Ika-kwarenta í’syete na parte

Mahayahay, silensyo an palibot, na malin inop hamok an ideya sin kariribukan nan paratayan. Dini, sa sayo na rimot na balay, namunay an tawo na kun iba an gahoy sa sadiri, Alex. May kaupod siya na sayo na diri naghahali. May tolo pa na nagtataga-bisita. May mensahe na naarabot maski nano na adlaw o oras, sa maski nano na paagi. Niyan, inhuhuring sa kaniya san sayo na kaupod. Habang namati, nagtatango-tango siya, o nakiwit an hiwa, o naimod kun diin. Mamangno, tunighawos siya, nan bagaw, ‘Magbaragat kita san grupo ni Dennis. Rebisahon ta an detalye… Kada detalye. Pasabihan mo man si Irma. Ipadagos ta an dibersyon sa Bato… Basta areglado an sa Sorsogon…’

May naunabihan pa siya na pinamatian sin mayad san kaniya kaistorya. Sa pag-itan sin tango-tango nan padiyo-diyo na paghulit san sinabi niya, malin nagkasabutan sira, naging pinal an istoryahan, hasta magpaaram na an kaistorya.

Nabilin si Alex sa balay. Kunadto siya sa balkon na kahampang san dagat. Uningkod sa botaka na naghuhulat didto, nan punugkot sin sigarilyo. Aram niya na diri siya solo, na maski wara sa kahampang o kaabay niya, aram san kaupod niya kun hain siya o kun nag-aano. Pero diri naiimod o nababati san kaupod niya an kaniya nasa isip.

Naghuhubas an dagat, kaya an balod, maluway an luru-lapnit sa baybayon. Sa oras na ini, na gurang hamok diyo sa katutnga, malas’ag dini sa piliw san dagat; nasasayudan pa ngani an puti na kurit san naglulukot na balod.

Sadto, san di’ pa man awaton nan di’ na harani, nagbatog pagkurit sa kaniya pagmangno an agyat san panahon, sa unibersidad. Sa sugad kaniya na lupaw nan mas gusto an pagsolo, marasa pa na nahigop siya san ariporos. Sa pag-itan san kaniya klase, nalakaw-lakaw siya sa mga pasilyo; namintana, o nasukay san kaniya libro. Pero sa kadaghanan, an isip niya, pakanhi sa probinsya, sa nalangkagan na pamilya. Sa sugad sini na kapalibutan, na malin wara sin kapawutan, kaurupod an pamilya nan mga kaugos, mag-ano pa man sa kun diin-diin? Aan’hon pa man an diploma nan titulo? Mayad nganyan yun, bagaw san ina niya. Basi nganyan may magmaneho san kanira mga sadiri kun warara na sira, o magsalo san katungdan san ama niya doon sa kapitolyo.

‘May… lighter ka…?’, bagaw san saday na boses na sunawong-sawong kaniya. Hali yadto sa sayo na babaye na saday, na malin inkukuog sin saklay na bag. Nagpapadayag san kaniya sigarilyo, tinawa. Madamo an sul’ot niya na antipara, na wara man pakatahob sa daghanon na punggod. Kinuwa niya sa bulsa an lighter nan pinugkutan an sigarilyo san babaye.

‘Phuu’, bagaw paghuyop sin aso san babaye. ‘Salamat…’

Ma’o yadto an una na engkwentro nira ni Marites, na sinundan sin sayo gihapon na pagbagat nira sa pasilyo. Hanggan sa mag-oro-istorya na sira, na batog man sa halip’ot, na hunalaba. Di’ man personal na bagay an napapag-istoryahan nira. Manungod haros sa mga bagay na nababasa na sa mga peryodiko nan naiimod sa telebisyon. Mahod si Marites an nagbabatog, na sugad sin di’ man intutuyo, pero napakanhi pirmi dini.  Mahod kinukumparar nira an hitsura sin mga ordinaryo na tawo sa mga mayaman nan san kanira mga borlas. Napapag-istoryahan man nira an koneksyon san arte sa kamutangan san sosyedad.

Naruyagan na niya na kaistorya si Marites. Sugad sin lyabe ini sa kaniya mga tinago-tago na iiristorya nan ikoromentar. Kun nagsosolo ngani gihapon siya, ma’o hamok niya nareparo an kaniya mga opinyon, na nailuwas niya di’ man basi maruyag an kaistorya, kundi sugad sin natural na ini kaniya, niyan hamok naaagyat magbulos.

May karaigan si Marites. Saday pa nganyan siya san mahapdos sini, na giniyahan sin pagsaday san sayo niya na siki. Kaya an lakaw niya, ikang-ikang na sugad sin inpapaboran an sayo na siki. Maski sugad sini, malin di’ man siya napapawot o nagdudumot. Kun diri ngani ada nahapot, di’ man mag-uunabi sini.

Lalo hunanga si Alex san maadman niya na nag-uupod ngay’an si Marites sa mga demonstrasyon. Nginarat siya sini. Sinudya niya si Marites, inhuron kunta na di’ na so’on. Tininaw’an ugaring siya. ‘Nag-aalala ka?  Ba’t di’ ka na lang sumama? Sa gan’on, di’ ka mag-aalala…’

Unupod siya. An una, nasundan, nan dunaghanon. Nakila pa niya an iba pa na aktibista. Mamangno, naimbitar siya na pormal na maging myembro.

Hali sa eskwelahan, sa mga demonstrasyon, napakadto siya, sira, sa mga pabrika nan lugar sin pag-obra, nan sa istaran sin mga pobre. Hanggan sa may mag-imbitar gihapon kaniya, na maging kadre. Kun diin-diin na syudad nan bungto siya nakaabot. Kun iba na, nag-oorganisar. Kun iba na, nagdudulag. Dini sa Bikol, dini nganyan siya angay, bagaw san instruksyon. Mas pamilyar kaniya ini na lugar.

Tama man, kay dini, haros di’ na niya kaipuhan adalon an suramaton. Pamilyar siya san rulusot-lusot nan san saranga-sanga sin dalan nan mga koneksyon. San mangyari an pagkatunga san mobimyento, pinusisyon niya an sadiri na kaalyado san magluyo na lado. Kun pinan’o niya ini, maski siya, diri makaesplikar. Badi diri man hamok sa hinimo niya, kundi sa namutangan niya. Nasabutan niya na sa sayo na grupo, kaipuhan man maging praktikal basi, kun di’ man makaabante, di’ man mauga o mapo’o. Dini, may nabilog na siya na koneksyon, na matitibaw kun kakaipuhanon.

‘Sugad man hamok yun so’on’, bagaw niya sa sadiri. ‘Duhal-baton’.

Sa panahon niya sa mobimyento, kaupod an mga engkwentro sa luwas nan paurunit sa sulod, naoobserbaran niya an iba na kapareho niya na nakalibre; an wara pakairog kura Marites nan sa daghan pa, na sa kamot manta san mobimyento nahuman an byahe. Ma’o man an daghanon pa na kadre na nagsurunod kaniya; an sugad kaniya an linabayan, nan san mga nag-urupod hali dini mismo sa mga baryo. Daghan an namatay sa mga engkwentro. An iba, sa mga purga nira mismo. Niyan, may naaadman siya na paghinglo sin mga dati na kaupod. May naging negosyante nan komprador. May naging politiko na an obra malin mas maati pa san mga inmumuda nira san panahon san kanira aktibismo. May unentra sa gobyerno, alalay sin daragkuon na politiko. Kun iba na, nakatinawa siya sini. Kun iba na, malin napupuringot. Sa kadaghanan, iniimod man niya an sadiri. Hain na siya niyan? Akay uya siya dini? Mapakarin siya? Hanggang kan’o? Sa irarom san kaniya pagmangno, ungod pa man an agyat san kaniya pag-intra. May digta, pero parte yun san pagpatunay san pagkaungod sini. Mayon pa siya sin namamatian, narereparo sa sadiri; an ruyag niya na manguna sini na pwersa basi kontrahon o balansehan an iba pa na pwersa na awat na sa sosyedad. Malin diri niya ini mabubut’san. Makalipas an awat na panahon niya dini, aram niya.

