99. Kamót Sa Bulsa Ko

20160331_150125Maski kawaraon, maogma ako
Maugay, maski maluya an pagbuhay
Si’apo kun habubu, wara man ako hapdos
Sa kaogmahan, di’ ako na’ganya
Sa kadimalasan, di’ ako na’padará
Sabihon pa na perde ako, padagos ako na maato

Mahingayad na’k ‘gud an mga bagay
An burulag, magkakaarabay
Kay may kamót ako sa bulsa
Nan sa rosaryo an sayo pa

Nagngangalas ha’k ako, di’ na’burungan
May trabaho, maski hababa an sweldo
Maski pagal pinaparang’an ko
Nakilabot, di’ na’pamunayan
Uya ako dini maski wara na
Kun ako nasala, iyo na’k patawada

Manta ‘gud, makaginhawa kita
Magkakatarapo an gasto nan delihensya
Kay maski an sayo ko na kamot sa bulsa
An sayo pa pugol an dara ko na maleta

Wara ako higot, maski malin may bali’og
Wara kadena, maski an siki ko insasaog
Bisay na nganyan sa tinampo, maski makapapawot
Wara na maraot, maski padagos an hadok
Makaruruyag, maski an amigo duniyo
Gana, maski an pamati mamundo

Aw, ma’tanos na’k yun intiro
An baliko, magkakatiriso
Kay habang an kamot ko nasa bulsa ko
Sira namaghikap sin kriminal sa tinampo

May kapawotan ako, di’ man perwisyo
Mahod kulanting, puro man ha’k pakunswelo
Nagpapalipas oras, nagtitiyempo
Nagtitinawa, pirit an ogma
Maisog sa panluwas, matalaw sa butnga
Maluya an lawas, maogma an kalag

Aw, ma’ibanan ha’k an pasuruhay
Kun maglinaw an ato kamutangan
Kay kun may kamot sira sa bulsa
May sayo pa na andam sa kablitan

Magkakasarayo ‘gud hamok
Kun an mga kontra di’ na magtirigmok
Kay kun may kamot kita sa bulsa
An sayo pa nagtatapák sa muda

Magiging abunda na’k an buhay ta
Nan intiro magiging maogma
Kay kun may kamot kita sa bulsa
An sayo pa nagluluso sa kapwa
__________________________
Inspirasyon an Hand In My Pocket ni Alanis Morissette, 1995. An retrato kuwa tabi sa Pintô Art Gallery. Salamat po.

Advertisements

98. Lakáw Sa Ulút Sin Mga Turò San Urán

10509715_891098270963335_4582309270815841223_nSa inóp ko, nabati ko an dalugdog
natan’aw ko an dalan sa piliw san kabal’yan
sadto na maogma na adlaw ta sa inbabal’dan
binuk’ad mo an imo payong
nan linakáw mo an ulút sin mga turò
lakaw sa ulút sin mga turò san urán
pabalik sa imo lakdánan.
_________________________________
Pinalis hali sa liriko san Walk Between The Raindrops ni Donald Fagen, 1982. Retrato tabi ni Alma Jane Gamil. Salamat po.

97. Padagos An Taririk San Kinab’an

OLYMPUS DIGITAL CAMERANapapansin mo ba na umiiba na
Ang takbo ng buhay natin ngayon?
– batog san kanta na Tuloy Ang Ikot Ng Mundo, APO Hiking Society, 1987

Kada pagmamata niyan, kun ubos na an mungaw-mungaw, malin gusto mag-unay san mga kamot, na mangapkap sa sadiri na bulsa, o sa bilog na lawas, na sugad san inhihimo kun may nalilim’tan…: ‘Aw, na’ ba’…? Napakarin…? Aw, diiin ko ba’…?’

