Piyu-piyo: Ika-52

Panabot ni Jason, sayo hamok na braso an bunugnot kaniya padapa. San mahuman an purutukan nan magturungkahal na sira, ma’o niya kareparuhi na duwa ngay’an katawo an nagdanon kaniya.

‘H-hi’, bagaw san babayi. ‘Ako si Len’, nan liningag an kaniya kaupod na lalaki, ‘siya si Omar…’

‘Hi…!’, bagaw san lalaki, na nag-agyat sin abrasa. Nareparo ni Jason an malinig na guramoy sini, nan san kulo na haralagba nan makintab.

‘Jason…’, bagaw niya na naki-abrasa na sa duwa. ‘Salamat sa inyo, ha? A-akala ko, kung ano lang…’

‘Ha ha… Ano lang?’, sunggod san lalaki. ‘O, para mawala yung nerbyos natin, tara sa canteen?’

‘Tara…’, agda san babayi. Bunungyod sira sa nag-una na lalaki.

‘Taga-Arts din ba kayo?’, hapot ni Jason na nagpipila sira sa kahera.

‘Comm ako’, bagaw san babayi. ‘Arts dati, hi hi hi…’

‘Ako’, bagaw ni Omar, ‘dating Arts, nag-Arki, nag-Business, ngayon ComInfo.’

‘Inuubos nya ang courses, he he he’, karaw san babayi.

‘Ay, talaga!’, bagaw ni Omar, na lunipad nan tuninawa. ‘Hanggang may course, andito pa rin ako…’

‘Hmh, ‘yan si Omar’, bagaw ni Len, ”di lang kurso ang kinokolekta nyan. Pati school din…’, nan unimod kun Omar na nagtitinawa.

Nareparo na malin nabuburungan si Jason, bagaw ni Omar na nagbatog na paghungit, ‘Ay, nako, mahabang salaysayin… Kumain na tayo at baka ka’nin pa ito ng iba…’

Nagkakaon sira, padagos pa gihapon an hapot ni Jason. An duwa, malin napiritan na hamok magsimbag, maski diri kumpleto an iba na simbag. Sa isip ada nira, ‘Na’ man ba ini, kay sugad sin reporter na nag-iinterbyu? Daghanon an hapot…’

‘…Taga-Maynila rin ba kayo? O, tubong probinsya? Saang probinsiya?’, bagaw san mga hapot niyan ni Jason.

Si Len, na piniliw na an wara kaubos na spaghetti sa plato, ma’o na hamok an nagtaga-simbag, habang nagsusupsop san sopdrink sa istro. Si Omar, sa harayo na an imod. Ambot kun naglilikay pagsimbag, o may iba na nakakuwa san kaniya interes. ‘Bisaya ‘yan si Omar. tubong-Bukidnon. Ako, Bikol ang mga magulang ko…’

‘Bikol? Saan sa Bikol?’, hapot tulos ni Jason. ‘Bikol din kasi ang nanay ko…’

‘Sa Sorsogon kami, malapit sa…’

‘Sorsogon? Taga-roon ang nanay ko! Nakarating na ako roon, matagal na nga lang…’, bagaw ni Jason na luwason na an ruyag.

Unigham si Omar. ‘Uhhrm… Tara na. Baka ma-late na tayo, Len…’ Nan tunugbos na si Omar. Kununday hamok siya kun Jason, wara na ngani paglingag. ‘Sigeh…’

‘O, sige, ha?’, bagaw ni Len na namumpon san mga gamit hali sa lamesa. ‘Nice meeting you…’

‘S-sige…, Len’, bagaw ni Jason na malin nginarat. ”Kita tayo ulit…?’

‘Bahala na…’, bagaw ni Len na naghali na.

Daghan pa ada kunta an hapot ni Jason, sugad halimbawa kun akay nagkakadungan ini na duwa pagsulod sa klase, maski magkaiba na kurso nan departamento. Kundi, sa isip niya, may iba pa na adlaw, magbabaragat gihapon sira.

Kun iba na, natatan’aw niya si Len. Mahod tirarani na siya, maburut-burot man si Omar, nan kinakabit si Len. Nareparo niya na malin parasunod hamok si Len kun Omar. Kun iba na, gusto pa gihapon niya ranihon si Len, maski yadto pa si Omar. Ugaring, sugad sin magpapasuhay sira ni Omar. Habo niya ini mangyari, na makakuwa sin atensyon san kadaghanan na tawo sa kampus. Hasta niyan, nag-iikmat siya san mga dati na kaurupod sa ‘kolektib’.

Kun kan’o diri intutuyo, ma’o niya katyempuhi si Len. Diyo pa sira magkabungguan sa pasilyo.

‘Sorry… Len!’, bagaw niya na kunusog diyo an boses sa ngarat nan galat. ‘Ikaw pala. Muntik pa kitang mabangga. Sorry, ha?’

‘Ay, wala ka namang kasalanan’, bagaw ni Len. ‘Ako nga itong tatanga-tanga, eh… ha ha ha…’

Puniliw sira sa agihan. ‘Eh’, batog ni Jason na diri aram an sasabihon. ‘Ngayon ko lang naisip, ang laki-laki pala talaga nitong kampus…’

‘Malaki? Itong kampus?’, ngalas na hapot ni Len. ‘Bakit?’

‘E, hindi kita matyempuhan, eh’, bagaw ni Jason.

‘Bakit?’, hapot gihapon ni Len, may pagngalas sa pandok niya. ‘M-may kailangan ka sa akin?’

‘Wala’, simbag ni Jason. ‘Medyo… sabihin nating, nabitin lang ako sa huling kwentuhan natin… he he he…’

‘Ah…’, bagaw ni Len na malin nakahangos. ‘Bitin ba ‘kamo? Ha ha ha…’

Naraw’ay ada, suneryoso an hapot ni Jason. ‘E…, saan ka nga pala sa Bikol, ‘ka mo?’

‘E, di’ sa Sorsogon nga… Bakit? ‘Wag mong sabihing tagaro’n ka rin?’, bagaw ni Len na nagtitinawa.

‘Di’ nga? Sorsogon nga ang nanay ko. Bulusan, Sorsogon’, bagaw ni Jason.

‘Ay, yung may lake?’, bagaw ni Len. ‘At saka bulkan? Malapit na yun sa amin. Sa Sorsogon kami mismo, eh. Do’on ako lumaki. Pero, hindi pa ako nakarating sa bayan ng nanay mo… Tara…, punta tayo…? Ha ha ha…’, sunggod pa ni Len kaniya.

‘E… Pwede… Kung gusto mo…’, seryoso gihapon na sabi ni Jason. ‘Matagal-tagal na rin akong di’ nakakadalaw do’n. Maliit pa ako, kasama ang nanay ko. Hindi ko na rin tanda kung saang baryo, at kung may kamag-anak pa kami doon… Seryoso ka? Punta tayo??’

Si Len naman an suneryoso. ‘E…, nagbibiro lang ako, Jason… Gustuhin ko man, hindi talaga ako pwede, eh…’

‘Bakit?’, hapot ni Jason na may haghag. ‘May problema ba?’