Nagbatog an atake sa outpost, nagsusuna-suna pa hamok. Mala an mga pulis na yadto, mga masiramon pa an turog. Pagbatog san putok, nagkamarata na an mga taga-sentro; an ataman nan san tawo. Marasa pa na nakapangato pa an mga pulis. Sa nangyari na turukalan putok, may nasamadan pa sa mga nag-atake. Imbes na may makuwa na armas, sira pa an may nabilin sa kanira pag-atras. Unabot man hamok sin kwarenta minutos an inkarkolo na mga una ora na operasyon. Pero tama na yadto na paribok, Panglagalag sin atensyon sa sayo pa na mas dako na operasyon.

Hulyo 6, 2013

Advertisements

Piyu-piyo: Ika-46

Nag-aagda si Ason. ‘Magkape man daw kita…’, bagaw niya kun Julia. ‘Ambot pag-gangkawon man an ihi ta sini na sopdrink.  Pagbabagat ta, mainom kita sopdrink.’

‘Eh, naimod na mainihion ako kun nakainom ako kape…’, panayuma ni Julia. ‘May ka-hanap pa kita sin si-ar. Di’ bale kun yadto kita sa Tungod, kay maski diin ha’k kita tumangkarat,  pwede… Kun kaipuhan pa, may dublahan… ha ha ha!’

‘Ikaw so’n, puna-Hongkong kay mangiwang sin dublahan… Ba’adaw sadto ha? Maski diin ha’k man nag’ud natangkarat, basta nakamati…’, bagaw ni Ason.  ‘Mayad ngani niyan, kay nakasari man kita sin duru-di’anis, nan an ato pamilya…’ Kun iba na, naiistroya ni Ason an kanira pinabalay sa Quezon City, nan san pinahingayad niya na balay sa Kapangihan. Kun sugad sini, diri na’sugpon si Julia, kay pwera san suru-suy’ab, wara man nag’ud sira pakapahingayad sin balay. ‘Eh, kami, ipamutang may ipahringayad, wara man mutang, kay di’man sa amo an ingod…’, bagaw niya minsan kun Ason. ‘Kun may pumahali do’n, wa’ man kami mahimo, kundi humali…’

‘Iya, kay diri daghan man an namag-iristar do’n na rimot na an balay?, bagaw ni Ason.  ‘Akay man sira?’

‘Aw, sira…’, bagaw hamok ni Julia. An totoo, sayo san inmamaw’ot niya hanggan niyan, an makabakal man sira sin sadiri na bugsukan. ‘Maski saday hamok kunta… Basta sadiri mi…’, bagaw niya. ‘Iba man gihapon an panilhig sa sadiri na hawan, kaysa sa hawan sa iba…’

San una, nakapahuro siya sin tagdiyo-diyo. Kun may hinuhukip an amo niya, kun may nareresibe siya kun Pasko o Bag’ong Tanon san Insek. Wara pag-awat, may kaipuhan nganyan na bayadan sa iskwelahan an kabataan, pwera san twisyon. Napiritan siya na unrahon si Kardo sin kahuhulit-hulit paghudam kun Rene, na diri nakasayuma sa kamanghod. May inban’o si Tirso manungod sa inpapa-iskwela nira na kabataan ni Menay.  Niyan, may surat pa si Tirso manungod kun Paring.

Nginarat pa sira san may tumaraka na boses sa likuran nira. ‘Oy, Kabayan! Kumusta? Nag-eenjoy ba sa day-off?’

Liningag nira an babaye na nagsusurumaton, na an hihitsuran, haros pareho man kanira.

‘Pwede bang makiupo? A, hahaha, umupo na nga ako kahi’t di’ pa kayo sumasagot…’, bagaw san babaye na naglulumpiga sa kahampang nira. Inabrihan an bag na saklay, nan hinugot an abaniko sa sulod, nan namaya. Inusong san sayo na kamot an buhok niya palikuran. ‘Phuu, ang init, ano?’, bagaw niya na taliungod an pamaya. San umalto, binukad gihapon an bag nan may hinugot naman na papel. ‘Kabayan, tingnan n’yo ito, o, baka magustuhan ny’o.  Magandang investment ito, imbes na ibangko ang pera, dito na lang…’ Siya na an nagburuklad san mga tiketa sin subdibisyon nan sin condominium.  ‘A new standard in urban living’, bagaw.  ‘Sa kuwan itong subdibisyon, sa Bacoor, wala pang isang oras pa-Baclaran… Carmelia Homes, mapagkakatiwalaan, dahil ang may-ari nito si Senator Velarde. O, di’ ba?  Kung gusto n’yo namang sa city lang, aba’y mag-condo na kayo.  Kumbinyent. D’yan lang sa Crossing, malapit sa Makati, sa Greenhills, sa University Belt… Meron din sa Marikina, malapit sa UP, Ateneo, Maryknoll… O, tig-isa kayo. Inyo na ‘yan. Kung may tanong kayo, ‘andyan ang numero ko, o…’ intukdo san babaye an numero sa tiketa.

Malin namungaw-mungawan si Julia nan si Ason, sa ngarat ada o laksi sini na babaye magsurumaton, bigla nira nadumduman magsurumaton. ‘O, ikaw na, Julia’, bagaw ni Ason kaniya, nan siniko siya sa braso. Ïmbestment baga?’

‘Hmh’, hagumhom ni Julia. ‘Hindi natin kaya ‘yan, Kabayan. Walang naiipon,.. Palaging kulang…’

Unalto an babaye. Namaya gihapon, nan bagaw ‘Pare-pareho lang tayo, kabayan… Kaya nga ako, ‘pag ganitong araw, nagsaside-line pa ako. Kung gusto n’yo, meron dn akong insurance.  Kailangan natin ito, dahil, kung may mangyari man sa atin, seyp ang pamilya natin, di’ po ba?’ Nan may pinangluwas naman na mga tiketa sin insyurans.

Maluru-laksi na an reaksyon ni Ason. ‘Eh, Kabayan. Pasensya na, kaya lang, wala rin kaming badyet para d’yan. Di’ naman sa tinataboy ka namin, kaya lang,  mabuti pa, subukin mo rin sa ibang kabayan…’

Unalto an babaye. ‘Ah, okey lang, Kabayan. Baka sakali lang naman. Inyo na rin ito. Kung sakaling may kilala kayong interesado, tawagan n’yo lang ako, o kalabitin n’yo lang ako kun magkita-kita tayo dito…’ Kinuwa an bag niya, nan nagpaaram na. ‘O, pa’no, Kabayan, ‘paalam na ako, ha? Sori sa istorbo…’

‘Okey lang, Kabayan’, bagaw nira. ‘Salamat din…’

Hunali an babaye, nan naimod nira na unagi man sa kararani nira na urupod, nan, sugad san hinimo kanira, inabrihan an bag, nan pinangluwas an mga papel na inpapadayag, sugad sin parabanwit na pinangluwas an mga paon. Basi pa kun may masibad…

Nagpaimudan sira na duwa. ‘Hayy’, bagaw ni Ason. ‘Dako ada an in-aayo san asawa sadto bulan-bulan, ha? Kaya kaipuhanon magside-line…’

‘Ma’o’, bagaw ni Julia. Badi pareho an nasa isip nira. Kun an sweldo nira pareho an sukol bulan-bulan, nano an hihimuon, kun an pangaipo na inpapadar’an magdadako, magdadagan?