Nan maiisip na wara man ngay’an… wara man sin nalim’tan o nahubon…

Pirit na dudumdumon an nakalihis pa hamok na kagab’ihon… Mayad man an turog…

Iya, akay malin iba man an pamati niyan na pagmata? Akay sugad sin kunalit an kun nano, pinihit at kinab’an myentras na turog an mga tawo, nan pagmarata, ma’o na ini, ho…

An banggerahan, yo’on pa man… an bisu sa kanto, malin mayad man… Ambot baga an sulod na tubi kun maturu-tam’is pa, o tunayam…

Bisay pa man an palibot… an kaguran sa napasandigan… an linukot na banig sa likuran san harigi… an mga sinelas sa irarom san hagdan… an abyerto na bintana nan san tukod na panarigan… aw, basi pa, kun an mamaglabay, maghihiyom pa gihapon, mamag-ughoy, makihalyaw…

Talagsa niyan an namagkanhi na tamsi, nan namagsiwik-siwik sin haralip’ot na huni… Ma’o man an mga layaw nan tiwtiw, malin daghan an nagralamaw… An mga pakla nan tabili? Ay, awat na sira pagdiriyo, malin nagruluod, o nagtarapon kun diin…

May gabuton pa ada na bilanghoy? Himuno’on na kamote? Kutuson na sulihon? Silhigon na radag na dahon?

Kun abrihan ada an radyo? Nano daw an mababati na balita? Makakukulba ada, o makangingirhat?

Kung manglaba ada sini na mga dugnit nan pahikan, magmara ada maghapon? Diri ada busabusan sini na dampog na malin nag-uuroy?

May talagsa man na pangiwa-kiwa an mga dahon, maski iba an alanga’ang niyan, malin makulog sa lawas…

Di’ man ada ini bangungot…? Kay kun sugad, diri ini ungod…?

Hmm, sugad ha’k ada sini niyan na bag’o magmata… Do’on sini taod-taod, kun wara na an budlay, mabalik man ada an dati na baskog sin pangiwa-kiwa… Basi pa… Kun diri, nano an mahimo…?

Lalala pa pare ko
Sapagkat…
Tuloy ang ikot ng mundo…
– korus nan hinanapos san Tuloy Ang Ikot Ng Mundo
___________________________
Retrato tabi ni Sg. Salamat po.

Rodrigo nan Karapatang Pantao

kayangaNaimod ko si Joey Ayala sa live jam san Rappler san inagurasyon sini na rehimen. Mala, may manto na baga sa ulo na hinipid pa sin san’glas. Kun sayudan, malin di’ man rirawon an linabay san panahon tuna san maimod siya sa Amoranto nan sa Harrison Plaza, san nagbabatog na dekada nubenta; hataas, maskulado. Sa live jam, insuru-salyo niya an Tagalog na diri Bisaya an punto, nan Ingles na di’anis an diksyon. Tolo an nabilog niya pagkantaha: Magkabilaan, Tingnan N’yo, nan Pasasalamat.

Tingnan N’yo/Magkabilaan

Pagbatog niya pagsurumaton, masasabutan na kun akay siya, sadto na Hunyo 30; nan kun diin siya niyan. Pakadto na nganyan kita sa pederalismo. Makusog pa nganyan an kultura. May kihat-kihat siya, sa tinawa na turu-tamiri na sugad sin naggaganya.

Mayon man sin paliwanag. Natural nganyan an kulog kun may pagbabag’o. Sugad nganyan sini, kun sa daan na surudlan, may bag’o na inpapahusto. (Panibagong laranga’y ating subukan…)

May diyo na paglingag sa EDSA (Digmaang tahimik, digmaang pabulong, digmaang mapayapa…), nan hulit-hulit san kaniya nganyan pagkadisganar kun Cory Aquino, na bagaw nganyan niya, ‘kay gurl, wala nang war, he he he.’ Sa kaniya ada, nan sa mga sugad kaniya, diri makadidisganar an paghapihap sa diktador na bis’ang, nan plano na pagpalubong sa lulubngan sin mga bayani?

Naruyagon siya sa kaniya pinili.

May mali’t may tama sa ating lipunan
Patuloy ang pagtutunggali
Patuloy ang paglalaban

Nag-aagyat an gana.

Pumanig ka, pumanig ka
Huwag nang ipagpaliban pa
Ang di’ makapagpasya
Ay maiipit sa gitna

Niyan ugaring, an digmaang tahimik, uya na sa social media, silensyo na paurunit. Dini, patuloy ang pagtutunggali, padagos an pagkasiriway. Sa mag-itotolo na dekada tuna mabati ini na mga kanta, angayon pa gihapon sa panahon. Ugaring, may mga kanta na malin napasó o napasepara. Sa amyong sin pagganya, nabilin sa piliw an sugad san Ikaw Na May Baril.