Bag’o nakasimbag si Len, bunurut-burot si Omar, kinap’tan si Len sa braso, nan dinagnas na pahali. ‘Punyeta naman… Kanina pa ako naloloka ng kahahanap sa ‘yo. Nangako ako kay Mr Carillo, bruha!’ Linipadan niya si Len, na malin grabe an hadok.

‘O-omar… Pare…’, pugol ni Jason. ‘S-sandali lang… Nag-uusap lang kami. May problema ba?’

Pugol pa gihapon si Len sa braso, liningag ni Omar si Jason. ‘Oy, pare, ngayon pa lang, sinasabi ko sa ‘yo, mahal ang oras nitong babaeng ito, ha? Kung gusto mo ng oras niya, dumaan ka sa akin, at maghanda ka ng pambayad, ha?’ Nan hunali na an duwa. Nabilin si Jason na namungnan, nginarat, nagngangalas, nahahaghag kun Len.

Ini na engkwentro nira, wara na kasun’di. Maski sige an kalag-kalag kanira, wara na nag’ud kanira sin naimod si Jason. Dahil ada sini, may kun nano na sunabong sa isip niya. ‘Pupunta ako sa Sorsogon.’, bagaw niya sa sadiri. ‘Dadalaw ako…’

Mus kita, mamista?’, sunggod ni Ason kun Julia. ‘Madali na naman baga an pista? Masakit na naman sini an paghanap sin buri na iiribos, he he he…’

‘Kan’o kita mahali, buwas? Ha ha ha…’, karaw man ni Julia.

‘Ma’o. Buwas na, kay wara pa ngani kita panipig, he he he…’, bagaw ni Ason. ‘Mala pa hamok, ha?’

‘Atog, ma’o. Paghilwas mo san pista, nalangkag lugod ako…’, bagaw ni Julia.

‘Atog, an bata ko, nagsabi sa ako, na mauli nganyan siya…;, bagaw ni Ason. ‘Ambot man ini na bata, kun akay bigla nakaisip…’

‘Aw, nalangkag man ada’, bagaw ni Julia… ‘Kay kan’o pa yun ultimo pakaabot?’

‘E, awat na. Sadayon pa… Badi di’ na nga’ nakadumdom…’

‘Iya, kura kunay man nganyan madagos?’

‘Ay, ambot. Kay di’ man yun maaram sa Kapangihan… Badi labay hamok… Badi bweltada manta…”

Nadumduman man ni Julia an kaniya kabataan. An sayo na may asawa na. Nan an duwa pa na malin harabo na mag-iriskwela.
Hunyo 24, 2018

Advertisements

Piyu-piyo: Ika-51

May artista?’, hapot ni Ason kun Julia. Nakasimba pa hamok sira sadto na Domingo nan, sugad san nakaandan na, napakanhi an lakaw nira sa may Times Square, sa Causeway Bay san Hong Kong. Di’ pa man alas-dose, para kay daghan na an mga Pilipina na uya, sa kanira day off; namagralakaw-lakaw, namag-ingkod sa mga talod, nag-iiristorya sa kanira mga grupo-grupo.

‘Sin’o kuno?’, hapot gihapon ni Ason. Nagkariribok sa sayo na parte san mall. May grupo sin mga Pilipino, kadaghanan babayi, na nagtitiripon. Sa butnga nira, mayon sin pandok na popular sa Pilipinas, na nagkatarandaan dini niyan, kaya inrarani’an, in-arabayan pagparetrato, paghapa-hapa, nan pagkugos. An wara pakarani, inpaypay an artista, intag’ok an ngaran. An iba, naruyag na hamok na makarani, matan’aw sin kadali an pandok na mahod naiimod hamok sa telebisyon, o sa mga putos sin magasin.

‘H-ha??’, simbag ni Julia na malin nginarat. Sugad siya sin binugnot hali sa harayo na isip. ‘Sin’o?’, hapot man lugod niya kun Ason.

‘Ma’o daw kita…’, bagaw ni Ason, na nag’ngingirit na malin naiirita paglingag kaniya. ‘Kay hain ka baya? Ha ha ha… Atog, si Cherry Pie kuno yun na inpupurunugan… Nano…? Makisuksukan man kita?’

‘E…’, bagaw ni Julia, ‘…mag…magturuklangan pa do’n…’

‘Aw, iya…, di’ diri…’, bagaw ni Ason, na tunan’aw na hamok sa panon, sugad sin pasahero sa piliw na nalampasan san unagi na dyip, na wara kunta daghan na sakay.

Padagos pa an arabot san mga namag-usyoso. Mga maogma, galat, namagtirinawa na sugad sin mga babayi na hayskul, namagtag’ok sin ‘Cherry Pie! Cherry Pie!’.

‘Kay nano nag’ud an nasibutan san isip mo, kay malin wara dini niyan?’, hapot ni Ason, na maski riraw sa pandok an pagkairita, pinaagi na hamok an isarabi sa patinawa.

Unimod ngon’a sa harayo si Julia, harayo sa gawi san inpupurunugan na artista. ‘Tsk… Atog…’, bagaw miya, na unimod sa ingod, nagpipiriting-piting, mamundo na puringot an pandok. ‘Sukat baya…’

Hinatag na kaniya ni Ason an bilog na atensyon. Ginaptan siya sa sugbong, inhanap an kaniya sayod. ‘Nano an nangyari…?’

‘Si Jesper… Nangasawa na kuno…’ Malin inpupugol ni Julia an kahibi’on. ‘Atog kay inpapaiskwila…’ Paglukot san pandok niya, tunuro man gihapon an luha ni Julia. Naburungan an kaniya mga kamot kun pan’o aabrihan an saklay na bag, basi maghanap sin iparahik sa luha.

Naunahan siya ni Ason, na may hinatag kaniya na pudung.

Namahik san luha si Julia. Nataod-taod pa bag’o unalto an luha pagturo. Unimod gihapon si Julia sa harayo. Nalimtan na i’uli kun Ason an pudung, hinusod sa kaniya bag na saklay.

‘Iya, tara?’, hapot ni Ason. ‘Magpapakasal ka so’n?’

‘Hmp’, hagumhom ni Julia, ‘nano an ipakasal? Magbiyo na ngon’a sira. Kun kan’o may ipakarasal, ma’o na magpakasal…’

Hunangos sin hararom si Ason. Paghuyop niya, luningag siya sa harayo. ‘Iya, kun magbata an umagad mo, ikaw pa an magpapagatas? Pagpabunyag, ikaw pa an magasto?’

Wara pagsimbag si Julia. Sinayudan an mga kolo san kaniya kamot, malin didto paghanap sin simbag. Wara man pagsimbag an mga kolo.

‘Nano man kuno ni Rene?’, hapot pa ni Ason.

‘An nagsumat sa ako, si Janet…, kahapon’, bagaw ni Julia. ‘Paggahoy ko kangina na atab pa, mala, turog pa kura Dyaning, gusto pa kunta ni Rene na maski wara kasal, may pakaon…’

Napanganga si Ason. ‘Ba’ah… Kay siya an magasto?’

