An tawo na sadáy an hutok

An silensyo sa uma, nabubuong hamok sin huni sin mga tamsi o insekto, waguswos sin hangin o hagawák sin sapa, nan talagsa na tag’ok sin tawo na may insususog. Binabari man an silensyo sin raga’ak sin palwa na nararadag, o kahoy na napapal’ak. Niyan na panahon sin teknolohiya nganyan, mautok na makabari sin silensyo sa bulod an ragubrob sin chainsaw. Sugad sini an nabati san kaagahon san Agosto 26, 2017, sa Camonohan, San Bernardo, san may pinulod na puno sin pili na nagbubunga. Maski nasa kaabay hamok siya na hawan, haros wara ini kamamangnu’i san kapitan, sadto na aga.

An nagpulod, nagtuga na siya an nagpulod, nan kun nano-nano an dahilan. Nalim’tan niya kaunabi, na di’ man kaniya an puno, nan wara siya pagpaisi sa tagsadiri. Sa termino na halip’ot, kinalit niya an puno. Maski sugad sini, bagaw san intugaan, wara nag’ud nganyan sin maski diyo na pagbasol o tagiraw’ay. Malin an pagpulod, na bawal, nan pangalit, na bawal, sugad hamok kaniya ka-natural sin paghangos.

An pangalit nan pagpulod, himo na wara sin rason. An pangalit nan pagpulod, kaipuhan hingayadon sin kabayaran; ipamutang materyal o sintensya sin korte. Obligasyon na ini san kun sin’o an may diretso na tinuprahan, na sa kaso na ini, an tag-uma. Kun diri mahingayad, iisipon san nangalit na pambihira an kaniya hinimo, kaya huhuliton pa niya. Nan an mga kararani nan kapamilya niya, iirugon pa siya sa pangalit niya.

Kaya ada an tag-uma na may diretso na tinir’isan, nagsumat sa awtoridad.

Naaburido nganyan an makalit. Sa lasaw ada niya na isip, di’ niya masabutan kun akay. ‘Para sayo?’. ‘Akay ako hamok, na intiro man dini sa Camonohan, namurulod sin kahoy? Si Kapitan ngani, lawaan pa an inpupulod?’

Sa saday niya na hutok, maaako niya an pagsumat kaniya, kun madakop siya sin sanggatos kabeses sa sanggatos kabeses niya na pagpulod. Sa manipis niya na pakasabot, kun isumat siya sa awtoridad, dapat isumat man an mga kararani niya, kaupod na an kapitan, si’apo kun siya man hamok an nadakop, nan an tag-uma niya, di’ man sakop an iba.

Ini na nadakop na nangalit, ma’o pa an nainit. Nanukot pa sin bayad, ini na makalit.

An pili na pinulod, inpipilitan kunta nganyan san tag-uma. Basi baliktadon nan ilihis an istorya, inimbento san makalit an istorya, na an pili nganyan na inpipilitan, 1) namamatay, o 2) di na nabunga. Ugaring an pagpilit san tag-uma, tukdo sin sayo na syentipiko, propesor sa UPLB, kila na eksperto sa kahoy, na an sistema niya, diri nag’ud nganyan makaraot sa puno.

Ambot kun konektado, o kun sin’o an hunimo, san Oktubre 13, 2017, may duwa kapuno na pili na sinubsuban, didto mismo sa uma na pinuludan. An sayo sa sinubsuban na puno, dako-dako, na siglo na an edad, nan daghan an pilit na nakukuwa. Ini na pagsubsob sin puno, perwisyo sa puno, sa uma, sa tag-uma, nan sa tawo na nagtatalaga sini na puno.

Kun imudon an sinunog na puno, malin grabe an kulog na tinios, nan padagos na intiti’os. Haros natubod an lawas, na an gidugu’i, mamara na pilit na nag-irilsit sa kaniya panit. Kun makahilwas hamok an mga kahoy na sinunog, masugad ada, ‘Akay hinimo mo ini sa amo? Wara man baga kami sala na hinimo sa imo? Akay?’