Ikaw na may baril
mabigat ang iyong pasanin
pagpisil mo ng gatilyo
isip-isipin mo lang
ang balang tingga
ay walang mata
kung saan ka nakatutok
doon s’ya pupunta

Niyan na panahon, aram na ada san badil kun nano na tawo an kaniya inhihimunta? Nahinimbang na ada niya an agrangay san nabilin na pamilya? Naiimod na ada san badil an malin pagka-igso’on san tokhang niyan nan san hamletting sa Santa Filomena? An nagkakapot ada san badil, mayad an gusto? Kay sugad sini an hapot sa Ikaw Na May Baril:

Ikaw ba’y tagapagligtas,
o, kaya’y isa lamang mandarahas?

Rebyu: Karapatang Pantao

Nadumduman ko lugod an album na naupudan san Ikaw Na May Baril, an double-cassette na Karapatang Pantao (1989). Diri ko na dumdom kun sin’o an nagprodyus sini na proyekto, na malin an gusto, pahiwason an pagmangno manungod sini na bagaw Human Rights.

Sa pira kataon makalihis an pagdeklarar na alto na nganyan an marsyalo, na padagos pa gihapon (hasta niyan) an pagpatay, pagdukot, pag-aresto na wara kasuratan, pagpahali sa trabaho o sa naiistaran…, nabilog ini na koleksyon sin baynte na musikero na Pilipino, nan san tagsarayo nira na kanta, manungod nganyan sa yumanrayts.

Una, an titulo san album, diri malapuyot, diri makaragnas sin kwarta. Sadto nan niyan, an yumanrayts, maburong, mamundo, makaiinit, nan mapolitika na diskusyon. Kaya an mga kanta, mga diri pang-aling-aling, diri magaan pagbation. Akay? An tono, kasi mamundo nan mamutu-muto, an bitad, kasi maluway, nan an liriko, makangingirhat, makaiinit, nan makapupukaw san nagpapaturog na alimutaw. Makulog man syempre sa talinga, an tag’ok nan bumbo san iba na kanta. Kaya ada inupudan sin mga banda na komersyal, basi may pasambang an layn-ap, nan maging behikulo pa san paghiwas san pakasabot…

Protesta ada yadto na album? Maski imudon an putos, na kolads sin retrato sin tortyur, malin di’ man protesta an mensahe san album o san mga kanta, kundi mga saysay san kun paano binabayolar an yumanrayts. Sa mga kanta man, nasisilhag, kun sarin kanipis an pag-apresyar sini na ideya. Halimbawa, an kanta ni Edmund ‘Bosyo’ Fortuno, an Atorni Akupado, malin di’ man nag’ud sentro sa konsepto (Plis lang, ating pakinggan, di’ na lang palaging mali, kadalasa’y napagkakamalan lang). An Pinggan ni Paul Galang, malin mas impe kaysa yumanrayts. An kontibusyon san Patatag, malin bayang magiliw. An hali sa The Wuds nan The Next, kambal-tuko na manungod sa namamatay sa perdida bala. Swak an kanta ni Susan Fernandez, na Magno pa sadto, ni Chikoy Pura, na kaupod pa si Nitoy Adriano, san Asin, ni Jess Santiago, Inang Laya, Dessa Quesada, Buklod, Banyuhay ni Heber, nan ni Joey Ayala.

Duwa na cassette sa sayo na album, kaya an surudlan, espesyal na sayo na bilog na pangduwaan na kaha.

Di’anis yadto na koleksyon sin mga kanta manungod sini na nasyon, san mga musikero sini na nasyon. Diri mababati sa mga radyo, labi niyan. Mas lalo diri mababati sa jukebox, labi niyan na wara na sini na alalago. Basi pa may mag-ugay gihapon, nan maibutang ini sa pormat na cd, nan mabati sa sadiri na radyo, nan umawat pa sa pagbati.