Mayo 11, 2013

Ika-kwarenta’i-singko na parte

Sa pag-imod niya sa sadiri, di’ man siya madunungon, madali hamok makasabot. Aram niya na sugad man sini an pag-imod kaniya san mga kakila niya. May mga desisyon hamok si Jason na maski siya, di’ niya kaya iesplikar sa sadiri. Sugad sini na kurso na wara man sa kaniya bo’ot. Mayad ngani kay napapasaran pa niya, kay badi awat na kunta siya pagbutas. Sugad man sini na pag-iskwela dini sini na naiskwelahan. Tutal, maski diin ada, kaya man siya suportahan san kaniya magurang. May inmumutu-mutu’an ada siya? Kun mayon man, di’ niya syerto. Kun manungod diin o kunay, di’ man gihapon niya syerto. Pero may diri tama, nan malin ini na sala, may inhihimunta pa na sala.

San una, san mamasdan niya an palibot san iskwelahan, hali sa may Loreto pakadto sa may Bacood nan V. Mapa, namundo siya san miserable na palibot: an mga mus’ingon na bilding, nan san iba pa na namag-istar na sugad sin namagtago sa kun diin-diin; sugad sin ging’ot na natubo ha’k maski diin na espasyo. Kun wara siya sin naiistambayan, naluwas siya san kampus, nalakaw-lakaw.

Di’ siya maribok sa klase. Diyo an kakila nan kaistorya. Kaya ada an mga diri inpapabati na istorya, di’ nalilihog sa kaniya sa likuran san klase nira. ‘Oo, pare, sandaan lang ang sekator… Walo ‘benta mo, dal’wa sa ‘yo… Madali lang… Ikaw rin ang magugulat… ang user na ang lalapit sa ‘yo… Lespu?  May kontak tayo dyan… Dyagwar? Atin din… Sumabit ka pa, engot ka na talaga…’ Liningag niya ini na nag-iiristorya, na sugad sin niyan hamok siya kareparuhi, nan nag-arasdangan sira. Sugad hamok sadto an batog, naging myembro na siya san ‘kolektib’.

Inadalan ngon’a niya an dalagan san kanira ‘negosyo. Kun sarin kadako an kantidad na inbwelto, kun nano na adlaw an intrega, kun sarin ka-istrikto an sistema. San maadman na niya, binatugan niya an implementasyon san kaniya plano. Padiyu–diyo, inbahinan niya an mga tawo na nasa isip niya, sugad sadto na sayo na hilera sin kabal’yan sa V. Mapa. Pinangsulod niya sa supot na brawn, nan pinangduhal sa linabayan niya na kabataan. Pinangtugon hamok niya sin ‘Kaibigan ako ng Tatay n’yo. Kailangan n’ya ‘to. Pakiabot lang at nagmamadali ako. Siguraduhin mong makuha niya o ni Nanay, ha?’ Aram na kay bata, masunod, diri magpaparahapot, diri mag-uusyoso.  An iba na supot, tinaplak niya sa mga nalabayan niya na pinto na abyerto.

Di’ man mautuk an baragat nira san kolektib. Bag’o ini, may koleksyon na man siya na bag’o. Kun nahahanap an kabilugan, an sabi ha’k niya, ‘E, yung isa nating suki, si Prof. dalawang araw daw ang bagsak niya. Tutal wala pa namang mintis ‘yan…’ Kunsabagay, kun sa pag-imod niya diri makalusot, pirmi man siya may tagama na eksakto sa kakulangan, hinudam niya sa inpapadara kaniya san ina.

Mayad man na nakaabrod si Julia, kay maski pan’o, may paragasto sira, labi niyan na apisar nagparadiyo an trabahuon, dako na man an hinira sa lawas ni Rene. Madali na siya mapagal niyan, mahod nabasang hamok pagduso san tuhod o san buko-buko. Kay daragko na, di’ na man madali pagpasunudon an duwa na bata na lalaki. Mabo’ot liwat si Rene, kaya imbes na mag-insistir, siya an napahunod. Dara an manglain-lain na iharangos nan san kaniya inhihimas na manok, mahod nakadto siya kura Josue, na mahod wara man didto, kundi si Sonia na asawa nan si Estela na kamanghod ni Sonia.

Maaram mamati ni Sonia. Diri halata kun naaawa siya o diri kun Julia. Kada hagayhay ni Rene, binabalik niya sin ‘Aw, ma’o na man nag’ud yo’n… Ma’o na… Mahihingayad na’k yo’n. Mayad pa, kapehi ngon’a… May mapaso pa kita do’n, ha, Estela? O, hala na, Rene, ayaw na karaw’ay…’

Abril 28, 2013

Ika-kwarenta’i-kwatro na parte

Kangina pa sin kasayuma si Janet. ‘Atog madali ha’k ‘gud kita…’, pamirit ni Loreta. ‘Maraw’ay ka, na mabo’oton man an mga magurang so’n ni Michelle? Daddy nan Mommy man ngani an garahoy kanira san barkada…’

‘Kay maano man ba’ kita didto?’, hapot gihapon ni Janet. ‘Naimod na daghanon an lalamon ko…’ Ungod ini na nasa isip niya. May mga adalan. May labahan, may plansahon. Pwede man maglimpya sa balay, labi na narereparo niya na malin siya na man hamok an naglilimpya sin regular niyan, kay pirmi naglalamaw si Loreta, o kaupod sini na bag’o na nawilihan na barkada.

”Mus na baya’, pirit gihapon ni Loreta, nan sa boses na nakikumplot, bagaw, ‘kay basi makalibre kita pamirindalan, o maski panigab’ihan…’, nan kunihat siya kun Janet.

‘Hm, di’ ko man kaipuhan yo’n na mirindalan san iba. Maaram man ako maghimo…’, bagaw ni Janet.

‘Hmp, maluto ka pa. Didto, daan luto… ‘Mus na baya, kay ako an malimpya buwas…’

‘E, na ikaw man talaga an malimpya buwas, di’ ma’o?’

‘Aw, he he he, bagaw ko kun diri… Iya, upudi na ako, maski niyan hamok… Plis?’

‘Diri plos?”, tuya-tuya ni Janet. Sa bo’ot niya, gusto man niya mag-upod, mag-usyoso sini na mga naruyagan ni Loreta, na malin ma’o na’k pirmi niyan an in-iistorya. Malin ngani nag-iba na an ugali ni Loreta, batog sa hilig, hasta sa panuru-sur’maton. May inpipili na ini niyan sa pagkaon. Kun diri kursunada, nakaon man, maski diyo. ‘Tsk, maluya an appetite ko niyan…’, nasugad siya.  ‘I have no win to eat… he he he’, nan manghihiwod. Sugad siya niyan sin pirmi pagalon nan puyaton kun uya sa balay. An dati na nababaho sa kaniya na sigarilyo, niyan, hayag na. mayon na sin naiimod kaniya na kaha sin sigarilyo, nan sin lighter. Mala kun napugkot sin sigarilyo, kay biyo na nakiling man an ulo, na sugad sin beterano na nag’ud na parasigarilyo. Maó man kun sipit an sigarilyo nan nahuyop san aso. Mayad ngani kay nahuhuron niya na diri magsigarilyo sa sulod san kanira kwarto, na malin nasusunod man hamok kun yo’on siya, kay mala an baho, kunupot na sa kwarto, hasta sa kanira mga hinalayhay nan sinablay. Kun iba na, nahagayhay siya sin pabati: ‘Bulegs an baho sini na t-shirt ko, sugad man hamok ako sin parasigarilyo…’ na mahod sinisimbag ni Loreta sin ‘Hmh, pan’o di’ nasudangan, kaya lu’om an baho…’, nan matinawa.