Masakit masabutan an pagpakulog o pagraot sin bagay na in’gigikanan sin pagbuhay, labi kun sa palusu-luso hamok, o pamalinghaw na sinadáy. An tawo na mahimo sini, o masugo paghimo sini, ipamutang saday an hutok, iba an kakayahan; kun di’ pa siya nag-iikit sin kanding, kaya niya kabayuhon, basi uragán, an sadiri niya na ina.

____________________________

Masabi an parabasa, ‘Aw, akay sugad na sini niyan an iristorya dini sa Pamughaton?’

Diri tabi sa pag-ayo dispensa, kundi kun madudumduman baga, ini na blog, una, manungod sa surumaton san Bulusanon. Sugad man san intiro na surumaton, an Bulusanon na surumaton, may tayunas, may talagúd-tagód, may pino, may bahól. Sugad ini san sinurat sa libro ni Santiago (3:10) na sa pareho nganyan na dila, nagluluwas an pangadyi nan pag-omaw, ma’o man an pakaraot nan muda. Sugad man san sinurat sa Eccelsiastes (3:1-18), an surumaton may in’aangayan na panahon. May panahon sin pagtulâ, may panahon sin pagkuspä, may panahon sin pagtala, may panahon man sin pagmuslak. An surumaton, may piliw na dumpól, may piliw man na mataróm.
____________________________
Mga retrato tabi ni Alma Jane Gamil. Salamat po.

Advertisements

An munayád na buhay

Ang una kung trabahu’y 
talagang nakakahiya

ang istambay ko’y Laluma
namomolot ng kandila
– Yoyoy Villame, Bungalow, 1977

Ay, atog, ‘to’o…’, bagaw ni Naro na nagpipiriting-piting nan nagtuturu-tinawá, ‘grabi man an sakit na inagihan ko pagkadto ko sa Manila… ‘Sa trempa hamok, grabi an raw’ay ko, kay harampangan an mga ingkudan… ‘Tog tini’os ko an akò gutom, wara nag’ud ako pagkaon…’

‘Kay akay man?’, hapot ni Sitong.

Tunupra si Naro, nan bagaw, ‘Hmp, naraw’ayon ako maghungit, kay in’iirimod san kaharampang na pasahiro… Abay pa pag-abot san tren sa Tutuban, kinupos na ako, nangluluyahon na an mga tuhod ko…’

Huniyom si Sitong. ‘Hmh, ako, buna’l ako sin sayo na pinoy, nan unayo ako sin sayo na sinarungsong na pudyot sin asin, nan linaksi’on ko’k an kaon ko… Tika-tika san bunay na wara’k tubi, piro, busugon na, hasta makasangpot sa Tutuban, he he he…’

‘Ako’, bagaw ni Klobis, ‘an una ko na pawot sa Manila, an pag-turu-Tagalog, kay kun mahapot kun tagpira an barak’lon, kun diin an pakadto, kun tagpira an pasahi… Hmh, daghanon man ngay’an an irog sa ako, na waki’on man magTagalog, he he he…’

‘San una’, sugpon man ni Bag’id, ‘oro-ikstra hamok ako, maski diin, maski nano na trabaho… Piyon sa konstrakson, paratinda sigarilyo sa haywe, bagids sa Aranke… Mahod may inkakatapo ako, o natatan’aw na, bagaw ko…, Uhh, taga-Bulusan daw yadto…, he he he…’

‘San makaaram ako pa-Balinswila’, bagaw ni Naro, ‘inparapasyaran ko sira Rantog… Nakalibre man ‘to’o sin inom…, pira na karaon…, he he he… Mga di’anison man kay diri hagas, basta kabubungto… Kun yadto ako kanira, nakahudam sinilas, mahod syort, mahod tanggo… San inhudam ko kunta an san’glas san ‘lakeh, wara patugot, he he he… Nahadok man ada, kun di’ ko na i’uli…, he he he…’

‘Ako’, bagaw ni Sitong, ‘kinuwa ako ni Bukay na pinsan ko, pagkuru-konduktor sa dyip niya… An byahi mi, Munyos-Pyer… Natu’om ko man an dalan hali sa Kisonsite, pakaon sa may katidralh… Niyan, maski piyong ako, masasagunson ko yun na tinampo, hali sa Dilmunte, labay sa Mamunlok, sa Wilkam, sa Yu’iste, sa Lirma, sa Lawton, libot sa Paryan… San makaaram ako pagdrayb, an byahe san dyip ko, Kubaw-Rikto, kaya hasta san Ligarda nan Santamisa, tu’om ko…’