An irong ni Heber nan mga kanta sini na panahon

Ayaw ngon’a pamatii si Heber, imuda siya, kay di’ ka makatios na diri puntukon an kaniya irong: prominente sa kaniya pamandok. Ayaw ngon’a pamatii an muda nan sarkasmo ni Digong, imuda siya, kay di’ ka makatios na diri puntukon an kaniya irong… Bati’a na si Heber, nan sarakuta an liriko san Tayo’y mga Pinoy:

…Tayo’y hindi Kano,
‘Wag kang mahihiya
kung ang ilong mo ay,
(‘wag na lang…)

Niyan na panahon, si Digong an diyos. Si Heber, maski ada di’ na nagsusurat sin kanta, buhayon pa an kaniya mga kanta, labi an kaniya Ako’y Mang-aawit ng Aking Panahon:

Di’ ko kailangang magpagwapo
upang hangaan, pansinin ng tao
ang kailangan ko ay maging totoo
awitin ang dapat sa panahong ito

Tuna san eleksyon na ginatungan san peysbuk, makadadagka magtangkod san arapinay sini na mga musikero. Si Noel Cabangon, kaupod sa kampanya. Kadaghanan sa kanira, wara man sin deklarasyon. Nadadakop hamok, sa nasasabi pagkatapos. An kanta nan inpaparakanta sadto, diri basehan, sugad san kaso ni Joey Ayala. An iba ada, sira Chikoy Pura, Asin, Gary Granada?

An kanta ni Chikoy Pura sa Karapataang Pantao, angayon man, an Warning, sa Ingles na liriko, sa instrumento na yano na gitara nan tapak sin palad.

It’s too late to send a warning
to the man lying dead on the ground
would he have done better
if he were around
i guess we’ll never know
what he could have done
but it’s up to the living
to see that justice be done

Ambot kun akay wara dini si Gary Granada sa album. Niyan na natinikaya an mga de-siki, angay pa ada an kanta niya na Sana’y Di’ Ka Masanay?

Ang kwento nila sa akin
marami raw ang nanood
nguni’t upang pigilin
walang naglakas-loob

Sana’y di’ ka masanay
sana’y di’ ka masanay
sa ganyang klaseng buhay

96. Rodrigo

Kun may kanta na nagdara san Karapatang Pantao, malin an Rodrigo ni Dessa Quesada. An liriko, pambihira na tula, na busog sa hapros, kamras, hapihap nan rapgas. Mahihinguro an kada istansa sa manglain-lain na hitsura sin pag-saysay:

1. Pagngalas, pagmutu-muto sa segunda-mano na dispatso

Hindi ko nabalitaan
sa anumang pahayagan
ang iyong pagkamatay
Rodrigo

3. Langkag

Hindi ko nadama
ang init ng iyong laman
paghawak sa dyaryong
kaluluwa pa lang ng makina

4. Luoy

Hindi ko narinig
sa pagitan ng mga titik
ang iyong pagsusumamo
nang ika’y dukutin
ng ilang armado

5. Akap

Sa paaaralan mo pa mandin
tanghaling tapat
at sa harap ng mga saksing
walang magawa kundi
tumingin

6. Paghanga

Ni hindi nagusot
ang pahayagan
sa iyong
pagpupumiglas

7. Pakisayo sa pagtios

Habang ika’y gapos
binubugbog

8. Kulog

Hindi, hindi pumatak
sa papel ang dugong
pumulandit mula
sa iyong katawan
nang ika’y saksakin
ng ilang beses

9. Selebrasyon san naging buhay

Kung di’ ko pa tinulay
ang mga pilapil
na binaybay rin
ng yapak mong
mga paa noon

Kung di ko pa nilusong
ang putik na nilubluban
ng iyong kaibigang
kalabaw noon

Kung di’ ko pa natikman
ang munggo’t bigas
na pinagpala rin
ng lipak mong
mga palad noon

10. Pag-ako san palad

Hindi ko pa malalaman
ang tungkol
sa iyong pagkamatay
Rodrigo

11. Pagdamay sa kaurupod pa

at sa pagpaslang rin
sa iyong ama

An Rodrigo, mapinit na panit, lasaw na dugo, nan ngola na pakihumok, sa tula pa hamok. Punaso an panit, bunaga an dugo, nabati an pakihumok, san nabutangan sin tono nan boses. Nabubuhay an namatay sa padagos nan hulit-hulit na pagbati sini na kanta.