‘Hala na baya…’, agda gihapon ni Loreta. ‘Madaliay ha’k ‘gud kita…’

‘Madaliay ha’k, ha?’, bagaw niya na nagpapabati na tugot na siya.’Oo’, bagaw ni Loreta.

An luwas san balay, kun iimudon hali sa tinampo, sugad sin saday man hamok. Hataas pan’o an kudal na semento, na narambungan pa sin madangbaon na mga balagon sin bonggabilya nan sin mirinda. May bakante na lote sa kaabay. Sa kahampang, may balay na daan na malin wara nag-iistar. Unipormado an suruguon na unabri kanira sa lakdanan. Pormal an pandok san suruguon nan wara ha’k tingog na sinirahan gihapon an gate, nan lunakaw pabalik sa balay, agi sa likuran. May nababati na batok sin ayam hali didto.

Pakasulod nira, nangalag-kalag ngon’a si Janet. Inhinayod an dako-dako na mangga sa wala san balay. Yinango niya an nangruruyong na bunga na hilaw. Dako an balay na bungalow na malin duwa na iskalon. Sugad sin daan na an estilo, maski mayad pa an pinta, na badi di’ pa naawat hapulasan gihapon. May nababati na tugtog hali sa sulod. Sa irarom san mangga, may upat na sasakyan sa garahe. Tanda niya an duwa sini, na malin naimod na niya sa eskwelahan. Badi inhahatod si Michelle o in-agihan. May duwa man na motorsiklo na nakaparada sa kaabay san garahe, nan sin sayo pa na berlina, na sugad sin dara sin bisita.

May natatan’aw pa na malin kamalig sa likuran san balay na dako. Sa palibot, daghan pa an mga kahoy na daragko na. May sampalok, may langka, may lubi, may kamagong, nan may agoho na hataas. Sa to’o, mayon sin hilera sin patubuan sin mga orkids. Maburak an mga orkids na manglain-lain an kolor nan kadako.

Mahiwason pa an lote sa likuran san mga balay. ‘Mus na, kay kun maradagan kita dini sin kulibubog… Hoy!’, agda ni Loreta.

‘Mus na, mauli…’, bagaw ni Janet na kinaptan an braso ni Loreta.

‘Uli na dyan. Makasolo ka pauli, na daghanon an adik do’on sa dalan?’, bagaw ni Loreta na nagkikihat nan nagtitinawa kun Janet, nan naglalakaw na pasulod san balay.

Sugad sin bata na naghuhuyabit sa braso ni Loreta, habang nagbubungyod si Janet. ‘Makararaw’ay pan’o…’

‘Yada sa sulod…’, bagaw san iba naman na surugu’on na unabri san pinto kanira. Intutukdo sira pasulod, insasayudan man sira sin mayad, sugad sin inkakarkolo an kanira balor.

Kaabay  san sala an sinulod nira na kwarto. Sugad sin saday na sinehan, kay kun sirado, diri nag’ud nababati an ribok hali sa sulod, pwera san tagadol sin baho kun may tugtog. Kaya nginarat sira san abrihan an pinto, nan tumangbara kanira an malin pito katawo. Upat na lalaki, nan sin tolo na babaye, sayo kanira, si Michelle, na tunugbos nan bagaw ‘Hi!’, nan binanga an sipit na sigarilyo, basi makabit si Loreta pasulod, kay sa sayo pa na kamot, may bote sin serbesa siya na bitbit. Pinasabutan sira na humanap sin pwesto kun diin. Nakakuwa man tulos sin malumpigaan si Loreta. Si Janet, sugad sin gusto dumalagan paluwas, na napiritan na hamok umabay kun Loreta, san mareparo na kaniya namag-imod an unom pa na sulod san kwarto. Ubo an pandok ni Janet, habo mangalag-kalag, nan maasdang an iba na tawo.

‘Ay, Michelle, sino sila?’, bagaw sin sayo na babaye, na hunuyop sin aso patalikod.

‘Umm’, bagaw ni Michelle, ‘friend ko, si Loreta, nan si…?’ In-imod niya si Janet, na ubuon.

‘…Si Janet palan, Michelle, roommate ko…’ bagaw ni Loreta.

‘Oh, manners. Ikaw lang ang kinakausap, Michelle?’, bagaw san naghapot. ‘Ikaw lang ba ang andito?’ Nan yunupyop gihapon san sigarilyo.

Wara siya pagbaleha ni Michelle, na unimod kun Janet, pinadayag an kamot, nan bagaw, ‘Ah, hi, Janet.  ako si Michelle…’ Binaton ni Janet an kamot ni Michelle, pinirit maghiyom, nan bagaw man ‘H-hi…’ Tunamiri an babaye na naghapot, nan tuninawa sin wara tunog an sayo. Tuninawa man an duwa na lalaki. An sayo, wara labot na tuniyok sin serbesa nan unimod sa telebisyon na nagpapaluwas sin sine. An ikaupat, seryoso na nag-iimod kun Janet.

‘Hi’, bagaw niya na nag-agyat man sin abrasa. ‘Ako si Wayne… Taga-Annunciation ka?’

Binaton ni Janet an kamot, dinuot an durho san kaniya mga guramoy, pirit pa gihapon an tinawa na tunango-tango maski diri nag-aasdang.

‘O’, bagaw ni Michelle, ‘kumuwa na lang kamo sin pagkaon, ha? Daghanon man yo’n, bahala na kamo.  An drinks niyo, kuwa man lang kamo. Kun mahubog kamo, di… ha ha ha!’ Nagtirinawa sini, hasta san lalaki na nag-iimod tibi.

‘Aw, di’ ta man sira pabayaan, ha, Sig?’, bagaw san sayo pa na lalaki didto sa nag-iimod tibi, na tinaas an tangan san kamot kay nagyuyupyop siya sin sigarilyo. Luningag gihapon siya sa telebisyon, na inpapaimod si Michael Douglas nan si Amy Irving na nagpapasuhay.

‘Lintikasan, puro man yun drama, bro… Maka-bad trip…’, bagaw san sayo pa na lalaki kun Sig.

‘Di’ ayaw pagkitaa…’, bagaw ni Sig, na ginabot an serbesa sa lamesa, nan tiniyok sin halaba.

Nagbatog pagkanta an duwa pa na babaye, tigsayo sin mike. Sa sayo pa na telebisyon na kahampang nira, nagbuburu-baluad an de-bikini na parakanta, na may kaado na nagkapira na lalaki na de-kalson man sin itom.