‘Naging boy ako dun sa may Baclaran…’, padagos ni Klobis. ‘An amo ko sadto, upisyal sa Nawasa… Sinulod ako na yutilite, mahod nagtitimpla kanira kape, mahod nanamhod san mga kwarto nira, parabakal sigarilyo, paratukdo kun diin maagi an in’oorder nira na babaye, he he he… Mamangno, hinimo ako na inspiktor… Ay, namason an mga Insik sa Binundo… Maski diriluton, inpapasabot ako, na tunga’on nganyan an nababasa sa mitro, nan tunga’on mi man an diskwinto, he he he… Mala kumpasko, may mga rigalo pa sa ako na longganisa nan hiniro, he he he…’

‘Nakasulod ako na parahugas sin kantin sa Abinida’, bagaw ni Bag’id. ‘Maski pansit ha’k, pandisal, syupaw, nan kape, ay, masulungon yadto… Batog na aga, hasta katutnga an arabot sin kustumer, wara man kami pamunay sin kapanghugas… Mala an kamot ko sadto, pirmi lagtukon, nan an panit nunipisay san habon… Nan paghihigda ko pagkagab’i, mabatog man panglatid an mga biti’is ko, kay paano, di’ maghapon ha’k sin tugbos?’

‘Tara man?’, hapot kaniya san mga kaistorya.

‘Didto ko kabagat an ako una na asawa, na taga-Layti. Wetris man didto sa kantin.’, bagaw ni Bag’id. ‘San mag-asawa na kami, naswertihan man na nakakuwa kami pwisto sa may Kustom, sa barisbisan nag’ud… Didto sa amo nagkakaraon an mga impliyado sin iksport-import, kun namaglakaw san mga papeles nan pirmet… Mga makwartahon, nan siga’k sin iristorya kun sira sin’o an daragko mag-ayo, nan kun tagpirira an kanira inhahatag… Sa kairistorya, wa’ ‘gud nakareparo na an putahe mi na ginisa sa tawge, karne sin kusmag, na kun sayudan sin mayad, marereparo na nagsusubu-subo, he he he… Bagaw sa Manila, tubung-lugaw kami sadto na pwisto mi, he he he… San mayad na an dilihinsya, nakaaram man ako pagbirhaws, didto ko man kabagat an ikaduwa ko na naasawa, he he he… Ma’o na, un swerte, he he he…’
_____________________________
Retrato tabi ni Sg. Salamat po.

Tukál-tukal 3

Sa daghanon na nira na pagbagat, mamundo niyan an darag-angan nan san laptukay.

‘B-badi niyan na’k kita magbabagat…’, bagaw san darag-angan, na nagpupugol sin luha.

Nginarat an laptukay. ‘Kay akay, namomot’an? Habo ka na sa ako? San arin pa’k yadto, bagaw mo, lampas pa sa durho an pagkamo’ot mo…?’

‘Wara durho an pagkamo’ot ko sa imo…’, bagaw san darag-angan na di’ nakaasdang. ‘Ugaring, namamati’an ko, na madali na’k an buhay ko.’ Nan hunibi na man nag’ud an darag-angan. ‘Nasa lista nganyan an ako ngaran… Inhahanap na nganyan ako ni Katubol nan san kaniya mga kapulisan… Hu hu hu… Di’ man ako adik!! Hu hu hu…’

Naghibi na man an laptukay. Nagkugusan sira, na malin gusto kuwaon san sayo an mundo san sayo pa, nan pagsugpunon an kusog sin bo’ot na natutuda pa kanira.

‘Hurunon ta si Katubol…’, bagaw san laptukay, ‘na hali’on ka sa lista, na di’ man yun ungod na listahan…’

Pinahik san darag-angan an kaniya luha, nan pormal na inasdang an laptukay. ‘A-ayaw na. Kun ma-idyiki ako ni Katubol, di’ man ha’k ako, daghan na an nagkauruna An nagkapira ngani kanira, mga kabataan pa. Dumdumon mo na hamok ako, kun ako wara na… Di’ mo paglimuton an mga maogmahon na pag-upudan ta…’

Nagtakgusan gihapon sira sin awat, nan huguton, na takgusan.

