Imbitasyon sa Panigab’i

Take up your burden now, walk till you find
Just what the journey means, walk while there’s time
Food for the journey will answer your need
Don’t be afraid to walk; love, my love, will lead

Don’t be afraid to dream, love has its will
– Kevin Bates, SM, Our Supper Invitation, 1985

Pira na hamok na turog, maabot na an Mayad na Gab’i. Magtitiripon an pamilya, sa mga sul’ot na mas di’anis kaysa sa pang-oro’adlaw. Pagsasararo’an an tulod sa lamesa, sa butnga sin maogma na iristorya, san manungod san nakaagi pa hamok, nan san inhihimunta na. Ini an Mayad na Gab’i sa mga istorya, sa mga libro, nan sa mga kanta.

Ugaring, labi sa panahon niyan, may mga sararo na may kulang na kaupod. May myembro na naghahanapbuhay sa iba na lugar, may wara dini dahil manta sa pagbuhay, nan may wara dini na di’ pa nagbabalik tuna na tunaliwan; may lakaw siya na wara termino kun pakarin, o hanggan diin, o hanggan kan’o. May inhahanap na diri pa piho.

Masakit sarumon an isip sin tawo; masayon pa ada lantupon an tihararumi na dagat, o lupadon an tihataasi na langit. Sin’o an makabasa sin kaburut’on sa nasisilhag hamok sa pandok? Tuig na ada sabihon na mamundo o maogma? Sarin kamundo an mamundo? Sarin kaogma an maogma?

‘Gusto ko tabi, Mamay’, bagaw sin bata sa kaniya inosente na sayod, ‘pagdako ko makaabot ako sa bulan…’

Tunawul-tawol an tudlo san ina, pagsuhay sa bata, na malin sakrilehiyo an sinabi pa hamok kaniya. ‘Ay, ayaw so’n, Nono, kay hataason yo’n… An yano hamok an imo hanapon…’

Sadto mismo, wara nakaaram san pagkatimli san bata. Wara nakabati san paghibi niya sa sulod, an pag-agrangay san pakulog sa kalag.

‘K-kay akay?’, bagaw san daraga sa namomot’an niya. ‘Akay…?’, hinulit pa niya.

Puniriting-piting hamok an lalaki; unimod sa harayo. Malin intuklin niya didto, kun sin’o o nano didto, an kaniya man burong, sa hapot na di’ man niya aram an simbag.

San magbulag sira, magkaiba an kulog nira na namati’an, maski pantay, taytay, na kulog.

Ugaring, an mga bitiis, hinimo ada na kada’ilan sin lawas, basi darahon an lawas sa kun diin siya gusto darahon san isip, na insasabihan kun diin dadarahon san puso. Sa intiro na ini, makulog nan maogma, labi an makulog, puso an in’gigikanan, kay siya man ‘gud an nag’aasdang…
_____________________________
Retrato tabi ni Alma Jane Gamil. Salamat po.

Advertisements

An mga kolor san Pasko

And since we’re only here for a while
Might as well show some style
– James Taylor, Secret O’ Life, 1977

Insasayudan niya an retrato san ina, nalalangkag siya, nan nakahiyom. Malin yadto gihapon siya, nababati an istoryahan nira na duwa.

‘Atog, Mamay, ayaw na tabi pagpipirit pagsagka… Si’apo mo yun na kakaragumuyan kun umaragirang an dahon, o panukbason sin iba na tawo. Bagaw mo, pirmi makulog an pi’ad mo nan suruk-surok…?’

‘Eh… Di’ man makulog niyan…’

‘Niyan… Do’on, taod-taod? O, paghali mo sa uma, kun sumagka ka…?’

‘Eh… Di’ man ada… Mayadon man an pamati ko…’, nan tinapi-tapi an sadiri na pandok, malin inpapadayag an mayad na pamati. ‘Nan mahalon niyan an kalo… Manggad pa…’

‘Aw, si’apo ta yun… Kay aan’hon mo pa man an pinisaran mo?’