My mama told me when I was young
We are all born superstars

‘O, kaon lang kamo’, bagaw ni Michelle kun Janet. Si Loreta, nagkakaon na sin lumpia, nan may spaghetti sa kaniya plato. Mayon man si coca-cola sa lata sa kahampang niya.  Unimod si Loreta kun Janet, na buru-bitbit hamok an plato, wara pagkukuwa sin pagkaon sa mesita. ‘Janet, payt na, ho… ayaw na karawáy…’

There’s nothin’ wrong with lovin’ who you are
She said, ’cause He made you perfect, babe

Matugbos kunta si Janet, inunahan siya ni Wayne. Kunuha sin sayo pa na plato, nan binutangan sin pagkaon, nan dinuhal kun Janet. Kunuwa man sin coke sa lata, inabrihan, pinalis sa baso na mabubu’ungon, nan binutang sa kahampang ni Janet. ‘O’, bagaw niya, ‘kaon na..’, nan unimod kun Sig, nan bagaw  ‘kay kun mareparo yun sini na yadi didi sa piliw, ‘baad makursunadahan pa ina…’, nan nagtirinawa an tolo na lalaki.

Hunungit sin saday si Janet. Mahamot an pagkaon, nan masiram. Nakamati siya sin gutom. Maski gusto niya todahan an hungit, nagpugol siya, tinagdiyo niya, pasayo-sayo. Sa kaniya pwesto, sa piliw san mata niya, in-iimod siya ni Wayne, na nagkakaon. Sa pwesto nira, in-iimod man si Wayne ni Sig, san duwa pa na lalaki, nan ni Michelle.

Nginarat pa sira san bigla magdungan an duwa na babaye pagkanta sin

I’m on the right track, baby
I was born this way 

Nan nagwaya-waya sira san kamot na may pugol na mike.

Nagtirinawa sira. Maski urhi pagtinawa, malin tikusugi an harakhak ni Loreta. Nagpaimudan an duwa na nagkakanta, nan naghigh-five sira. ‘Ayos ka, sis!’, bagaw san sayo. Si Janet, wara man pagtinawa, pero pinaimod na naruyagan niya an naiimod, maski ada diri. Unalto siya paghungit, nan huniyom, nan nagpadagos gihapon san luway na paghungit. Sa isip niya, wara man siya sin iba na mahihimo dini niyan.

Bunalik gihapon sa telebisyon an atensyon ni Sig. Niyan, naiimod an sayo na negro na plos huba, talikod sa kamera. Naglalakaw siya parani sa naghihigda na babaye, si Erika Christensen, na malin hubugon; mapungay an mata na nagtuturu-tinawa, nan wara pagnanarawong, maski san dinapaan siya san negro, hinuyug-huyog, hasta san pananggahan an gugung’an san negro.

Tunag’ok si Sig. ‘Yan! ‘Yan an maku’a mo, adik!’

Rinani siya san sayo na lalaki, kinuhit sa tagiliran, nan bagaw ‘Nagtaram… Nano baya sa Bikol an junkie? He he he’.

‘Brod, daí kaiyan. Maraot ‘yan. ‘Baad may makadangog…’ Tuninawa an sayo na lalaki, nan ginabot an kaniya beer.

Madulum-dulom na san, wara na pakati’os, tunugbos na si Janet, nan nagpaaram. ‘Mauna na tabi ako… Lory, mauna na ako, ha? Michelle, salamat, salamat man sa iyo…’

Nagsasabi siya sini, namagsurur’maton man an iba: si Loreta na nagpupugol na taod-taod na nganyan, an mga babaye na nagkakarantyaw, nan an tolo na lalaki, na may insasarabi man.

‘Ihatod ko na lang siya, Michelle’, bagaw ni Wayne. Tunugbos siya, nan kunihat kun Michelle.

‘Upudan mi ika, brod?’, hapot sin sayo na lalaki.

Pinadayagan siya ni Wayne sin butnga na guramoy san kamot, nan bagaw ‘Ulul!’ Tuninawa man hamok an mga lalaki.

Sakay sira san motor ni Wayne. Habuon kunta si Janet, labi na makakap’tan niya an lawas ni Wayne sa paghuyabit. Ambot liwat kun dahil nakainom, o intutuyo, makaskas an padalagan ni Wayne san motorsiklo, nan daghan an liko-liko. Kundi, mayad man na motorsiklo yadto, kay wara kaobligar si Janet makiistorya. Maski san makaabot sira sa istaran nira. Lunusad man hamok siya sa pagkasakrang sa motorsiklo, nan dalagan na nagpasalamat kun Wayne. Pag-abot niya sa kanira kwarto, hunigda siya, marauton an bo’ot niya. Inbabasol niya si Loreta. Inbabasol man niya an sadiri. Nahaghag siya kun Loreta. Nahaghag man siya sa sadiri. Mamangno, naghihibi na siya. Wara na siya pagmangno na nakaturog siya.

Marso 3, 2013

Ika-kwarenta’i-tres na parte

Malaksi na hangos na mahod may kadungan na aguro an nabati nira hali sa luyo san pinto. Unimod pa ngon’a si Tirso kun Paring. Insyerto na diri siya an nag-aaguro o naghahangos sin sugad sin inbubukod. Tama-tama na nag-imod man kaniya si Paring. ‘Sin…?’, bagaw ni Tirso, na maski agbay si Paring na nakahurandig sa lunob san pasilyo san ospital, naglilingot-lingot na, naghahanap sin nars o attendant o doktor, o dyanitor na makausyuso, nan makadanon kun sin’o man an nasa luyo san pinto.

‘Uuuuhhh. Ummmh. Hhhh….’, bagaw gihapon san aguro.

San hunulit gihapon, inimod ni Tirso si Paring, na tunango-tango sin luway, pagtugot sa gusto ni Tirso na pag-usyuso. Dinanunan ni Tirso si Paring sa pagkahurandig sa lunob sin bisay, nan kunadto siya sa pinto. Unalto siya, siniguro an hihimuon niya. Binirik niya an seradura nan, habang nag-iimod kun Paring na nag-iimod man kaniya, maluway na tinuklang an pinto pasulod. Madulom an kwarto, kaya may diyo na segundo na kaipuhan basi maanad an mata niya sa dulom. Kaya wara siya pagreparo san may kumabhig sa kaniya braso, na kinaugsuhoy niya pasulod. ‘Nab…h!?’

Pakasulod san lawas niya sa pinto. nadagnas naman siya paingkod. Nabut’san niya an pinto, na nag-unay na pagsira gihapon, dara san kadailan na awtomatik na pangsira. Di’ pa gihapon ni Tirso nasabutan an nangyayari. Nangalag-kalag siya. Natimalahan na niya an tawo dini na kaabay niya, sang’ab niya an hangos, an dangga, nan sin malangsa. ‘Sin’o ka? Nano ka?’, bagaw niya sa boses na nangalang-alang.

Kinabhig pa siya san lalaki; inrani an pandok niya sa pandok man sini. Madangga an pandok san lalaki. Silhag an lungsi maski sa sulod san kwarto na may diyo hamok na banaag hali sa irarom san pinto nan sin suna na hali sa bintaas. ‘Hhh. Uhhmh. Hubarin mo yang damit mo… Bilisan mo…’, bagaw kaniya sa di’ man kidit maski du’on na pagkasabi. San wara pa pagbali si Tirso, na sugad sin namumungnan, may dinupo sa kaniya tagiliran an lalaki, na sugad sin durho sin badil, nan tunango-tango kaniya. Hinuba ni Tirso an kamiseta niya na dagos man kuwaa san lalaki. Naghuba man maski sugad sin nakulugan. Sa wala san pusod niya, mayon sin dapog sa samad na malin bag’o ibutang. Sinul’ot san lalaki an bado ni Tirso, nan bagaw kaniya. ”Wag kang susunod, o magsasabi kahi’t kanino… Wala kang nakita… uhh…’, bagaw san lalaki sa pandok niya. Nasayudan niya an mata san lalaki.