Wara pagsimbag si Julia, nagpadagos hamok. ‘Bagaw ko ngani, di’ na magpakasal, nan di’ na magpakaon, kay apisar, badi mas daghan pa so’n an irinom, kaysa karaon…’

‘Ma’o nag’ud!’, uyon ni Ason. ‘Mayad kay nahuron mo si Rene?’ Nagtatagu’to si Ason na bagaw,  ‘Ay, Rene…’, na malin tatangpaon an sadiri na agtang.

‘Kinulibat na naman ako san in’aayo na motor…’, padagos ni Julia.

Bunurarat si Ason. ‘Nin’o? Ni Rene??’

‘Atog, awat na yo’n sin kahulit-hulit so’n na motor, kay madusuon nganyan kun iba na an kaniya tuhod, kun nasagka sa Layo’, bagaw ni Julia. ‘Pag-uli liwat, mahod may pas’an pa na kun nano…’

Nagpipiriting-piting si Ason, may hiyom sin tamiri. ‘Ka’iro man nag’ud. Unraha, basi di’ na mag’ngana an inbabati…’

‘E, na kunuha na ngay’an sin hulugan, san sayo pa na simana…’, bagaw ni Julia.

Napanganga na naman si Ason. ‘Ha??? Ay, na diyablo! Marasa pa!’

Wara man sini ngarata si Julia, na bagaw, ‘Hmp, sinunod ko na hamok, kay tutal, siya man an bilin sa kabataan… Nan kaya ko pa man an minswalan…’

‘Pira man kuno?’, hapot ni Ason, na nairitahon nan naka-usyusuhon.

‘Ku’an’, bagaw ni Julia, ‘Piptitawsan ada, may dawn na tutawsampaybhanrid, nan may paghuhulugan bulan-bulan na tritawsan, sa sulod sin tolo ka-taon…’

‘Aw, di’ man tanto’, bagaw ni Ason. ‘Dagdagan mo na’k diyo an inpapadara mo…’

‘Pan’o so’n’, bagaw ni Julia.

Pira kabulan an lunihis, naruyagon si Julia san sabihan si Ason, na may makuapo na siya, san mabuhayan an asawa ni Jesper. Nagpadara nganyan siya sin para sa lampin nan munyika, kay babayi an bata. Na-iritahon na nagtatango-tango si Ason.

An sununod na bulan, sunurat si Janet, na insabihan siya san ama, na sabihan si Julia, na nakadisgrasya si Rene. Burod man nganyan si Estela, malin bata ni Rene. Araram na nganyan sa Baybay. Wara man pagtapon si Estela, kay si Rene an nagtataga-kadto. Naghahatod sin pahat, nag-uubra sin pahim’ot kun Josue nan kun Sonia. Pinangbukad nganyan an mga hinanip na sinut’an nira na bado, hasta san mga mayad pa na lampin nira sadto, nan dinara kun Estela.

Naghihibi sini si Julia na nagsusumat kun Ason, na sige an bati, na naglalaad an mata, nan huguton an pagkakumo san mga kamot.

Pira man kabulan makalihis sadto, inanunsyo sa telebisyon nan mga peryodiko an pag-abot san embahador san Japan. May mensahe siya sa mga Pilipino na sindensya sin soldados na Hapon, san Ikaduwa na Gera san Kinab’an. May mga instruksyon kun paano makiistorya sa embahada san Japan manungod sa bagay na ini. Inanunsyo an adres, an numero na pwede gahuyan, nan san mga kaipuhan na ebidensya na masuporta san pagsabi kun sira man nag’ud sindensya.

Nakapira na anunsyo yadto. San mawara na sa telebisyon nan mga peryodiko, wara na ini pagka-urunabihi, kun may runani o wara. Wara man sini pakabaro si Rene, o sin’o man na nakaaram san kaniya hinali’an.

Pira man kabulan makalihis ini, maluwas sin nasyon si Alex. Sa kaniya pasaporte, iba man an kaniya buklis. Ma’o man an kaniya ngaran, petsa san pagkabuhay, nan lugar na kinabuhayan. Sayo nganyan siya na negosyante na may tuyo sa Macau. Ugaring, aram niya na hali sa Macau, magdadagos siya sa Hong Kong. Didto siya, myentras na may karamukan pa sa kaniya lugar. Di’ano, maaadman man niya kun magluya na an pagsusog kaniya. Ipaabot ini kaniya san kaurupod. Maski i’agi pa mismo sa kapitolyo.

Abril 15, 2018

Piyu-piyo: Ika-50

Puringot an asawa ni Mintoy. Nagsusurumaton siya, malin nagtatalu-talo an kaniya panit, nan nangurudug-kudog an kaniya kûkò. ‘Unuli ka pa! Didto ka na hamok kunta katigbak kun diin ka na banika pagsurut-surot!’, bagaw niya kun Mintoy, na wara hamok ribok sa pamintana, sakrang sa ingkudan na halaba, bitbit an tasa sin mapaso na kape; an aso, malin ataman na naghahapa-hapa kaniya, nag-aagyat, nagpapareparo.

‘Wa’ ka daw pakaisip pagsabi, o pagpasabi’, bagaw san asawa niya, ‘kun hain ka, o kun kan’o ka mauli, kun tiuuli ka pa! Hapon-hapon sa kabilogan san sayo na semana, nagkakalag-kalag ako, nagbabati kun unuli ka na! Wa’ ka nag’ud huna-huna!’

Harayo sa pagsugpon an isip ni Mintoy. Nasa mga naimod, nasarihan, nan naentrahan niya san nakaagi pa hamok na semana.

Lunihis na an tigbak san kagab’ihon, maski taod-taod pa an maaga. Ini na mga minatay na inpalubong kaniya, di’ pa man nagbabatog katunaw, nan nangurudat pa. Sa nagmarara na dugo sa kanira lawas, nagkurupot an ingod, mga ati, nan mga uga na ging’ot. Pakaradto-pakaranhi sa panit san mga bangkay an mga hapila nan hantik. Malin mas nangirhat pa ngani si Mintoy sini na mga namagkanap, kaysa mga irulubong niya, na an iba, mga muklat pa an mata.

Sundang man hamok an dara niya, kaya sundang hamok an inhawan niya sa mga ging’ot na nailawan san ispat na dara, nan an sundang manta an inkaykay niya, hasta rumarom nan dumako an ukad, nan makahusto an upat na bangkay. Dinaragnas niya sayo-sayo, na haros di’ na niya aram kun mga nano an indadagnas niya sadto, sa sarakot na pamati sin hadok, pangirhat, pagal, nan gutom.

Di’ man niya aram kun sira sin’o yadto na mga bangkay, kun paano sira nagkamaratay, o kun diin ngani sira pagbagatan san kanira kamatayon. Pinatawag siya pakanhi, tinugon san darar’on, nan san hihimuon.