Sa harayo an tan’aw ni Oya Miguela. ‘Kay magpara-ano hamok ako dini? Magpara-ingkod? Magkaon hamok?’

‘Si Mamay… Iya, hala na’k lugod. Up’dan ko ikaw… Ako an madara san karagumoy pauli, ha?’

‘H-hala…’, bagaw san ina, na maski inrirong kunta, may sunikop na hiyom sa pandok.

Kinuwa san bata an mga darahon nira, nan naghulat sa lakdanan… Pag-iluluwas san ina hali sa balay, nareparo niya an sul-ot: an kalo nan san ipa-urunay na dara niya sa ina san sinundan niya na pag-uli… An kolor na baga, na mga kolor nganyan na paborito niya san daraga pa siya…

Siya an nagbitbit san mga dara nira pagsagka, nagretrato sa ina habang nanukbas nan naghahanggulid, nan siya gihapon an nagdara san binutok na himo’on na kalo.

Niyan na insasayudan niya an retrato, niyan niya kareparuhi na an kolor san sul’ot san ina, nan san mga tinanom sa palibot niya, malin nagkaduwa hamok; mga kolor san Pasko…

Kangina pa siya sin ka-dial san numero san pamangkin, na kaupod san ina sa balay nira niyan… Kangina pa man wara niya kakokontak an pamangkin. Naiisip na naman lugod niya an serbisyo san internet dini na malin an kaskas, kapareho ada san lakaw sin burod na bayod… Ugaring, an bo’ot niya, nasa retrato san ina na insasayudan niya sa kaniya computer. Diri intutuyo, nahuringan niya an retrato. Merry Christmas, Mamay…
_______________________
Retrato tabi ni Alma Jane Gamil. Salamat po.

An paratinda isda

Namagbakho sira na upat, sa kahampang san naglabay na paratinda isda.

Teresita: Hu hu hu… Yun ti Undit, di’ man nanghahatag tin buyak, hu hu hu… Gut-to, kaniya hamok ubot, waaahh!

Francis: Ompo tabi… Nan di’ tiya nagpapahudam bagoy, hu hu hu. Waya ngani kami butangan tin buyak, hu hu hu!

Noel: Nan… Nan… Tigi pa tun ni Undit tin ngiya-ngiya…Waaahh!

Arturo: Di’ man ngani kami nagyayabot, di’ kami intatagan tin buyak nan tin bagoy, hu hu hu… Miyi ngay’an kay ku’an… hu hu hu!

Teresita: Nan… Nan… bagaw pa…, diyi man kuno ako magayon… hu hu hu… Waah!!

Paratinda isda: Aw, akay sugad so’on si Ondes? Wara daw niyo sabihi na diri maghagas?

Teresita: Diyi! Kadtu’a yadto ti Undit! Pakuya yadto! Hu hu hu…

Paratinda isda: Aw, bay’e, kay maimod ko ngani yun si Ondes, ako man nag’ud tutubasan… Hala na, puyo na kamo kay, ho, an tinda-tindahay niyo, wara na sin bantay…

Teresita, Arturo, Francis, Noel: Ompo tabi… Pakuyon mo tin kutugon ti Undit, ha? Kutugunon tin mayad, ha?

Paratinda isda: Aw, oo… Palapaniton ko, basi humibi man…

Teresita, Arturo, Noel, Francis: Yeheyy!
______________________
Retrato tabi ni Alma Jane Gamil. Salamat po.

An pamasko ni Berto

Aw, na’ ba’, Berto, kay malin kanginahon ka pa dini sa sa’od sin lingut-lingot, hasta niyan, wa’ ka man bitbit maski kasuhu’an? Nano nag’ud an inhahanap mo, pale?’