Tunugbos an lalaki, na niyan sul’ot na an bado ni Tirso. Sugad sin wara labot na lunuwas san kwarto, luway an lakaw na pahanga mareparo an diyo na ki’hod. Nginarat pa si Paring san lumuwas siya sa pinto. Mahapot kunta si Paring, na natandaan an kamiseta ni Tirso. ‘Aw, mapa…??’, an nasabi ni Paring, bag’o niya nareparo an pasabot na wutwut san lalaki.

Nahaghag, luway na inabrihan ni Paring an kwarto. Sa pag-isusulod, yadto si Tirso, nagtutugbos, sul’ot an bado san lalaki. Tama kunta an kadako, para kay imudon an dugo sa wala na parte. ‘Nginarat sini si Paring. Kadali na ginap’ tan si Tirso, nan hinapot. ‘Napaano ka? Inano ka? Ha?’ Inyuyugyog niya si Tirso, na an atensyon, yadto sa dugo san kamiseta niya niyan. ‘Mayad man, wara man ako anuha… Para kay, ini… ambot may makaimod sini na dugo…’

Hinaramiham ni Paring an dugo san bado, winalis an bado basi maimod an irarom, masyerto na wara man nag’ud samad si Tirso. ‘Diyusko…’, bagaw ni Paring, na tunuro an luha. Dini gihapon pagkusog an bo’ot ni Tirso. ‘Ayaw na kahaghag. Wa’ man ako kaano… ‘Mus na…’ Lunakaw gihapon sira, hanap an kabubungto na nars, na niyan malin mas masakit hanapon, an ospital malin mas maburong na lugar.

Sa lakaw nira na wara direksyon nan malin namumungnan, wara ngani sira pagreparo san inkatapo nira na mga lalaki na kadaghanan nakasibilyan, kaurupod na de-uniporme sin millitar nan pulis. May mga bitbit sira na halagba na badil na sugad sin may inhahanap na babadilon. An nakareparo, nagpiriliw, nagkaharadok. Hiniwasan nira an dalan san mga lalaki, kaya madali man hamok na nagpadagos sa kun nano man an kanira inhaharanap.

An lalaki na nagsul’ot san bado ni Tirso, lunabay sa hilera sin karihan sa luwas san kudal san ospital, kun diin man an paradahan san mga traysikel. Paglabay niya didto, may tunapo sa lalaki, kinihatan siya, tinagan sin san’glas na sinul’ot niya, nan nagbungyod sira paglakaw, maski pareho nagtatagalingag. Sa luyo pagliko, sa yungod sin mangga na madangba, may nakaparada na daan na Toyota na hatok na asul. May ilaw an lubutan sini; tanda na nag-aandar an makina. Inabrihan san kabungyod san lalaki an pinto sa likuran. Sunulod an lalaki, unabay sa sayo pa na lalaki na yadto man sa likuran na ingkudan.Sinira nira an pinto. Ma’o na pagkadali pagsakay an kabungyod, didto sa kaabay san drayber. Di’pa ngani nasirahan an pinto san kabungyod, inpadalan na san drayber an berlina. Kinse minutos pa, yadto na sira sa Balogo. Sa sulod, wara hamok sin iristorya an mga pasahero. Hanggan makalampas sira sa Juban, pasulod sa Irosin, hasta makasangpot sira sa Matnog, harani sa Culasi. Didto, lunusad an lalaki na may samad nan san kabungyod niya kangina, nan punara sin traysikel. Nagpahatod sira sa may pondohan san mg lantsa. ‘Diin tabi kamo, an sa masunod na pa-Allen?’ Tunago-tango man hamok an kaupod. Paglusad nira sa traysikel, imbes na lumakaw pasulod san pier, lunisa ugaring sira, pakadto sa sayo na de-motor na sakayan na naghuhulat na kanira. Bag’o pa manirum-sirom, dunuong an de-motor harani sa intatapuan san dagat nan san salog san Sawang, sa bungto san Uson sa Masbate. Maski may pangalang-alang, wara man ada mahihimo o masasabihan an piloto san sakayan, na batog na sabihan siya na pakanhi an byahe, imbes na pa-Samar, may nabilog na sa kaniya kun sin’o o nano an kaniya pasahero. Tutal, di’man siya agrabyado sa dinuhal kaniya na bayad, na may sobra pa sa bweltada na byahe.

Bunalik man tulos sa lawod an sakayan. Kun paano, bahala na an piloto. An duwa na pasahero, naglakaw pa sin pira na kilometro pasulod sa bungto, sagunson hamok an salog. Pag-abot nira sa tinampo, may pinara sira na traysikel na sinakyan nira pa-sulod sa Milagros, hanggan sa baryo san Tigbao. Didto, sa likuran sin nagkapira na baka na naghihimaturog, may mga tawo na nagtapo kanira, an mga to’o na kumo nakatuon na sugad sin nagsasaludo.

Sa ospital, pira ka-oras bag’o sadto, nahuman man an pagkonsulta nira Tirso sa duktor, sa danon san pagmaneho san Bulusanon na nars na inkatapo man hamok nira sa pasilyo. Mala na nag-iiristorya sira, mahod napasikrap an nars sa kamiseta ni Tirso na may dugo, na inpipirit niya irirong sa pag-agubay kun Paring sa wala niya. Mayad ngani kay sunigido man an aguro ni Paring, kaya ada wara kadagos an iurusyuso san nars.

Sakay na sira sin dyip na pa-Gubat, nginarat pa sira san bunigla pagpreno an dyip. Unugsuhoy sa pwersa na napakadto an arabay san mga pasahero sa unahan, sa gawi san drayber na naaburido. ‘Salbahi ini! Sugad sin tagsadiri sini na tinampo…!’ An inmumuda niya, an drayber sin asul na Toyota na bunalatas hali sa kalye Magsaysay, pakadto sa may kapitolyo.

May nagmuruda man na pasahero, labi yadto na nasa durho san ingkudan, na sunalo san gub’at san mga lawas na pakadto kaniya, ma’o man yadto na nakasagmak sa kahampang na pasahero. Si Paring an una na inakudiran ni Tirso, siniguro na wara man kakulugi. Wara man kaipit sin mayad si Paring. Nagtarap an kanira mga sayod. Naghahapot an mata ni Paring manungod san mga reseta. Sugad san sinabi ni Tirso kangina, mahinguha siya pagdisponer. Marani gihapon siya kun Julia. Di’ man ada siya sasayumahan san kamanghod.

Pebrero 21, 2013

Ika-kwarenta’i-dos na parte

An una na turaok, sugad sin kadaanan na agyat, reparuhon an ulot sa kada silaba. Nakabilog ada sin mga pito, bag’o may sunimbag na iba na boses, sa malaksi nan halip’ot na mga silaba, pwera san ‘ra’. Taod-taod, mayon na sin iba pa na mga boses nan bitad sin sirimbagan sin turaok, na dinunganan na sin ragaak sin inbubuong na bagol, nan alidad na karandol sin pinggan o planggana. Mamangno, may nababati na na boses sin anawnser sin radyo nan sin hibi sin bata. Mayon man sin babaye na nangisog nan sin ayam na nagbabatok. Taod-taod pa, mayon na sin nag-uugik na orig nan nagkakakak na umagak.

May nagtatag’ok sa luwas san kudal. ‘Pale Tirso, nano, maupod ka? Pale Tirso!’

Dunung’aw si Tirso sa bintana san kanira balay. Mabudlay an hiyum. ‘Aw, na’ ba’, Tante? Dagos an lukad niyan?’