Pira kaadlaw batog sadto, may kuruno-kuno sin ingkwentro sa Prieto Diaz, nan sa Magallanes. Mayon man sin hataas na kumander nganyan san mga rebelde na nakadulag sa operasyon sin mga soldados sa Matnog. May kandidato sa Pilar na binadil nganyan myentras nagsusurumaton sa kampanya. Maski arin sini, diri naikaob ni Mintoy sa hinimo o pinahimo kaniya san sayo na gab’i. Malin liwat pagalon siya niyan, sugad san kapaglanan na namati’an niya pakalubong niya sadto na mga bangkay. Bag’o yadto na pagal na namati’an niya, na malin tarakip, rulungtod, nan urupod san mga namati’an na niya, na pagal.

Di man pagal an namati’an ni Jason. Sa pira niya na lakaw sini na kaniya pilantropiya, niyan niya kasabuti an kawara-kinadtuan sini na kaisipan niya. Pagkakadto niya sa mga pinili niya na lugar, ma’o man gihapon an naiimod niya: an kabataan na mga dugnitan, na malin wara naglalalam, an mga daragko na na manglain-lain hamok an inkukupot-kupot, na malin wara labot sa sadiri maglalam. Pagtiri’os an nasa palibot, para kay an mga uya dini, di’ man ada nagkakaparawot. Mag-irinagahay an surugal nan biringgo, may irinuman sa mga piliw sin tinampo. Wara pagkunong an urungal san mga karaoke, na haros durungan an magkahiritsura na kanta: ‘…guess I’ll always be a soldier of fortyuhunn…’

Nagdesidir lugod si Jason. Makunong na siya sini na naisip niya. Apisar wara man ada kinadtuan, delikado pa siya sa awtoridad, nan sa grupo niya; paluyo-luyo an kaniya pag-ikmat.

Kaistorya niya an sadiri. Nano daw kun umalto ngon’a siya pag-iskwela? Tutal, di’ man ada siya inkakadali san magurang niya. Sabihon ha’k niya, di’ niya piho kun nano nag’ud na karera an uyon niya, na ungod man ada ngani… Kun umalto siya, sarin daw kaawat? Mag-aano man siya? Mapakarin man siya?

‘Jason…’, nginarat pa siya sini. Pasulod siya sa kampus, sa suludan na harani sa simbahan. Kaupod niya sa grupo an naggahoy.

Sa bo’ot niya, iritado si Jason san paggahoy kaniya na sugad sin sadiri siya, o tawohan, nan habo niya sin atensyon, kun may mag-irimod kaniya, na siya ngay’an yo’n na ‘Jason’. ‘Oy’, bagaw niya na sagin man nginarat sa ogma. Rinani niya an nag-ughoy, na di’ man ‘gud tinawa. ‘May klase ako, ‘dre’, bagaw niya. ‘Late na nga yata ako, eh. Bakit nga ba?’

Pinitik san kaistorya an upos na sigarilyo, nan bagaw kaniya, ”Punta ka ba mamaya? May darating, baka… mga alas-dos…’

‘Ah’, bagaw niya na inpipirit na diri masilhag sa mata niya an inririrong. ‘Pass muna ako ngayon… andito ang ermat ko… Ino’orasan ang uwi ko. Okey pa naman ang balanse ko, e. Itim na, di’ na pula, he he he…’, nan kinahka niya an kaniya alimpupuro. Nakatinawa sini an kaistorya niya. Nakahangos si Jason, nan nagpaaram na siya, sunulod siya sa kampus.

Naghuhuru-higda kunta si dati na C2C Rudy Tokhang sa saday niya na balay harani sa Pureza. Huba siya bado, pwera sin pang-irarom sa saruwal. Hali sa istambayan niya sa may saod, unuli siya na mag-aalas-dyes an aga, san mauyam san kapalabay na wara man naglalabay na madedelihensyahan. Natangbarahan niya sa pag-isusulod kanira, an asawa niya, na nanglalaba. Sa salog, sa mus-ingon na andador na plastik, an ikatolo nira na bata, na nanggigilang an pandok sa dangga, sip’on nan luha, sin kauuka. Nasa iskwelahan an duwa pa na bata. Kadiyo-diyo, inuughoy san ina an bata basi pumuyo, na wara man pagpupuyo, nan an ina, wara man pamunay sin kakukuruso-kuso san inlalabhan, basi reparuhon an bata. Pag-abot ni C2C, inimod kadali an naggiginawi na bata, inimod an ina san bata, nan ginabot an babayi hali sa naiingkudan, pinirit pagpatihaya’a sa saday na sopa, nan hinuyug-huyog.

Kinapoy ada, hunigda si C2C sa sopa, nan nagpaurut-urot sin sugarilyo, in-uulunan an kaniya braso, nan nag-imod sa telon san telebisyon na raot, na lungtod sa hababa na aparador, kaabay san kaniya halip’ot na paltik, nan sin diyo na bala na hulag. An bata, kusugon na an uka, na nagkukutamba na sa andador. An ina niya, uningkod gihapon kahampang san inlalabhan. Di’ na bisay an putong. Wara hamok siya ribok. Sa alimpipingig niya, may bag’o na paig. Sa mata niya, may luha na dunung’aw hamok, wara pagpadagos pagturo. Taod-taod, bunuhat si C2C, nan lunakaw pakadto sa may saod, sa kaniya istambayan.

Tuna madishonorable discharge si C2C, san madakop na nangolekta sa mga iligal na parapulak sa Quezon, dini na’k siya pirmi sa palibot san Pureza, batog sa Embassy hasta sa Pink Elephant, naghuhulat sin delihensya. Dini siya pakadelihensya sin halip’ot na badil, na proteksyon nganyan niya, na pirmi niya sukbit kun naluwas siya, nan nanghuhuruyan didto sa kaniya pwesto.

Ma’o siya ini san bigla magpurutukan. Surunod na putok na kun sa harayo, sugad sin pugarot na may mga ulut na halip’ot nan magpapadagos gihapon. An purutukan, unabot sin kinse minutos.

Nagkariribok, nagdaralagan an mga tawo sa saod san Teresa, sa groseri san Fernando’s, nan sa mga pasilyo nan kwarto san PUP. Nagbaralintok an mga linungtod na nigo, nagkabirilin an nabugto na sinelas nan haluga na sapatos, napausamod an napangkog sa dalan na indalaganan.

Sa iskwelahan nira, nagdarapa an kadaghanan, nagpairipli sa mga harigi; nagtagasikop sa gawi san inhahali’an san putok. Si Jason, na malin diri nag’ud nahaghag san kariribukan, malin nagruruha-duha pa kun madapa o malingag sa purutukan, nginarat na hamok san may bumugnot kaniya. Natumba siya sa pasilyo, nan an nagbugnot kaniya, pirit induunan an kaniya ulo, basi pauklo’on man siya.

Pagkagab’i sadto, tidaku’i na balita an pag-ambus sa sayo na opisyal san iskwelahan. Pinaimod an interbyu sa inambus, na wara man kapuruhi, maski daghanon an samad. Nangyari nganyan an ambus sa irarom san tulay san Teresa. Sa nangyari nganyan na purutukan, may sayo na namatay sa perdida bala; sayo nganyan na dati na militar, na an ngaran, Tokhang.

