.

Namagpisik sira, nag-iirimod an iba pa na angol. An mga parangan nan san mga lubayan, na mga agyatan, wara na pamagribok.

Pinangdara an nadakop sa hubas. Sinulod sa basket na may sanig hamok na kinutos na payaw. San may mangursunada, tinukdo sira. Ma’o nganyan yun, ho…

Hinakwat sira hali sa basket, pinutos sin mga dahon sin gaway, sinabawan diyo, inas’nan, inup’dan sin diyo na sibuyas, kamatis, parami na asin, nan pinakaladkadan. Pag-ihahaon, pinugaan sin diyo na suwa.

San haunon sira, nan ibutang sa plato, sugad man hamok sira sin may mga baliog sa liog, na nagtatag’ok sin luway: Ayaw kami pangirugi…
_______________________
Retrato tabi ni Alma jane Gamil. Salamat po.

Kinsol

071231A, ba’adaw an mga kinsol, kay malin inaprita… Wara pakahulat na magduru-daragko pa…’

‘Diri. Badi ma’o na’k ini an tuda… Pinilian na san indadara sa Sorsogon, kay didto, tolo sanggatos an pabakal sini…’

‘Pero, makadadagka pag-irimudon… Sugad sin nangagyat na, payt na, gat’ana na kami…’

‘Aw, di’ payt. Pira na tayod an kuwaon ta?’

‘Mga lima… Atulan ta sin sayo kabu’o na dako na laya o tugason….’

‘Bangutan ta?’

‘Wara hamok… Papulut-pulot, diyo na asin… Ba’a, na maturu-tam’is so’n an rami na tayod…’

‘Aw, ma’o, baga? Nan an lunop, nagbuburu-berde na nagdudulaw-dulaw… Aw, atulan ta man sin sinugba na lawlaw…’

‘Iya, payt… Basta ikaw an magkagod nan magpuga, ha?’

‘Aw, para so’n…’
_____________
Retrato tabi ni Alma Jane Gamil. Salamat po.

An masiram na tunog sa Bag’ong Taon

rag'moBag’ong Taon na naman, magkakaluwas na naman an mga paputok na maringsalon. Pagkaaga, daghanon an silhigon na panit san paputok. An balita, labi sa telebisyon, makangingirhat sa inpapaimod na mga nagka-urutudan sin guramoy, naputukan sa siki o mata, nakulugan na gurang, bata, nagpaputok o wara. Bibilangon man an nagkamaratay sa sunog o sa lugtok sin bala sin badil… Ay, ba’adaw…’

‘Atog, ma’o. Di’ nagkakarileksyon sa taon-taon na parareho na balita. Imbes na gastuhon sa handa, binubutang ugaring sa paputok na rumpas tulos sa pira hamok na segundo…’

‘Ay, ako, di’ nagud ako so’n na mga paputok, na nganyan bawal, pero di’ man indadakop. Niyan na Bag’ong Taon, paputukon ko sa hiwa ko an ragamo sin dulsi na pili…’

‘Mayad pa. Makabusog na, wara pa danyos sa lawas o sa sadiri…’

‘Ma’o. Iya, hala, kay makadto ako kura Eva sa Likod, kay kun maubusan ako sin dulsi na pili…’
________________
Retrato tabi ni Alma Jane Gamil. Salamat po.

Kadaanan na medyanotse

pinakro na palawanMadi Lunding, may tuda pa kamo na taba sin tayuba?’

‘Mag’ano man in tayuba? Nahuman na’k an Nabidad, wa’  man kita pagbagatan so’n…’

‘Bagaw man ni Padi Bundoy, ma’o yun an minedyanotsehan niyo? Daghan ngani nganyan an tuda…?’

‘Hmp, pinahagobohoban ka man, ha? An minedyanotsehan mi, pinakro na palawan…’

‘Diin ka man panguwa sin tayod?’

‘Dinara dini ni Oya Choleng, hali sa Kalo’ko, sa Odikin… pamasko man ada sa amo… Inatulan mi sin sekolate… Di’anison man, kay kadaanan nag’ud an amo handa…’

‘Mayad ka pa daw… Iya, di’ wara man ngay’an kamo sin taba, ha? Atog kay bagaw ko, isanlag ko kunta…’

‘Hmm, di’anis man baga an sinanlag sa lunop…?’

‘Aw, ma’o… Iya, mahapot na’k tabi ako… Pan’o baya an tama na pagpakro sin palawan?’

‘Daghan man ada an paagi so’n, kundi ini na ako dini kusinero…’

‘Si Padi…?’

‘Nyan… an tukdo ko sini, ma’  ini. Panitan  sin ungol an palawan, basi mahali an mapait na parte, gipadon sin saragday, kay magub’at baga ini sa tiyan? Nan parugi’on sa lunop na sige ha’k an luskay, basi diri mamarahan nan magdukot…’

‘A… Iya, nano an inbubutang niyo, asukar o asin?’