Pagkaaga sadto, binayabay an naagihan na darag-angan, na napatay nganyan sa paggubat dahil sa droga. Wara nganyan muru-mangno an grupo ni Katubol, sinalbatana sira san darag-angan, na wara man pakaigo. San umaksyon an mga kapulisan, sira SPO Hasaan, SPO Dagom, SPO Cupahpahon, SPO Putiocan, SPO Casili, SPO Kinis, nan CPNP Katubol, minsan nag’ud nganyan an darag’angan. Bagaw pa san bayabay, bag’o nganyan nautsan, nahimo pa san darag-angan na ibali’og an karatula sa kaniya li’og: adik ako… sa pagkamo’ot mo…

Tukál-tukal 2

Akay ako nag’ud an imo naruyagan?’, hapot san kalunggay sa kulibangbang. ‘Akay diri an layaw, o an diyaw, o an tayangaw?’

‘Dapat masabutan mo, namomot’an’, simbag san kulibangbang, ‘na an sayo na kulibangbang, di’ man angay maruyag sa kapwa kulibangbang, o sa layaw, o sa diyaw, o tayangaw. Pareho man na an burak sin kalunggay, diri angay maruyag sa pareho man na burak sin maski nano pa na tanom.’

‘Ma’ruyag ka kun kita pagtinaw’an?’, bagaw san kalunggay. ‘Magkaiba baga an ato hinali’an?’

‘Si’apo kun may magtinawa’, bagaw san kulibangbang. ‘Basta para sa ako, an hangot mo, hamot sa ako…’

‘Nan an dapaw mo’, sugpon san kalunggay, ‘pahamot sa ako…’
_____________________
Retrato tabi ni Alma Jane Gamil. Salamat po.

Tukál-tukal 1

An pagkamo’ot baga nganyan,’ bagaw san kalunggay, ‘tukál-tukal man hamok… Ihatag ko sa imo an nektar ko, basi bisayon mo man an pagiging bukdo san burak ko…’

Toto’o man, yadto na aga, hunarok sin pira kabeses an buyog, na malin pag-ibabaya, nadadagka gihapon; nabalik sa burak paghugdon. Sa kaniya paghugdon, napapagtapo niya an kadailan san burak na pagbabatugan sin pagbukol. Hali sa bukol, mabatog an bukdo, mahihinog, nan magpapadagos an buhay san tinanom, sa paagi san mga liso…
_______________________
Retrato tabi ni Alma Jane Gamil. Salamat po.

Anuy

Nangudyót an iba na burô, kay may pauróg nganyan an punò.

‘Bagaw mo, intiro mo kami bunga, sa sayo na bulig? Akay diri kami durungan paghinog? Akay may nauuna? May pauróg ka?’

‘Wara ako sin pauróg’, sayuma san puno. ‘Sugad man nag’ud so’n an naturalesa. Mayon sin badang sa sudang, na badang man sa maraót na klima. Sin’o sa iyo an gusto mauna?’

Daghan an nagsarabi sin ‘Ako!!’

‘An may katungdan, inlalauman. Kun gusto niyo mauna kahinóg, uyon man kamo na una maimód sin kabóg?’

Namagruha-duha sira. Nagkadirilot an iba. ‘Ah, eh, ummh…’

‘Ma’o yun an ako insasabi, manungod sini na bagaw niyo, pauróg…’, bagaw san punò.
_______________________________
Retrato tabi ni Sg. Salamat po.