Marso 31, 2018

Piyu-piyo: Ika-49

Kun iniigo sin huyop sin hangin an mga puno nan tinanom, nawaya-waya sira san kanira dahon, nan sugad sin nasayaw-sayaw sa tugtog na di’ nababati. Sugad sira sini san magbagyo, na may makusog na hangin. Sugad man sira sini niyan, na mayad an panahon nan mahayahay an huyop san hangin. Nabuburungan ada an mga kahoy nan tinanom? O, ruyag ha’k nag’ud nira an hangin, magdara ini sin bagyo, o dara sin hayahay?

Ma’o ini an una na nasa isip ni Tirso, na nangingkudan sa kanira pantaw, sa halaba na bangko, lungtod sa ingkudan an sayo niya na siki, nan an tasa san in-iinom niya na kape, lungtod man sa pasamano na kahampang san banika. Hininayod pa niya an kiwa san mga kahoy nan tanom, nan naisip niya, iba man syempre an pamati sin tinanom nan sin tawo. An pagkiwa ada sin tinanom, nangyayari sa habo nira o gusto. An pagkiwa nira, dara sin pakigsuhay, pakibugnutan, sa nagtatagbuot na hangin. Sugad sin reaksyon sin lawas sa paglabot sin maraot na pamati. Sugad sin pakiglain san lawas sa gusto kaniya himuon sin nakisangpot niyan na hapdos.

Natikbot an kaniya isip san mabati niya an boses ni Paring, an gahoy na kaupod sin agrangay na may magub’at, saog, na hangos. ‘Uhhh…, aw, nano…, di’ ka masagka…? Uhhh, uhhhrmm, uhu! uhu! ubhu!’, bagaw ni Paring, na nangapot sa hamba san pwerta. Malungsi an kaniya hitsura, malin nangluluya. May alikmod siya sa sugbong, tahob sa sul’ot niya na daster.

Punuriknat si Tirso, liningag an asawa, nan bagaw, ‘Inhuhulat ko sira Tante… May pulakon ada na pili sa Kapilihan, order ada san kapitan…’

‘Aw…, hain an… kabataan…?’, hapot ni Paring.

‘Hmp’, hagumhom ni Tirso, ‘mga uyon ha’k yo’n, badi si biringgo… Badi sa torong’it…’

Wara na pagsugpon si Paring. Uunabihon kunta niyan an tindahan, kun pwede maabrihan niyan na adlaw, kay daghan an namaglabay hali sa uma, hali sa bungto, nan hali sa iskwelahan. Tutal, yun na mga tinda, puro man binaraklanan, nan an benta, nakadanon man sa kanira pangbayad-bayad kun nano dun. Kundi, dinadaog si Paring san bo’ot kun Tirso, na dinadaog man san bo’ot sa kabataan, na nagkakaaranad na hamok san paghulat sin tugal.

San mamagtapon ini na upat na kabataan sadto ni Menay, hinali nag’ud ni Paring an diyo niya na pangalang-alang; tunugot tulos siya sin wara pinaimod na pagruha-duha. Inataman nira an kabataan hasta makaasawa an gurang, na didto manta sa kanira pagdaragos. An dati nira na saday na espasyo, naibanan sin dako. Kundi, inimod ni Paring ini na grasya; na an dara sin kadaghanan, kaogmahan.

Nakakaunan san paragasto an kanira diyo na delihensya hali sa turu-tindahan. Mayad ngani na mayon sini na turu-tindahan. Pwera san delihensya, i’araling ini ni Paring sa sadiri, sadto san nagsosolo pa siya, hasta niyan na inpapaliman-limanan niya dini an kaniya mga hinanakit nan kulog sin bo’ot.

Sa panahon san kaniya pangluya unong sini na hapdos, si Tirso man hamok nag’ud an nagdanon  sin pag-ataman, na wara na man liwat siya sin iba na paryentes sa harani, na madadalaganan. Kun mayon man, puro man tikapo.

Kun Julia sira nagpapadanon sin dako nira na igarasto. Si Julia, na may sadiri man na pamilya na in-uuto.

Sa maabot na panahon, mag-aayad diyo an pamati ni Paring, maski wara na pagbalik an dati niya na kusog nan baskog.

Kun nagsosolo siya, nagdududa siya kun an diri niya pagkamatay di’ man grasya, kundi maldisyon. Kay habang buhay siya, namamasdan niya kun paano pinasepara san kabataan an kanira ugay sadto nan niyan, kun paano sira inbalewara na malin tumus-tumos na nag’ud hamok. Nasarihan niya an desisyon san kabataan na haros linalakadan na hamok sira; an balay, an tindahan, an pag-urupod nira sa balay.

Padagos an pag-upudan ni Janet nan ni Loreta. Haros wara man sin binag’o sa ugali ni Loreta na mabo’ot nan maogma na kaupod nan kabarkada. Ugaring, an kaniya mga bag’o na barkada nan inuupdan, na malin an mga gikan iba man san sa kanira na duwa, may dako na impluwensya sa desisyon nan pangiwa-kiwa ni Loreta.

‘Mading…’, bagaw ni Loreta sayo na hapon, ‘ummm… ako baya niyan an dapat manglaba, ha? Nan manglimpya sini na ato condo… ha ha ha! Nan manghugas san ato kinaunan… Sori, ha, mading, kay gusto ko kunta, utangon an niyan hamok na semana… Pwede… Plis? Plis? Hmmm?’, bagaw ni Loreta na nagkikihat-kihat na in-uru-agbay si Janet.

‘Kay maano ka na naman?’, hapot ni Janet na inlilikay an lawas nan mata kun Loreta. ‘Naimod na daghan an tapuson ko na project…’

‘Umm, mading’, bagaw ni Loreta, na uningkod sa bangko na kaabay san lamesa nira, nan sinikop an haralagbaon niya na kolo, ‘may plano pan’o sira Michelle, mapa-Matnog kami, overnight, mading.’ Nangispiho na si Loreta, in-iimod an kaniya pirok, nan inhinayod an kaniya hiwa, na minumwestra niya sin harok. ‘Oks yun na gimik, mading… Kun gusto ka kunta…’

Sunayuma tulos si Janet. ‘E, habo! Naimod na may humanon ako na project…’

‘Ikaw an bahala’, bagaw ni Loreta na nag-uuyag san pinutong niya na buhok, nan nagyayango sa kisame, ‘kun habo ka, oks man lang…’

Kun iba na, nabubukadan ni Janet an mga nutbok ni Loreta, na haros wara man sin mga sulod na sinurat, pwera hamok sin alidad na pinasipit na istik sin sigarilyo, mga kurit-kurit na drowing sa mga pahina, nan mga surat-surat na malin rapsak para kaniya. Maski an mga bado nan gamit ni Loreta niyan, malin sa itarariya, nan sa dako na na babayi. Mahod nadadakop niya si Loreta sa ultimo na yupyop san sigarilyo, bag’o pitikon an upos paharayo, o ligison san kaniya sinelas, bag’o sumulod sa kanira kwarto, kabungyod an hinuhuyop pa hamok na aso, nan an amyong san sunog na tabako.

Bag’o mahuman an una na semestre, nagpabaro si Rene kun Julia.