‘Aw, kun nano an uyon. Maski arin, pwede…’

‘Aw, hala, kay kun makaalidad man do’n, mapakro man ako sa Bag’ong Taon…’

‘Mayad-ayad…’

‘Iya, hala tabi, Madi… Salamat.’

‘Hala…’

Gulaman

ImageSa butnga sin paghimo kalo, may nadumduman si Oya Lunding. Unimod sa may bintana, nan tunag’ok sin ‘Bundoooy! Hakgina na daw yadto, kay, ho, malin uga na…!’

Hali sa ibaba san palhugan, di’ man kusugon an boses ni Inoy Bundoy san sunimbag. ‘An arin…? An karagumoy? O, an…’

‘An gulaman!’, tag’ok gihapon ni Oya Lunding. ‘Kay nano, madudulsi mo an karagumoy?’

‘Dulsi?”, bagaw ni Inoy Bundoy na lunuk’aw na sa pakasakat. ‘Kay nagsabi ka sin dulsi? Diri bagaw mo man ha’k, hakginon? Burong sini na…’

‘Hoy, ayaw sin kahuring-huring, ha?’, bagaw ni Oya Lunding. ‘Hakgina na an inbubulad mo na gulaman, nan pagdulsi, kay basi may panulsihan kita do’n sa gab’i. Sugad ini sin…’

Nagngungurub-ngurob pa gihapon, punatinampo si Inoy Bundoy, dara an nigo, nan pinumpon an mamara na man nag’ud na gulaman na pinabaybayan niya san unagi pa’k na hapon. Dara sa nigo an gulaman na dati berde, niyan lasaw na dulaw na an kolor, didto na siya unagi sa may dapog. Inbati pa niya an kusog na boses ni Oya Lunding, na nag-aakusar, naghahapot. ‘Nano, ambot di’ ka pa maaram sin pagdulsi so’n na gulaman?’

‘Iya, hala na, tukdu’i na, kay ikaw baga an Diyos?, simbag ni Inoy Bundoy na iritado na naman.

‘Ho’, bagaw ni Oya Lunding. ‘Tanda’i. Pumakaladkad ka sin tubi, nan ibuntog mo an gulaman na dulsihon. Pakaladkadi, hanggan rumugi. Kun inkakarkolo mo na nakaladkadan na sin mayad, butangan mo sin duga sin suwa, maski mga lima para sa sayo na kaldero na tubi. Ini, basi dumuga man an gulaman. Hauna, nan palisan an sabaw hamok sa mga butangan. Kun gusto mo matam’is, luskayi sin asukar kada butangan. Pwede mo man koloran. Pagpinit so’on, makudat na yoon. Ma’o na yo’n an dulsi na gulaman. Kun kuruton an sabaw, pwede mo pa otrohon an pagla’ga, basi makadulsi pa. Kun lasaw na nan marugi an sabaw, badi ubos na so’n an duga na gulaman. Nasabutan mo?’

‘Atog, oo’, bagaw ni Inoy Bundoy. ‘Pakudatunon ko ini, an biyo na makatipo sin bag’ang…’

‘Bundoy…!, bagaw ni Oya Lunding.

Dini sa Bulusan, diri na nali sini na pagdulsi sin gulaman, labi yadto na maparanga magpabaybay, kasi an mga tagadoon sa Dapdap. Tuparon hamok na hubas, magdara sin alat o basket doon sa Pag-ultan. Doon, sa mga binagong, inrarabnit ini na mga dahon sini na gulaman na pino, kun ikukumparar sa gulaman na diri indudulsi, kundi inhihilaw, o inkikilaw, hamok.

Daghan an nakukuwa dini, kaya ngani an iba, nakapisar pa.

Niyan na gab’i, nakihalyaw kanira si Er-er nan si Piswit. In-aagda kunta nira pagkaon, sige man an sayuma. Malin arak ugaring an inmamaw’ot, pinaagi hamok sa kihat-kihat kun Inoy Bundoy, na siga man hamok an pangahka san tiyan, nan napasikrap kun Oya Lunding.

Si Oya Lunding, siribot sin kapapahot, aram na an pasarabot. Bagaw niya, ‘E, an’hon ba yo’n na arak. Di’ kamo nasusumo? Oro-adlaw na’k kamo hubog. Oyon an dulsi na gulaman, ma’o an harampangi niyo…’

Ma’o man nag’ud an tinulod ni Inoy Bundoy.

‘Ba’ah’, bagaw ni Er-er, ‘pambihira ini na dulsi niyo! Makubulon!’

Nabati ini ni Oya Lunding, na bagaw ‘Mga makubulon mo man… Nano yo’n, bilanghoy?’

Sunugpon man si Piswit. ‘Ma’o. Makubol ini na dulsi. Kun maluya-luya an bag’ang, pwede matalkas sini…’ nan kunihat sa duwa na amigo.

Sugad sin may ikatolo na mata si Oya Lunding, na bagaw ‘Sin’ na Inggo?’

Nangarahka sin alimpupuro, iniba na hamok san tolo an iristorya.