Ludyák

Harayo pa an Mayo 2016, nabati ko na an patalastas manungod kun Burog; ‘Ang galing niya… Pag kriminal ka, at ayaw mong tumigil o umalis, patay ka… Ang galing, di ba?’ Sugad sin, ‘Didto sa amo sa Dabaw, may diyos na, kun maraot ka nganyan na tawo, magbo’ot siya kun patayon ka o nano… Di’anison baga, ha?’ Kun nababati ko ini, mahod sinasabi ko sa kaistorya ko, an nasa isip ko, na sugad sira sin nasa iba na nasyon, kay an aram ko, sa bilog na Pilipinas, bawal kastiguhon an diri pinaagi sa korte, labi na patayon, dini, sa di’ man intutugutan an sentensya sin pagpatay… Minsan, bagaw ko, ‘Wara na daw data an mga pulis do’on, nan san mga korte, ha?’ Kun di’ na pag-aarestuhon, nan di’ na pagbabati’on, an sayo na akusado, an’hon pa man husgado?’

Kadaghanan san nag-oomaw sini na sistema ni Burog, nag-iriskwla man ‘gud; an iba ngani, bagaw propesyunal. Sa surumaton sin kadaanan na Bulusanon, an tawo na nag-sudup, nakasabot. Maaram, na kun bagá an kolor san ilaw sa tinampo, di’ ngon’a magbalatas. Kun pasó na an bolong, di’ na pagtumaron. Kun matarom, makasamad. Kun mapasò, makadalsô.

An sinundan na rehimen, daghanon ‘gud an ineredar na paraknit na dugnit. Maski daghan an natangbulan, daghan an insursihan kunta na wara nag’ud kárematihi. Inunungan ini sin langkag. Ini na langkag, dumô na kahoy, na ginatungan sin peyknyus.

Nakatupar man an popularidad san peysbuk. Atog, ini kunta na social media, dako na pagpakusog o empowerment sa nakagamit na sini: sa pagsikop sin manglain-lain na kinaadman, sa paghatag sin dispatso nan opinyon, sa pagpahiwas sin kakayahan nan partisipasyon. Ugaring, daghan an, imbes na adalan sin mayad an naiimod, nababati, o nababasa, nan magpartisipar sa pagpahaharom sin diskusyon, ginagamit ini na kakayahan sa hababaw na patinawa nan piyóng na copy-paste-forward-share. Sa pagkanap san panahon, malin daghanon an padagos an panguruwot sa ugali na atrasado: tsismis, pakaraot, pakurusugan boses, padarakuan braso, paharataasan ihi, nan arapinay.

Pagsarakuta sini ubos, pambihira nag’ud na sagmaw.

Nagbatog sa edited na bidyo ni Delima, nan sa mga testimonya nganyan sin mga kriminal sa munti. Naging dabes prisidint in da sularsistim si Burog, nan naging bayani an diktador na binis’ang. An tinadaku’i na imbento, an

‘Adik, nanlaban, pinatay ng pulis sa baybas’.

San una, naruyagon an iba, kay marasa ka nganyan, kun diri sa blag ni muka, ni tikling pitoy, nan sa dede’eks interneysyunal, di’ magkaararaman ini na mga balita??’

Di’ nag-awat, lunutaw an korte san peyknyus san barangay Burog. ‘Si’apo’, nganyan, ‘kun peyk, basta di’anison an retrato’, bagaw sin sayo.

May nagsabi man na ‘Mas mayad na patayon an adik, imbes na sira an mangpatay.’

Malin an lohika nira,

basta nagdu-droga, ‘adik’

basta ‘adik’, rapist, o killer

basta pinatay sa baybas, ‘adik’ o nangato, o ‘adik’ na nangato

kun mapatay na ubos an ‘adik’, maasenso na an pilipinas

an pagkontra sa pagpatay sin ‘adik’, destabilisasyon

an nangontra sa pagpatay sin ‘adik’, dulaw

sira na nangontra sa pagpatay sin ‘adik’, nan mga ‘dulaw’, mga kakontra san estado

kaya, angay kanira, kun senador, presuhon o halian sin katungdan sa senado, kun opisyal san gobyerno, i-impeach, o pakarauton na may kwarta sa bangko sa iba na nasyon, o sayo an itlog.

Ma’o ini an lohika sini na rehimen ni Burog. Di’ man ini pareho san bagaw sa Ingles, lodyik. Mas angay sini na gahoy, ipamutang pagiging planudo an mayad na rarasunon: ludyák.
___________________________________
Retrato tabi ni Ed Uy. Salamat po.