An ikaduwa nganyan nira na bata, si Jesper, dinara kanira an katrato, san gab’i na may barayle sa Central. Sa pagkataranta ada, una na dinalagan ni Rene, si Josue, nan si Sonia nan Estela, na sige man ha’k an turu-tirinawa, labi si Sonia. Pagkaaga sadto, pinaaram man niya an kamaranghod niya, si Itas nan si Kardo. Plinano man tulos san duwa an mga imbitaran nira, kun pira an karkulado na lulutuon, an mga inumon…

Pinatugunan ni Rene si Janet, na kun pwede, siya na hamok an magsabi kun Julia, kay di’ nganyan niya aram kun kan’o magahoy o masurat.

Marso 5, 2018

Piyu-piyo: Ika-48

Diri riraw sa boses ni Ason an magkasakot na langkag nan galat. ‘Anak…, kumusta ka…?’, hapot niya kun Jason, sa istoryahan nira sa telepono.

Naburungan an bata. ‘Maayos naman po ako, ‘Ma. Bakit po? Kayo po, kumusta?”

‘A, e, syempre’, bagaw ni Ason na namurot sin tma n isirimbag, ‘maayos din, he he, lalo na kung kausap kita… Ang Papa mo, kumusta?’

‘Ay, okey naman din po si Papa…’, bagaw ni Jason. ‘Talaga po bang okey lang kayo?’

‘Eh, sabi nang okey, ito naman… Sa isang linggo, aalis kami ng mga amo ko, buong pamilya nila…”

‘Saan po kayo pupunta, ‘Ma?’, hapot ni Jason na malin di’ na man nagnanali o nagngangalas.

‘Sa… K-Krit?’, bagaw ni Ason na malin diri syerto san ngaran san lugar na kakadtuon. ‘S-sa Europe yata yun… Magbabakasyon sila, kaya…’

‘Wow, ‘Ma! Crete ba ‘kanyo?’, bagaw ni Jason na pinabaskog na hamok an tono san istoryahan nira. ‘Nabasa ko po, magandang lugar po yun! Swerte ng Mama ko, kung saan-saan lang nagbabakasyon, he he…’

‘Ay, naku, itong anak ko’, bagaw ni Ason, ‘dito nga lang sa Hongkong, miss na miss kita, tapos lalayo pa ako…’

‘Mama naman’, bagaw ni Jason, ‘pareho lang po yan. Magkakausap pa rin po tayo, kahit sa telepono…’

Pareho man ha’k, bagaw ni Ason sa sadiri. Burulag man gihapon kirita… ‘E’, bagaw na hamok niya,’ yung pangako ko sa iyong sapatos, ipadadala ko na lang yung pambili, ha?’

‘Mama naman…’, bagaw ni Jason, ‘sinabi ko naman sa inyo, na maayos pa naman po yung ginagamit kong sapatos, ni wala pa po ng isang taon ito…’

‘A, basta…,’ pangutiil ni Ason, ‘isasabay ko sa padala ko sa Papa mo sa isang linggo, ha? Kunin mo sa kanya…’

‘E, kayo po…’, bagaw san bata.

‘Basta mag-iingat ka palagi, lalo na sa iskul, ha?’, panugun-tugon gihapon san ina.

‘Opo’, simbag ni Jason sa ina, ‘kayo rin po, ingat po kayo lagi…’

‘I love you, anak’, paaram ni Ason sa bata.

‘I love you, Mama’, bagaw san bata. ‘Salamat po ulit…’

Pasalamat sin dako-dako si Rene kun Josue, na dinanunan siya paghal’it san kanira kuguhan. ‘To’o, di’ man tanto na trabaho, kay para sayo na lado. Kundi, sa sugad kun Rene na malalangkagon, malin magub’aton paghimu’on maski an yano na trabaho, kun siya nagsosolo-solo. Kay kun nakahuman sini na barayanihan, di’ nag’ud nahipot si Rene na di’ magpahim’ot. Nadalago-dago nag’ud siya sin tangway, nan sin sumsumanan, na para ma ha’k kunta kanira na duwa ni Josue, kun di’ ha’k taod-taod, pinupurunugan na sin umiinom. Di’ naawat, nadaghanon na an Josue na inpapainom nan inpapasumsuman, nan an nano man na na-ekonomiya sa paghal’it (kay sayo man hamok an kadanon), sobra pa sa bawi san gasto san tangway nan sumsumanan.

Kun di’ ha’k sa danon man san kababayin’an, mabudlayon kunta ini pagkaaga, pagmata nan matangbarahan an mga hugasan nan bisayon, nan madumduman an nagasto sa salapisap na trinabaho.

‘S-sh-lamat, ha, Estela’, bagaw niya sa ngamhol na boses. ‘nakalibre na naman ako shin bhishayon…’

‘E, para man sini, na nakitangway man baga kami? He he he’, bagaw ni Estela, na kunihat kun Sonia, sa kaabay niya. ‘Nakisumsuman man, ha, Manay Sonia?’

‘Aw, ma’o baga?’, bagaw man ni Sonia, na kun yadto sa balay nira Rene, siga’k sin sikup-sikop sa mga kwarto, nan usyoso san mga gamit sa istante. ‘Di’anison an kurtina niyo, ha, Rene?’

‘Hmhh…’, bagaw ni Rene, ‘pura’k yun bag’o na baktot ni Julia. Kun nano-nano ha’k an binibitbit pakanhi…’

‘Iya, akay man sugad sin di’ ka man maogma?’, hapot ni Sonia, na nagsasayod san mga imprenta sa henero. ‘Nano pa man an gusto mo dar’hon sa imo ni Julia? He he he…’

‘Badi salbabida, ha, Rene’, salagbat ni Estela, ‘basi diri malunod…’

Hunarakhak si Sonia. Unimod gihapon kun Estela, nan lunusad. ‘Mauli ngon’a ako, kay usyusohon ko man an balay, kun yadto pa…’

Marso 4, 2018

Piyu-piyo: Ika-47

Mahayahay, silensyo an palibot, na malin inop hamok an ideya sin kariribukan nan paratayan. Dini, sa sayo na balay, na maski di’ man sa nagbobo’ot, rimot nan mabaskog, namunay an tawo na kun iba na an gahoy sa sadiri, Alex. May kaupod siya na diri naghahali. May iba pa na nagtataga-bisita. Mahod may mensahe na naabot maski nano na adlaw o oras, sa maski nano na paagi. Niyan, inhuhuring sa kaniya sin sayo na kaupod. Habang namati, nagtatango-tango siya, o nakiwit an hiwa, o naimod kun diin. Mamangno, tunighawos siya, nan bagaw, ‘Magbaragat kita nira Dennis. Rebisahon ta an detalye…, kada detalye. Pasabihan mo man si Irma. Ipadagos ta an iristorya sa Bato… Basta areglado an sa Sorsogon…’

May naunabihan pa siya na pinamatian sin mayad san kaniya kaistorya. Sa pag-itan sin tango-tango nan padiyo-diyo na paghulit san sinabi niya, malin nagkasabutan sira, naging pinal an istoryahan, hasta magpaaram na an kaistorya.