‘Nadumduman ko sini an nabati ko na istorya manungod sini kun Gina Lopez…’, bagaw ni Er-er.

‘An arin, an manungod sa geothermal?’, hapot ni Piswit.

‘…Sa geothermal, nan sa mina…’, bagaw ni Er-er. ‘Habo nganyan ni Gina Lopez sin pagmina. Geothermal nganyan an gusto niya…’

‘Kay diri pareho man hamok yo’n?’, bagaw ni Piswit.

Sunugpon si Inoy Bundoy. ‘Di’ man kuno. Bagaw san mga naruyag sini kun Gina Lopez dini, an geothermal nganyan, soft mining, o marugi na pagmina…’

‘Sugad nag’ud sin medyo burod, ha? O sin may pagkabuwa na ungod… ha ha ha’, bagaw ni Er-er. ‘Kay bagaw san naghuring sa ako, an pagkuwa sin geothermal energy, namutang na pagmina sin dagaang o steam. Nahihimo ini sa pagbugsok sin mga tubo na daragko pa sa ingagamit sa pagkuwa sin krudo o oil drilling, sa rarom na sobra dos kilometros. Maski marugi’on na pagmina an igahoy sini, distroso an dara sini. Ma’o ini an naruyagan ni Gina Lopez…’

‘Iyah’, bagaw ni Piswit na nanghihiwod na, malin nakaulion na, ‘kun dulsi na gulaman, ma’o na ada ini an nakatipo bag’ang, ha?’

‘Aw, badi…’, bagaw ni Er-er.

Nabati ada ini ni Oya Lunding, kay tunag’ok sin ‘Eh, paano-ano niyo….’

Nagpa-irimudan na’k an tolo.

Pasambáng, pahamót, pangpasirám

Jane's limonNiyan kay antebispera, sibót na nagúd si Oya Lunding. Malin pirmi na hamok kuris’ong an agtang, bukda an panurumaton, na sugad sin titatalukáng kun magsala-sala sin simbag si Inoy Bundoy. Dara san kasibutan, nan badi san alosoos man, kay malin duwa na kaadlaw wara pakalalam pangarigos.

Mala kangina. ‘Bundoooy!’, kurag’it niya maski yadto man hamok an asawa sa kanira pasungan, tali’ungod an katatayhop san in-aamak na dungkot sa sug’ang. ‘Aw, nano na ini na inpapapilian ko sa imo na bugas? Nahimo mo na? Human na? Kangina ka pa do’n sa pasungan.  I’upod ko na’k ikaw sa gatong, ha?’

Mala pa hamok…, sa isip-isip ni Inoy Bundoy na maski nakapamalinghawon na, luway pa gihapon an simbag. ‘Oo, ‘gud.  Matagal sini na igaratong na malin hulos…?’

Ma’o pa? Lalo naaburido si Oya Lunding. ‘Aw, kay kunay sala? Awat ko na ikaw sin katuguna, na magtipon na sin mamara na igaratong… Pan’o, sig’ak sin tungag…’

‘Ay, babaadaw.  Kay nano nag’ud an naaburiduhan mo? Kun sugad ka so’n, badi wara kita sin mahuman sini na inpepreparar ta…’

‘Aw, kay wara mo ako kabati?’, bagaw ni Oya Lunding na namariskanan pa. ‘Nano, kumpleto na an dulsihon na tangkwa?’

‘Oo. Kangina pa. Nano, batugan ko na?’

‘Kinaruskos mo na?’

‘Oo. Pinugaan ko na.’

‘May ilóg?’

‘Mayón. Linab-unan na, pinanitan, binuruka…’

‘Pasas?’

‘Mayón.’

‘Limón?’

 ‘Kahapon pa yun pinangdagot. Kinirisnit na…’

‘A, an dulsihon na buding?’

‘An pili, linab-unan na, pinanitan, giniling. Human na man an mga kaha…’

‘Handa na an bunay na pangpagilang…’

‘Oo.’

‘An tambulilid? Nakapangayo ka?’

‘Ay, oo. Didto, kura Oya Siding sa Poctol. Iniraid na, sinamo na sa giniling na ilóg…’

‘Uhm. An tamalon. May lihiya na?’

‘Duwa na bote yun na pinahuro ko…’

‘An ibuson? Areglado na?’

‘Ma’o pa yun an malimtan? He he he. Malimtan ko na’k maghangos… he he he.’

‘Binuang-buang daw. May anis na?’

‘A-anis? Aw, ma’o, ha? Aber daw, kay dalaganon ko pa-Central. Nalimot nag’ud ako…’

‘Insabihan na… Sugad ka nag’ud sa imo.  Hala, ayaw pag-uuli kun wara ka dara na anis, ha? Kay kun wara sini na mga pahamot, pasambang nan pangpasiram, sugad man hamok sin kulang an taramo kun pista…’

_______________

An retrato tabi sin limón, kuwa ni kabubungto na Alma Jane Gamil. Salamatunon tabi.