‘Tsk, ‘tog…, ku’an…, di’ ko ngani aram…’

‘Aw, masakit yun, kay kun uya yun dini, badi di’ mo man maimod. Kun wara man yun dini, badi ma’ an imo hanapon…’

‘Tsk, ‘tog, ku’an, pangregalo ko sa Pasko… Mapawuton an pagdesidir, labi kun hayat pa sa badyet…’

‘Uh, na ma’o yun an imo uunahon, an badyet. Nan do’on mo na pataririkon an imo hahanapon, dipindi sa kun nano an maruruyagan san hahatagan mo… Kay pira nag’ud an badyet mo?’

‘Tsk, ku’an…, ma’o man ha’k ini an tuda ko san ginana ko sa torong’it kura Dikoy, sanggatos…?’

‘Aw, mayon ka so’n dini sin mababakal… Ho, yun, ho, a-traynta hamok… Pira an kaipuhan mo?’

‘T-tolo… In-aano yun na hidsit…?’

‘Ambot kun in-aano yun… Akay tolo? Para kura kunay?’

‘Kura ku’an… Sayo kun Aida…, sayo kun Lorna…, nan sayo man kun Fe… May uli pa, ha?’

”Laki inih… Kay sin’o nag’ud kanira na tolo?’

‘Hmh, ako na an bahala so’n…’
_____________________________
Retrato tabi ni Ed Uy. Salamat po.

Karoling

Kun ‘ber na an hinanapos sin bulan, mamagsabong na an mga tindahan, basi dumaghan an benta. Mamagsabong man an iba na balay na may daan na sabong na hinanip hamok. Magpapatugtog sin pangPasko na kanta sa mga radyo. Magbabatog na man an kabataan sini na bagaw nira karoling, na balay-balay, balik-balik, guru-gab’i…

Sa batog, maugay ka pa, nali pa, may manintimos pa, napanalian pa… Kaya an tunarangbara na kabataan, na tunurug’ay tulos sin ‘dyinggil bels, dyinggil bels, dyinggil oldawe…’ na wara tabi-tabi, pinangduhalan, na pagkaduhali man ‘to’o, tulos man nagharali, wara na ngani humana an dyinggil bels na inkukurarat…

Taod-taod, o badi di’ pa natataod-taod, may grupo gihapon sin kabataan na nag-dyinggil bels. Basi di’ na mag-arawat, kay nakaulang na, tinaragan gihapon… Taod-taod gihapon, may kabataan na naman na namag-dyinggil bels, na malin kurumbinasyon hamok san duwa na grupo, may naiiban-dagdag hamok na manayo-sayo. Niyan paghatag mo, may wutwot ka na, na di’ na magbaralik, kay nakapurisaw na… Pagsira mo san lakdanan, nagdidisidir ka, kun nano an mensahe na inhahatag mo sini na kabataan: ispirito san Pasko, o kalag sin pasimanggad?

Kun tipaPasko, nadudumduman mo sadto, san uya ka pa sa Bulusan, badi hayskul kamo sadto, san namag-kompradiya kamo sini na bagaw karoling. Mga pira na soltero nan daraga, duwa na gitara, nan diyo na pamalpag san inalpog na Joy To The World nan Silent Night, naka-karoling na. Buru-baryo, hapon-hapon, sa mga balay na pinili hamok, an mararaw’ay ada kun diri magduhal.

Niyan, badi madumduman mo pa an Kagharong. Ini nganyan an tradisyunal na kanta kun adbyento. Di’ man kunta ada angay na pangkaroling, kay apisar mamundo an liriko nan san tono, maluway an bitad, halabaon pa. Malin mas angay ini gahuyon na Pasyon na pang-Adbyento. Bihira an maaram pa sini, kaya an pag-imod sini kun iba na, kun sa gamit baga, antigo. Dinadara ini, kinakanta sa mga balay.