Nabilin si Alex sa balay. Kunadto siya sa balkon na kahampang san dagat. Uningkod sa botaka na naghuhulat didto, nan punugkot sin sigarilyo. Aram niya na diri siya solo, na maski wara sa kahampang o kaabay niya, aram san kaupod niya kun hain siya o kun nag-aano. Pero diri naiimod o nababati san kaupod niya an kaniya nasa isip.

Naghuhubas an dagat, kaya an balod, maluway an luru-lapnit sa baybayon. Sa oras na ini, na gurang hamok diyo sa katutnga, malas’ag dini sa piliw san dagat; nahihinayod an puti na kurit san naglulukot na balod.

Di’ pa man awaton, nan di’ na harani, san magbatog pagkurit sa kaniya pagmangno an agyat san panahon, sa unibersidad. Maski an sugad kaniya na lupaw nan mas gusto an pagsolo, nahigop man san ariporos. Sa pag-itan san kaniya klase, nalakaw-lakaw siya sa mga pasilyo; namintana, o nasukay san kaniya libro. Sa kadaghanan, an isip niya, pakanhi sa probinsya, sa nalalangkagan na pamilya. Sa sugad sini na kapalibutan, na malin wara sin kapawutan, kaurupod an pamilya nan mga kaugos, mag-ano pa man sa kun diin-diin? Aan’hon pa man an diploma o titulo? Mayad nganyan yun, bagaw san ina niya, basi nganyan may magmaneho san kanira mga sadiri kun warara na sira, o magsalo san katungdan san ama niya doon sa kapitolyo.

‘May… lighter ka…?’, bagaw san saday na boses na sunawong-sawong kaniya. Hali yadto sa sayo na babaye na saday, na malin inkukuog sin saklay na bag. Nagpapadayag san kaniya sigarilyo, tinawa. Madamo an sul’ot niya na antipara, na wara man pakatahob sa daghanon na punggod. Kinuwa niya sa bulsa an lighter nan pinugkutan an sigarilyo san babaye.

‘Phuu’, bagaw san babaye paghuyop sin aso. ‘Salamat…’

Ma’o yadto an una na engkwentro nira ni Tes, na sinundan sin sayo gihapon na pagbagat nira sa pasilyo. Hanggan sa mag-oro-istorya na sira, na batog man sa halip’ot, na hunalaba. Di’ man personal na bagay an napapag-istoryahan nira. Manungod haros sa mga bagay na nababasa na sa mga peryodiko, nababati sa mga radyo, nan naiimod sa telebisyon. Mahod si Tes an nagbabatog, na sugad sin di’ man intutuyo, pero napakanhi pirmi dini. Mahod kinukumparar nira an hitsura sin mga ordinaryo na tawo sa mga mayaman nan san kanira mga borlas. Napapag-istoryahan nira an koneksyon san arte sa kamutangan san sosyedad.

Naruyagan na niya na kaistorya si Tes. Sugad sin liyabe ini sa kaniya mga tinago-tago na iiristorya nan ikoromentar. Kun nagsosolo ngani gihapon siya, ma’o hamok niya nareparo an kaniya mga opinyon, na nailuwas niya di’ man basi maruyag an kaistorya, kundi sugad sin natural na ini kaniya, niyan hamok naaagyat magbulos.

May karaigan si Tes. Saday pa nganyan siya san mahapdos sini, na giniyahan sin pagsaday san sayo niya na siki. Kaya an lakaw niya, ikang-ikang na sugad sin inpapaboran an sayo na siki. Maski sugad sini, malin di’ man siya napapawot o nagdudumot. Kun diri ngani ada nahapot, di’ man mag-uunabi sini.

Lalo hunanga si Alex san maadman niya na nag-uupod ngay’an si Tes sa mga demonstrasyon. Nginarat siya sini. Sinudya niya si Tes, inhuron kunta na di’ na so’on. Tininaw’an ugaring siya. ‘Ba’t di’ ka na lang sumama? Sa gan’on, di’ ka nag-aalala…’

Unupod siya. An una, nasundan, nan dunaghanon. Nakila pa niya an iba pa na aktibista. Mamangno, regular na siya na kaupod san grupo.

Hali sa eskwelahan, sa mga demonstrasyon, napakadto siya, sira, sa mga pabrika nan lugar sin pag-obra, nan sa istaran sin mga pobre. Hanggan sa may mag-imbitar gihapon kaniya, na maging kadre. Kun diin-diin na syudad nan bungto siya nakaabot. Kun iba na, nag-oorganisar. Kun iba na, nagdudulag. Dini sa Bikol, dini nganyan siya angay, bagaw san instruksyon. Mas pamilyar kaniya ini na lugar.

Tama man, kay dini, haros di’ na niya kaipuhan adalon an suramaton. Pamilyar siya san rulusot-lusot nan san saranga-sanga sin dalan nan mga koneksyon. San mangyari an pagkatunga san pagkiriwa, pinusisyon niya an sadiri na kaalyado san magluyo na lado. Kun pinan’o niya ini, maski siya, diri makaesplikar. Badi diri hamok sa hinimo niya, kundi sa namutangan niya. Nasabutan niya na sa sayo na grupo, kaipuhan man maging praktikal basi, kun di’ man makaabante, di’ man mauga o mapo’o. Dini, may nabilog na siya na koneksyon, na matitibaw kun kakaipuhanon.

‘Sugad man hamok yun so’on’, bagaw niya sa sadiri. ‘Duhal-baton’.

Sa panahon niya sa pag-urupod, may mga engkwentro sa luwas, nan paurunit sa sulod. Naobserbaran niya an iba na kapareho niya na nakalibre; an wara pakairog kura Tes nan sa daghan pa, na sa kamot manta san pag-urupod nahuman an byahe. Ma’o man an daghanon pa na nagsurunod kaniya; an sugad kaniya an linabayan, nan san mga nag-urupod hali dini mismo sa mga baryo. Niyan, may naadman siya na paghinglo sin mga dati na kaupod. May naging negosyante nan komprador. May naging politiko na an obra malin mas maati pa san mga inmumuda nira san panahon san kanira aktibismo. May unentra sa gobyerno, alalay sin daragkuon na politiko. Kun iba na, nakatinawa siya sini. Kun iba na, malin napupuringot. Sa kadaghanan, iniimod man niya an sadiri. Hain na siya niyan? Akay uya siya dini? Mapakarin siya? Hanggang kan’o? Sa irarom san kaniya pagmangno, ungod pa man an agyat san kaniya pag-intra. May digta, pero parte yun san pagpatunay san pagkaungod sini. Mayon pa siya sin namamatian, narereparo sa sadiri; an ruyag niya na manguna sini na pwersa basi kontrahon o balansehon an iba pa na pwersa na awat na sa sosyedad. Malin diri niya ini mabubut’san. Makalipas an awat na panahon niya dini, aram niya.