An peryodiko, sa panahon ni Tulfo

Di’ na nganyan magtubod sa dyaryo, kay bayas. An ungod nganyan, di’ na dun inbubutang. Mayad pa nganyan an peysbuk, kay intiro na sikreto, buraraton do’on. Intiro na parasurat sa peryodiko, buwaon. Pwera, syempre kun Tulfo, nan sa iba pa na Tulfo. Sira niyan an mga parabayabay na intutubudan. Ambot, kun hanggan kan’o ini, o kun makabalik pa an dati na kamutangan, tuna na pangkugayon san mga kalag sa social media. Ambot, kun diin ibutang an kanta ni Gary Granada, an Kung Alam Mo Lang, Violy; sa sadto, o sa niyan?

Kung alam mo lang, Byuley
matagal ka na nilang niloloko

Panahon ini sin pagburulag, sin magka-urupod, sin mga ideya, sin mga pagtubod. Diri sini pwera maski an mga musikero. Nadudumduman ko, san sakay ako sin dyip. Paglabay sa harani san ospital san De Los Santos, punara man sin dyip si Nitoy Adriano; de-karsonsilyo, de-kamiseta, wara bitbit na gitara. Bag’o sunakay sa dyip, tunupra ngon’a sa dati niya na natutugbusan. Malin imahen yadto sin tawo na suniway sa dati na kaupod, na bag’o bunaya, tinuprahan ngon’a an dati na kamutangan.

Panahon man ini sin panindugan. Kay an dalan pa-impyerno, namaratapata sin mga klabira sin mayad na tuyo.
_________________
San Hulyo 18, naibalita sa Inquirer an surumaton kontra sini na mga pagpatay na konektado nganyan sa droga, san LAPIS, sayo na pag-urupod sin mga musikeo. Kaurupod dini sira Chikoy Pura, Gary Granada, Cookie Chua, Lolita Carbon, nan iba pa.
_________________
Retrato tabi ni Sg. Salamat po.

95. Sakada

071223May pangalang-alang, sugad sin hadok, o haghag, kun may nasasarihan, namamatian, o narereparuhan na diri kinaandan. An sugad na kamutangan, kun iba na, dara sin panahon. Kun iba na, hinimo sin sadiri na desisyon. Sa urhi san pangalang-alang nan haghag nan an pag-isog-isog na ‘Bahala na…’, an di’ naboboses na ‘diin daw kita sini makaabot…?’

Hapot ini na malin nagpapaimod na an pagpili, o kawara sin mapagpilian, diri hali sa ungod na kaburut’on. Malin napiritan hamok, o piyong, san magdesisyon.

An hapot na sugad sini, kararani sin magub’at na kamutangan, lakaw na nalihis sa dati na inbubungyod na dalan. An resulta, an naglalakaw, diri na sigurado sa kaniya pakadtuan.

Sa kanta na Sakada, naisaboses san Buklod an padagos na kawad’an sin piho na dalan para sa mga paraoma o intiro na obrero na mapaayad an kamutangan, na diri maging hanggan na hamok, mga gamit hamok sira sa negosyo o sadiri sin kapitalista o maysadiri. Yinuga-yuga na ini, kinaraw na (an paraisda, an suda uga, an panday, wara balay, an paraoma, wara pagkaon), maski sa irarom, an mamundo na kamutangan.

Malin lunihis na an panahon sin paglaom.

San dekada otsenta, makusog an pag-arapin sa pag-usong san kamutangan san mga pihig sa sosyedad. Sa lado san simbahan, aktibo na kaintra an mga kapadian. Sa panahon sin hadok, nagpakusog sira sin bo’ot, di’ hamok sa kanira surumaton, kundi sa mga kanta na an iba, sugad sini na kanta, binutangan sin liriko base sa kun diin na lokal. Niyan, an sugad kanira, daghan na an naiban: nagretiro, namunay, tunaliwan, uniba sin katungdan, lunuwas sa bokasyon.

Ma’o man sa lado san mga aktibista. May nawara, hunali, namunay, nahinggit, luniwat.

An kamutangan san mga pihig, pihig pa man gihapon.