‘Aw, kay paano man?’, bagaw san lalaki na may banga na sigarilyo, namariksanan, nan huba sin bado na saklay sa to’o na braso.

‘Tsk, di ako makadale…’, bagaw ni Tirso.

”Kay?’, hapot san lalaki.

‘Uup’dan ko si Paring sa Probinsyal… mapatsek-ap… Di’ ngani ada kami niyan makaabri san tindahan…’, unimod si Tirso sa tindahan, pagsabi sini. ‘Si Buboy na hamok an upudan…’ May dunungaw na lalaki sa bintana, kaabay niya. ‘Nano, Buboy, maupod ka paglukad sa Tungod?’, hapot ni Tirso sa kaabay. San masabutan kun mapakarin, bagaw ni Buboy, ‘Payt’, nagsul’ot sin kamiseta, nan lunusad sa balay.

‘Iya, hala’, bagaw  san lalaki, ‘madagos kami…’ nan nagbatog na paghali, kabungyod si Buboy.

Tinugon nira an tigurangi na bilin nira, an ikaduwa na bata ni Menay na asawa ni Buboy. May tolo sira na bata. Kaupod pa nira sa balay an tolo pa na bata ni Menay. Puro pa namag-iriskwela. Wara na nira pagpaabrihi an tindahan, kay aram na nira na kun diri magkukulang an benta, madadagdagan hamok an mag-uutang.

Sa dalan pa-Central, namag-ughoy kanira, hasta san mga kabataan na kakila nira. ‘Mapakarin tabi kamo, Oya Paring?’, maski sa kaniya an imod. Ma’o man sa dyip paGubat; namag-usyoso, namagkaharaghag, nagkakaruluoy. Didto sira pag-ingkod sa likuran san drayber. Mahod napiritan magbaton san pasahe san iba si Tirso, basi ihatag sa drayber, nan batunon naman an uli, basi ibalik sa pasahero. Sa pag-itan sini, nagrerekorida an isip ni Tirso. Napakanhi kun Paring na sugad sin intitios hamok an namati’an, maski kila an lungsi nan hugos niya niyan. Mayad ngani kay nahuron niya na magkonsulta sa duktor dini, na pakahuman sin diyo na oro-iksamen kun Paring, tinuklin sira sa Sorsogon, kay mas mayad nganyan didto an mga aparato. Namungnan ngani sira sini, kay wara man sira sin tagama sa mga sugad sini na tyempo. San sabihan sira sini, sugad sin lalo lunuya an hitsura ni Paring. Kun mangluya si Paring, mangluluya man si Tirso.

An sayo pa na nakapakusog kun Tirso, si Julia. Kay sira na man hamok na magkamanghod an natutuda, mas naging ugos sira. Diri natumba an bulan na wara sin surat an sayo sa sayo. Kun niyan na bulan nagresibi sin surat si Tirso, otro bulan, siya na man an mapadara sin simbag. Niyan, maski siya an naghuhulat sin simbag, sunurat siya gihapon kun Julia, nag-ayo danon, hinali na nganyan niya an raw’ay.

‘Para man ba’ so’n…’, pagsyerto ni Julia sa pangalang-alang ni Tirso. Istoryahan nira ini na magkamanghod san ikaduwa niya na pag-uli, mga tolo na kataon niyan. ‘Kun baga gusto mag-adal, pagdaranunan ta. Mapadara ako sin tagdiyo.’ Naisip niya an pangaipo man san pamilya niya, nan san disiplina na inpaparahulit-hulit niya sa iristorya sa balay nira. ‘Para kay, pan’o daw an pagpadara ko direkta sa iyo? An di’ na kunta mag-aagi sa padara ko sa amo, kay maburong pa ini…’

Napaliman-limanan ini. San magsurat si Tirso na matwisyon na nganyan an bata sa masunod na pag-entra san klase, nabungkalan gihapon ini. May naadman sira Tirso na ‘Do’on kuno sa San Roque, nakapahudam si Mrs. Gamba sin sintimos. Kun may menswal hali kun diin, o may padara, pwede man nganyan ideposito sa kaniya bangko. Kun padara, may porsyento hamok kuno na diyo. Nano daw kun hudamon ko ngon’a ini, nan padarhan mo na hamok si Mrs. Gamba?’ Mayad ngani kay surat. Inparatahop-tahop ngon’a ni Julia an isirimbag. Naruyag siya na may naagihan sira Tirso na solusyon. Nahaghag man siya na himuon ini na sakadahan. Nasimbag niya sin di’anis si Tirso. Nasabi niya an gusto niya, kaupod na an pagwutwut na lugod diri maadman sa kanira, ‘…kay magkakabururungan hamok.’

Niyan, ma’o man gihapon an hinimo ni Tirso. Maski habo kunta niya, di’ na niya mahuhulat an simbag ni Julia.

Pag-abot nira sa Sorsogon, nagtraysikel pa sira pakadto sa ospital. Wara hamok sira sin balon na pagkaon. ‘Bahala na…’, bagaw kangina ni Tirso. Pag-isusulod nira sa hawan san ospital, aram niya na may namagpatinda sin mga kakan’on. May linanot, pospas, kape, tinapay, may prutas.

An una nira na hinanap, an sayo na Bulusanon na nars na dini nganyan nagtatrabaho. Ambot kun diin dini. Maski napapawot, kaipuhan maagihan nira ini na kabubungto, basi matukduan sira san pahino-hino. Luway an kanira lakaw. Agubay ni Tirso si Paring, na mahod nagapot sin hugut sa kaniya braso, basi umalto ngon’a sira, mamunay sin diyo, bukudon an hangos.

Enero 14, 2013

Ika-kwarenta’i-uno na parte

Mapungay an mata ni Loreta san tumangbara sa kanira istaran. Maski rumarom an ilaw, nareparo ini ni Janet. Naglalakaw siya papinto, an isip niya nasa masiramon niya na turog na nautod san makusog na tuktok. Nginarat siya nan bunungkaras. Nanghihiwod pa kunta siya san mabati gihapon an makusog na tuktok.

Maski gusto manudya, wara man sin nasabi si Janet san abrihan niya an pinto. Nasa pagturog pa gihapon an atensyon niya.

Nangapot sa hamba san pinto si Loreta. Luway an bitad na sunulod, linungtod an mga dara na gamit sa klase, nan uningkod sa solo-solo na silya sa pakasulod. Naghihiyom siya na sugad sin naraw’ay o nagririrong. May diyo man na gumok an kaniya buhok. Hunurandig ngon’a siya sa silya, nan hunangos sin hararom. ‘Phuwew! Ayos an party ni Michelle!’, bagaw niya. ‘Abay pa, nalaom ako… matagal si Michelle makuliton, habo nag’ud ako pahalion…’ Nagtitinawa siya na an imod, lampas kun Janet na nakasira na san pinto, nan nag-iingkod na sa kaniya higdaan, sa irarom san kanira double-deck. ‘Pero ayos man… Kun unupod ka kunta…’, nan unimod na siya kun Janet, tinawa pa gihapon, nan nagbatog na paghuba san sul’ot.

‘Tsk, maluya kita so’n…’, bagaw man hamok ni Janet. Nababaho niya an alkohol sa hangos ni Loreta. ‘May himuon ako na asaynment…’

Ngunuris si Loreta, na nagbibiring sin labakara sa lababo na saday. ‘Tsk, mayon man ngani ako… Hmh, mala pa hamok…’

‘Mala pa hamok nano?’, agyat ni Janet.