Nagbatog an atake sa outpost, nagsusuna-suna pa hamok. Mala an mga pulis na yadto, mga masiramon pa an turog. Pagbatog san putok, nagkamarata na an mga taga-sentro; an ataman nan san tawo. Marasa pa na nakapangato pa an mga pulis. Sa nangyari na turukalan putok, may nasamadan pa sa mga nag-atake. Imbes na may makuwa na armas, sira pa an may nabilin, sa kanira pagsibog. Unabot man hamok sin kwarenta minutos an inkarkolo na mga una ora na operasyon. Pero tama na yadto na paribók, Panglagalag sin atensyon sa sayo pa na mas dako na operasyon.

Hulyo 6, 2013

Piyu-piyo: Ika-46

Nag-aagda si Ason. ‘Magkape man daw kita…’, bagaw niya kun Julia. ‘Ambot pag-gangkawon an ihi ta sini na sopdrink.  Pagbabagat ta, nainom kita sopdrink.’

‘Eh, naimod na mainihion ako kun nakainom ako kape…’, panayuma ni Julia. ‘May ka-hanap pa kita sin si-ar. Di’ bale kun yadto kita sa Tungod, kay maski diin ha’k kita tumangkarat,  pwede… Kun kaipuhan pa, may dublahan… ha ha ha!’

‘Ikaw so’n, puna-Hongkong kay mangiwang sin dublahan… Ba’adaw sadto ha? Maski diin ha’k man nag’ud natangkarat, basta nakamati…’, bagaw ni Ason.  ‘Mayad ngani niyan, kay nakasari man kita sin duru-di’anis, nan an ato pamilya…’ Kun iba na, naiistorya ni Ason an kanira pinabalay sa Quezon City, nan san pinahingayad niya na balay sa Kapangihan. Kun sugad sini, diri na’sugpon si Julia, kay pwera san suru-suy’ab, wara man nag’ud sira pakapahingayad sin balay. ‘Eh, kami, ipamutang may ipahiringayad, wara man data, kay di’ man sa amo an ingod…’, bagaw niya minsan kun Ason. ‘Kun may pumahali do’n, wa’ man kami mahihimo, kundi humali…’

‘Iya, kay diri daghan man an namag-iristar do’n na rimot na an balay?’, bagaw ni Ason.  ‘Akay man sira?’

‘Aw, sira…’, bagaw hamok ni Julia. An totoo, sayo san inmamaw’ot niya hanggan niyan, an makabakal man sira sin sadiri na bugsukan. ‘Maski saday hamok kunta… Basta sadiri mi…’, bagaw niya. ‘Iba man gihapon an panilhig sa sadiri na hawan, kaysa sa hawan sa iba…’

San una, nakapahuro siya sin tagdiyo-diyo. Kun may hinuhukip an amo niya, kun may nareresibe siya kun Pasko, o Bag’ong Taon san Insek. Wara pag-awat, may kaipuhan nganyan na bayadan sa iskwelahan an kabataan, pwera pa san twisyon. Napiritan siya na unrahon si Kardo sin kahuhulit-hulit paghudam kun Rene, na diri nakasayuma sa kamanghod. May inban’o si Tirso manungod sa inpapa-iskwela nira na kabataan ni Menay.  Niyan, may surat pa si Tirso manungod kun Paring.

Nginarat pa sira san may tumaraka na boses sa likuran nira. ‘Oy, Kabayan! Kumusta? Nag-eenjoy ba sa day-off?’

Liningag nira an babaye na nagsusurumaton, na an hihitsuraon, haros pareho man kanira.

‘Pwede bang makiupo? A, hahaha, umupo na nga ako kahi’t di’ pa kayo sumasagot…’, bagaw san babaye na naglulumpiga sa kahampang nira. Inabrihan an bag na saklay, nan hinugot an abaniko sa sulod, nan namaya. Inusong san sayo na kamot an buhok niya palikuran. ‘Phuu, ang init, ano?’, bagaw niya na taliungod an pamaya. San umalto, binukad gihapon an bag nan may hinugot naman na papel. ‘Kabayan, tingnan n’yo ito, o, baka magustuhan ny’o.  Magandang investment ito, imbes na ibangko ang pera, dito na lang…’ Siya na an nagburuklad san mga tiketa sin subdibisyon nan sin condominium.  ‘A new standard in urban living’, bagaw.  ‘Sa kuwan itong subdibisyon, sa Bacoor, wala pang isang oras pa-Baclaran… Carmela Homes, mapagkakatiwalaan, dahil ang may-ari nito si Senator Velarde. O, di’ ba?  Kung gusto n’yo namang sa city lang, aba’y mag-condo na kayo. Kombinyent. D’yan lang sa Crossing, malapit sa Makati, sa Greenhills, sa University Belt… Meron din sa Marikina, malapit sa UP, Ateneo, Maryknoll… O, tig-isa kayo. Inyo na ‘yan. Kung may tanong kayo, ‘andyan ang numero ko, o…’ intukdo san babaye an numero sa tiketa.

Malin namungaw-mungawan si Julia nan si Ason, sa ngarat ada o laksi sini na babaye magsurumaton, bigla nira nadumduman magsurumaton. ‘O, ikaw na, Julia’, bagaw ni Ason kaniya, nan siniko siya sa braso. Ïmbesment baga?’

‘Hmh’, hagumhom ni Julia. ‘Hindi natin kaya ‘yan, Kabayan. Walang naiipon,.. Palaging kulang…’

Unalto an babaye. Namaya gihapon, nan bagaw ‘Pare-pareho lang tayo, Kabayan… Kaya nga ako, ‘pag ganitong araw, nagsaside-line ako. Kung gusto n’yo, meron din akong insurance.  Kailangan natin ito, dahil, kung may mangyari man sa atin, seyp ang pamilya natin, di’ ba?’ Nan may pinangluwas naman na mga tiketa sin insyurans.

Maluru-laksi na an reaksyon ni Ason. ‘Eh, Kabayan, pasensya na, kaya lang, wala rin kaming badyet para d’yan. Di’ naman sa tinataboy ka namin, kaya lang,  mabuti pa, subukin mo rin sa ibang kabayan…’

Unalto an babaye. ‘Ah, okey lang, Kabayan. Baka sakali lang naman. Inyo na rin ito. Kung sakaling may kilala kayong interesado, tawagan n’yo lang ako, o kalabitin n’yo lang ako kun magkita-kita tayo dito…’ Kinuwa an bag niya, nan nagpaaram na. ‘O, pa’no, Kabayan, ‘paalam na ako, ha? Sori sa istorbo…’

‘Okey lang, Kabayan’, bagaw nira. ‘Salamat din…’

Hunali an babaye, nan naimod nira na unagi man sa kararani nira na urupod, nan, sugad san hinimo kanira, inabrihan an bag, nan pinangluwas an mga papel na inpapadayag, sugad sin parabanwit na pinangluwas an mga paon. Basi pa kun may sumibad…

Nagpaimudan sira na duwa. ‘Hayy’, bagaw ni Ason, ‘dako ada an in-aayo san asawa sadto bulan-bulan, ha? Kaya kaipuhanon magside-line…’

‘Ma’o’, bagaw ni Julia. Badi pareho an nasa isip nira. Kun an sweldo nira pareho an sukol bulan-bulan, nano an hihimuon, kun an pangaipo na inpapadar’an magdadako, magdadaghan?

Mayo 11, 2013