Kun iba na, may nalalagalag na nanuga, na hihingayadon nganyan niya an raot, susulayon an irig, lalaki-lakihan an barari. Syempre kay banog na sa mga panuga, di’ na man nadadagka an kadaghanan. Malin naasdang na hamok san asdang sin kulanting. Sa isip, an hapot: ‘Diin daw kita sini dadar’hon?’

Mayad pa an panon sin katamsihan. Kun may nababanaag na kalamidad, nadadara nira an sadiri, nalulupad an kaligtasan. Angay sini na kanta an imahen sin katamsihan. Kun mangyari na mahinggit sira sin salbatana sa dalan, di’ nira aram kun diin sira mahugpa o, bagaw sa Albay, ‘diin daw kita pupuruton?’
_________________
Retrato tabi ni Alma Jane Gamil. Salamat po.

94. Tangpi sin Karuyágon

DSC05496Bata pa nan anád sin duru-dalagán
diin daw ako sa pag-imód mo
dadarahon siní?
turu-tarirík hamok o sadáy
na kawara-kahumánan?

an pagkamo’ot bagá
di’ pa sadto inbabalí
malín inóp na na’mukaw
sa kasasári ko warâ
kita sin naámak
akay sugád sini?
______________________
Pinalís hali sa liriko san Edge of Desire ni John Mayer. Retrato tabi ni Alma Jane Gamil. Salamat po.

93. Lugulugo sin Napalaín

pieta3Madali na nira ako kuwaon, basi darahon didto sa kwarto na may namaghulat na mga aparato na iparatay sa mga sugad sa ako. Huh, badi masugad, kun may magbuyboy, an aparato an punatay sa ako, diri an nagkabit sa lawas ko nan nagbuhay san aparato. Do’on sini taod-taod, mahuhuman ini na kapitulo san buhay ko. An mga kaintra, magpapadagos sa kanira pang-oro-adlaw na buhay. Ako, an bangkay ko, iintriga sa ina ko, basi ilubong an lawas ko, nan pagtiosan an panumduman ko…

Ah…, kun iba na, sugad sin diri ini ungod na nangyayari… Sugad sin inop… Sugad ako sin nabatóng sa sayo na tupás sin dako na bulód… Wara na nag’ud sin dulagan…

Di’ pa awat, mayadon an pamati ko sa dati ko na buhay. Kaupod sin mga kaamigo, sugad kami sin wara kamatayan; an kaogmahan mi, wara katapusan, an kaya mi himuon nan abuton, wara sin hangganan… Todo bakay arin, intero mi inpurbaran, linampasan pa an in’irogan. An mga kaamigo ko liwat, mga kabataan sin maykaya sa buhay, sin mga may koneksyon sa hataas na lugar. Nahihimo mi an diri natutugutan sa iba. Nasusulod mi an diri abyerto sa iba. Kun sabihon ko na nahimo mi an diri ordinaryo, badi diri ako masabutan. Mas mayad pa ada na sabihon ko na sinari mi an diri  nasasarihan sin ordinaryo na tawo.

San umabot na kami sa durho san amo himo-himo, nangaipuhan sin mababasol, nan ako an pinasalo sa kaurupod ko. Maski nano na pagsayuma nan pagnigar ko, pinagkasarayuan ako. Nahimu’an sin medyos an kaso kanira, naimbentuhan sin ebidensya. Wara man ‘to’o maniwala sa sabi sin sayo na sugad sa ako; pobre nan gikan sa kawaraon. Wara ako sin simpatiya na nakuwa. Masugad ada sira, wara man sin mawawara sa ako, kay wara man ako data. Sira, malin may tagama na na katungdan, na pwesto sa hataas na kompaniya o opisina. An pobre, sugad hamok sin ati, na dara-dara sin hangin, maski diin ipalid, nan maski diin ihugdon, wara man bale sa kaniya.

Nadudumduman ko pa, san gab’i na unuli ako, reparuhon an kaburungan sa isip ko. Pagtangbara ko sa amo balay, inabrihan ako san ako ina, na gurugab’i nganyan naghuhulat sa ako; nahahaghag, nangadye na maparayo ako sa karat’an. Maski diri siya magsurumaton, nabati ko sa hitsura niya an paghapot, kun napaano ako.