An ti’urhi’i ko na naimod na nagkaKagharong, malin upat ka-tawo: duwa na babayi na vocalist, sayo na lalaki na gitarista, nan sin sayo pa na lalaki, na bodyguard ada, kay kaupod, maski di’ man nagkakanta. An gitarista, sigi hamok an raska, maski harayuon an imod; sugad sin nagsisimba, na an isip, yadto sa bulangan. An raska niya an nagbubungyod sa bitad san parakanta, imbes na ma’o an magdara san bitad. Halabaon na kanta, na malin an nababati sa hagupuhupon niya na gitara, hulit-hulit na G minor nan E.

An naiimod sa duwa na parakanta, di’ man emosyon na dara san liriko o san tono, kundi sakit sa panghinayod san kapot na kopya, sa rumarom na ilaw san tinampo, sa luwas san balay na inkakantahan nira. Malin wara na sira kalugari pagtuom sini na kanta, pinangsurat nira an liriko sa papel, na insasayudan nira pagkanta. Isipa an liriko sin kanta sa karaoke na rumarumon na an screen, pahanga mabasa. Pagkanta man nag’ud na karaoke, kay may liriko na inbabasa, na kun wara, di’ makakanta.

Kun bati’on an liriko, nan i’abay sa mga liriko na nababati sini na Kagharong niyan, malin wara sin nagkakapareho nag’ud. Sugad sin mga simbag sa sayo na iksamen sa iskwelahan, na may sayo na mayadon na an simbag, daghanon an nagkoropya. Kay puro namag-uklo sa maestra, nan karadali an pagkopya, may mga kopya na sarala, o sarala an bi’a’ba. San an kopya pinakopya pa, ma’o pa…?

Kun pamati’an pa an tono, malin wara man sin nagkakaparareho. May nasagka tulos, sa iba na planudo pa, may naliko tulos, sa iba na di’ pa kurbada. An bitad man, malin may lakaw na kingking, may lakaw sin de-kadang.

Maski sugad sini, mayadon pa gihapon kay buhay pa an Kagharong, maski wara ada makasintensya kun arin na bersyon an tiharani’i sa orihinal san nayntintaklaon…
_________________________________
Retrato tabi ni Alma Jane Gamil. Salamat po.

Kard na pangPasko

Aw, nano, nakapadara ka na sin kard para niyan na Pasko nan Bag’ong Taon?’

‘Sa Lunes…’

‘Ayaw na pag-uugsod, ha, kay badi makaabot yun, Balentaym…’

Áw, diri. Nan, tama ka… Kay san sayo na taon, may nag-arabot man nag’ud san naipadara ko na kard, na Balentaym na haros, he he he… Naadman ko san nagpasalamat an nakaresibi… Mas nginarat na nagpadara ako kard, kay di’ na man ada niyan inlalauman an pakaresibi sin kard. Pinasayunan na’k sa pisbuk. Sayo na Miri Krismas, daghanon na an makaabay, malaksi’on pa…’

‘Ungod… Pero ma’o man yun an nakapamahal sin balor san kard na inpapadara. Bo’ot sabihon, mas binut’ngan sin paghinguha, diri kay kadali, o pinasayon, o sagilayon…’

‘Ma’o. Kay diri ta aram, badi mayon pa man sin nagmamaw’ot, naglalaom, o naghuhulat, na may kard na maabot, na babatunon niya, basi mangurudug-kudog an mga kamot na aabrihan niya an sobre, babasahon an mensahe, sin mga pira kabeses…’

‘Ma’o. Isipa an kaogmahan san naglalaom o naghuhulat na wara kabuyo… Kaya hinahanip ini sin mayad, badi pasipit sa mga tinipig na kabadu’an… Kun sa pisbuk man ‘to’o, pan’o man ihanip sa kaban?’
_________________________
An imahen sin tawo na naghuhulat sin surat, mabobosesan sa kanta na Please Mr. Postman san Marvelettes (1961). Pinakapopular na bersyon sini an sa Carpenters (1974) nan sa Beatles (1962). Ugaring, mas nararamihan an langkag nan pagmaw’ot, sa pagkanta ni John Lennon. Malin namiripit sa langkag, in-aagda an di’pa naiimod, inhuhuron na utubon an panuga na pag-abot…