‘Wara’, bagaw ni Loreta. ‘Pero ayos an party. Maogmahon…’, nan unimod siya sa kisame, na sugad sin inhihinayod gihapon an kun nano man na di’anis na nasarihan pa hamok niya niyan na adlaw.

Hunigda na gihapon si Janet. Nanamong sa katunga san lawas niya, nan tinahuban an mata san sayo braso. Masuna pa an ilaw. Nagmamanok-manok na kunta siya, san humuyug-huyog gihapon an double-deck, san sumakat na si Loreta sa kaniya higdaan.

Namatian nira Rene an linog maski yadto sira sa may baybayon, sa balkon nira Josue diri harayo sa balay nira sa Baluarte.

Nareparo ni Josue an kiwa san arak sa sulod san baso na kahampang niya. ‘O, imuda ngani an baso, ho, kay nag-uunay pagkiligo… Ba’ah, kusog ini na linog…’

‘Badi signal namber tre ini, o badi sobra pa’, bagaw man ni Junior. ‘Inuma na yo’n, kay ho’ kanugon kun maula pa yo’n…’ Nagtirinawa sira. Mamangno, unalto na an linog, silensyuhon an palibot. Malin mas silensyo pa san kangina, maski wara man sin labi na nababati, pwera san kanira iristorya nan hararakhak.

‘Badi may kasunod pa ini na linog…’, bagaw ni Josue, ‘nan sin pagdako sin balud, … an, na’ ba’ an gahoy so’n?’ Wara man nagsimbag sa hapot niya. ‘Tsk masakit sini an pagpadagat, kay kun abutan ka san dako na balud, an na’ ba’ an ngaran ngani?’ Wara gihapon nagsimbag sa hapot niya. Ininom na hamok ni Josue an sulod san baso, ngunuris, nan bagaw ‘Aaahhh!’

‘Ma’o’, bagaw ni Junior. ‘Mayad na’k ini si Pale Rene, kay maski magkariribok niyan, areglado ini, magreresibi ini sin dular. Ha, Pale Rene?’

Kinuwa ni Rene an kutsara na nakalungtod sa mangko sa lamesa,  sunarok sin sayo na turos, nan hinungit intero. Nagngupa-ngupa ngon’a siya. Nasinagapak an tunog san pagsupsop niya san tayod, san bituka, nan san ulo san inutan na isda. Mamangno, tinuklang san dila niya an tuda san isda sa hiwa, an durunot na ulo, ikog nan tunok, binaton sin kamot, nan binutang sa lamesa, sa irarom haros san mangko san inutan. ‘Tsk, naimod na mahigpiton niyan, kay nagdadaragko man liwat an gasto sini na kabataan. Nagdadaragko, ma’o man an gasto…’ Seryoso an pandok niya na nag-iimod sa dagat.

‘Aw, ma’o man nag’ud yo’n’, bagaw ni Josue. ‘Dapat kun desidido ka magpaadal, ihanda mo an paragasto, kay pan’o man kun kaipuhanon, di’ matitimli so’n an bata? Pan’o kun pradyek na di’ mahimo?’

‘Ma’o man nag’ud’, sugpon man ni Junior. ‘Maski an daragko na, dapat, may badyet man sa pangguru-gasto do’n… kay paano man? Sugad saimo. Kun pagtukudan ka, diri maraw’ay man saimo? Masugad na’k an tawo, aw nano man ini na asawa sin sa abrod, kay balagunon pirmi…’

Naubo na hamok sini si Rene. Aram niya na inlalaga man hamok siya. Kun di’ pa hamok, di’ man siya magpaparahampang, na kaniya pa gasto. Para kay kun iba na nangaipo man ada siya sin kaistorya. Ambot kun langkag kun Julia, kun Janet, o langkag sa masunod nira na pagbaragat gihapon na pamilya, na kumpleto…

‘Tsk mapagalon man…’, bagaw niya kun Sonia san arin yadto na sunirong siya san magtinik-tinik, na dara niya an inhahapros na hirang. ‘Kun iba na, namungnan na’k ako…’

‘Aw, tios-tiusi ngon’a, kay pag-uli sadto ni Julia, makaguruginhawa ka man ‘gud… Kun makahuman an kabataan niyo, di’ di’anis…? Aw, pagkape ngon’a, Rene…’, tangro niya. Lugar na matungkahal si Rene kay masayuma, naunahan na ni Sonia sin, ‘Hoy, Estela, patabi’a ngani pagpalisi sin kape sa tasa si Rene…’ Tunugbos man si Estela na kamanghod ni Sonia. Binutang ngon’a an inriririk na kalo, nan kunadto sa dapog. Pagbalik niya, may dara na na tasa sin kape, wara hamok sin platito. ‘Pasensya na so’n, kay wara kami galyitas…’

Binaton ni Rene an kape, nan sa boses na gurang sa huring, bagaw, ‘Tsk, salamat…’ Inimod niya an kape. Kinarkolo sa aso kun sarin kapaso. Tinimtiman, nan uninom sin huru-halaba. Sugad sin napaso an tutunlan, kay bagaw niya pag-alto, ‘Aaahh!’

‘Ay, ba’a, Rene’, bagaw ni Estela, atog mapaso’on yo’n. Wa’ ko ikaw kasabihi na nasa sug’ang pa an takuri, nan may baga pa sa irarom…’ Nakatinawa na sugad sin naraw’ay si Estela.  ‘Kuwaan ko ikaw sin mapinit na tubi…’ nan hunali na siya. Pagbalik niya, dinuhal niya kun Rene an baso sin tubi. Tiniyok ni Rene, nan dinuhal gihapon kun Estela an baso, nan san tasa.

‘Ahh,’ bagaw ni Rene. ‘Hala, kay, ho huraw na… Salamat, ha?’, bagaw niya sa duwa na babaye, nan hunali na siya, kugos an inhahapros na manok.

Niyan, si Junior na man an naglalana kaniya. ‘Kun malangkag ini si Pale Rene, nakaano man? Di’ man makangangalas yo’n. May bulong man ada so’n. Ho, uya ako, uya man si Pale Josue…’ Sa tono ni Junior, basta pagpainumon hamok sira, aalingon nira si Rene.

‘Ambot iba man an nalangkagan sini ni Rene?’, salagbat man ni Josue. ‘Kun nalangkag ka sin kahulat san katapusan, di’ man yo’n problema, kay doon sa tindahan, nakautang man baga? Ma’o pa kun ikaw? Atabon pa yo’n…’

Lunabay si Kardo na kamanghod ni Rene. Dungan pag-ughoy si Junior nan si Josue. ‘Kayna, Padi, kay dini ta palipason an linog…’

Wara man pagpahayi-hayi si Kardo. Aram niya na sa sugad sini na harampang, an kamanghod man hamok an suru-siguro na gunasto. Unabay kanira, nan tiniyok tulos an hinatag na baso. Uninom pa sin tubi sa sayo pa na baso, hunugot sin sigarilyo sa kaha na nakapahigda sa lamesa, nan nakipugkot kun Josue. Hunuyop sin aso. San makapwesto na, bagaw ‘Kangina pa kamo?’ Nag-iimod siya kun Josue. Sa kaabay niya, aram ni Rene kun akay sugad siya sin inpapakapisan sin imod san kamanghod. Awat na ini sin kababan’o sin paghudam sin kwarta. Natagan na niya sin pira kabeses. Niyan naman may inbaban’o gihapon, para kay wara pa siya sin iharatag. ‘Matagal sini na padara, na awaton?’, bagaw niya sa sadiri. Kun sugad sini na sugad siya sin naiipit, malin gusto niya maaburido kun Julia.

Enero 6, 2013