Di’ ko nag’ud masusukol kun sarin an kamunduan niya, san sabihon ko na, ‘Mamay, nakapatay ako… Di’ ko intutuyo, may nabadil ako…’ Nagpakaluha tulos siya, napaingkod sa salog, hurandig sa lunob. Sapo an agtang, sugad siya sin namungnan. Maski diri ko hilwason, nabati niya an gusto ko sabihon: raot na an buhay ko… Wara na ako puturo…

Sugad ako sin kapay. Malin wara na nag’ud ako sin pakamati, ni diyo na konsiderasyon sa ako ina. Sinugad ko pa, ‘Ayaw na tabi kamundo, ayaw na paghibi… Maayo ako danon sa kaurupod ko. Pero kun diri ako makabalik buwas, isipon mo hamok na namasyar ako… Na sugad sin wara nangyari…’

Ugaring, san naglalakaw na ako, san liningag ko an balay mi, an banaag sin suna sa naiingkudan san ina ko, nagpaaram ako kanira, sini na mga kinadak’an ko. Sa isip ko, sasayawan ko an tugtog, hahampangon ko an kaipuhan ko hampangon.

Mamay!’, tag’ok ko kun iba na, na kinamata ko sa hababaw ko na turog. ‘Habo ko pa mamatay! Mamay! Mamay…!’ Pagbuhat ko so’n, pinamulos ako sin dangga, maski kun panahon na mapinit, o nagbubusabos sa luwas… Naiisip ko, wara sin surumaton na makahusto sin pag-ayo ko tawad sa ako ina… Mayad pa ada kun wara na ako kabuhay…

Pero niyan, urhi na ada an pagbasol, o nano pa man na mga kaisipan nan huna-huna. Unabot na an oras ko. Maski awat ko na ini pag-antisipara, nanakig man gihapon ako. Nahadok man gihapon…

Huhhh…, nag-iinop na naman ada ako… O, namumungaw-mungawan…? Nano ini na naiimod ko na anino, tawo? Sin’o ini, sayo na payaso, si Iskaramusa…? Hoy, sayawi daw, alinga ako…! Kundayi sin pandanggo…! Nahadok ako dini sa karsel ko kun naglilinti nan nagdadalugdog. Galileo! Figaro! Papuyua an mga bito’on! Pakununga an paralanat san mga bulalakaw! Nyan… sugad so’n… Di’anison…

Bismillah! Diyos ko! Halian ako dini sa namutangan ko… Palibreha ako… Paluwasa ako…! Di’ako matagal dini, kay si Beelzebul, may tinagama sa ako na sayo pa na dimonyo… Bismillaaah…!!!

Kay nano sa panabot mo, basta-basta mo na hamok ako babayaan dini, basi pagrabakon nan tuprahan sa mata? Papalabyawon mo ako, nan babayaan dini hanggan mamatay? Di’ mo yun mahihimo sa ako! Aram ko na di’ mo yun kaya himo’on! Kay kun diri, mapirit ako pagluwas dini! Madulag ako…!

Kundi…, nano pa man? An sugad sa ako, maski nano an mangyari, kay wara man ako halaga… Naiimod man san intero… Wara ako data… sugad ako sin ati na inpapalid sin hangin… dara-dara maski pakarin…
__________________
Inspirasyon tabi an Bohemian Rhapsody san Queen (Mercury, 1975).

Retrato tabi ni Alma Jane Gamil. Salamat po.

Sangtaon ini na sinurat. Sa paghanap sin angay na palis san titulo, naadman ta na an bohemian, sayo na klase sin tawo o ugali na diri namumutang sa sayo na lugar, na an pag-uugali, iba sa kadaghanan. Kaya pinalis ta ini na napalaín. An rhapsody, bagaw, magarbo na pagpaabot sin sentimyento o pamati, o bagaw may pagka-epiko na rawitdawit. Malin an tiharani’i na porma sini, an epyllion, na wara man sin eksakto na kaado na termino sa Bulusanon. Kaya kinuwa ta an tema san liriko, nan pinili ta an lugulugo.

Sa paghanap ta sin datos manungod sini na kanta, nadiskubre ta ini na dokumentaryo.

Nadiskubre ta man an diskurso ni Abdon Balde manungod sa surumaton na Bikol, partikular an termino na rawitdawit.