Hatok

love is more thicker than forget
more thinner than recall
more seldom than a wave is wet
more frequent than to fail
it is most mad and moonly
and less it shall unbe
than all the sea which only
is deeper than the sea

– E. E. Cummings, [love is more thicker than forget]

Kanginahon pa ‘gud yun. Inpara’asdang ko na, wara paghali. Inparalabay-labayan ko na, wara pa gihapon paghali. Kun sugad sin iba, lingagon mo hamok, nalupad tulos. Ini, wara nag’ud hamok. An pagkadupo sa bukdo, sugad sin di’ nag’ud tibubutas…’

‘Badi dati yun magkatrato sa daan na panahon. Bagaw san mga maaram, nagbabagat man nag’ud nganyan gihapon. Nan an pagbagat gihapon, mas hatok pa sa dati…”
_______________________
Retrato tabi ni Alma Jane Gamil. Salamat po.

Advertisements

Sararò

Asi, im’da an tagahan san mga umagak, ho…’

‘Ba’ah, di’anison, ha, kay daghanon magbunay?’

‘Aw, ku’an, … Di’ man yun sa sayo na umagak… Tolo sira. Mala yun, kay magkairiba an itso nan kadako san mga bunay…’

‘Aw ma’o, ha? Kay akay inbiriyo mo? Di’ nagtuturusikan?’

‘Di’ man. Kun iba na ngani, arabay pagburunay, ha ha ha!’

‘Daranon man ada paghilumhom?’

‘Badi. Basi pa kun mahimsa ubos…’

Mamangno…

‘Aw, tara, nahimsa an trese na bunay?’

‘Wara. Tolo hamok. Puro nabugok…’

‘Aw, kay napaano? Nauranan?’

‘Hmh, wara. Sira manta na kaumagakan an dahilan. San maghirilumhom na, nagharagasan na san tagahan, habo na makisarò. Mahod nagpapaurunit, mahod wara lugod sin naglulukob, kay kun namagluod man ada.’

‘Ba’ah, kanugon daw, ha?”

‘Ma’o. Kaya in-iisip ko kun nano an mayad; tolo na umagak nan sayo na tagahan, o tolo na tagahan sa tolo na umagak?’

‘Pwede an tagsarayo, kay kun tolo na tagahan, badi maburungan man kun sayo-sayu’ay na umagak, ha?’
__________________________
Retrato tabi ni Birdman. Salamat po.

Lutaw-lutaw

Nagbatog yadto sa madamo na dampog, na sinundan sin kilat, nan sin bigla na busabos sin daragkuon na patak sin uran. An mga patak sa mga dahon, nagdaralahay, nagkaranap sa mga sanga, palugsad sa puno, hunarok sin kadali sa ingod paghugpa, nan nagpadagos na pagbungyod sa kadaghanan pa na mga tubi-uran, hali sa mga kabagtu’an, nan sa dampog na nga’. Sugad sira sin mga tawo na nakabati sin bumbo sin bayabay; nagkaruluwas sin balay, binurutang an pinamaghimo, nan nagharaguros, nagburungyod.

An kanira halip’ot na dalagan, nahuman sa salog, san mag-urupod sira sa bulos. Habang naghaharani sira sa ilawod, nadagdagan pa sira.

Sa dalan, may nagkaralabayan sira na mga puno na mabungahon. Nagkaruruyag sira. May nalabayan man sira na mga burak; mga tinanom, nan lagalag, na burak. Naogma lalo sira, nasabi sa sadiri na, ‘tama ini na pagbungyod… ini na pagsakay sa bulos…’

Dapit didto, sa may ilawod, may nalabayan sira na diri di’anis; mga ati na makaaati, mga anod na makangingirhat. Diri hamok makaaati nan makangingirhat, mga mabang’og pa. An iba kanira, nagbatog pakamati sin pagkarura, nan kangasukahon. Di’ sira naniwala na may lalabayan siraa na sugad sini. Kay malin an pakasabot nira san haraguros pakanhi, puro kadi’anisan an aagihan; iba na nganyan, bag’o na, ini na panahon niyan. Nagtarahob sira sin mata. An iba, nagpiriyong. Bagaw nira sa sadiri, ‘buwa ini, diri ini ungod…’ Insasarabi nira ini sa sadiri, pinamagdumdom nira an mga nalabayan na mga di’anison na tan’awon.
_______________________________
Retrato tabi ni Simon Mina. Salamat po.

Bata, lain na ini na panahon…

San nayntintaklaon.

‘Binan, nano yun na inkakaon mo?’

‘Langhoy ini, hali uma mi…’

‘Pakagata daw?’

‘Umm, ayaw pag-ubusa, ha? Siramon ini, mantikilya ini…’

‘Mantikilya… Minantikilya… Paitliba pa daw?’

‘Uh. Sayo na hamok, ha? Saday hamok… Tama na… Isumat ko ikaw kun Mamay…’

‘Sumat man sini… Para nagtadi man ha’k… Hagason ini…’

‘Nitay, kayna ngani dini… Dini ho, kay hikawan ko ikaw…’

‘Nano yun, Ningning, kay nagkukurikot?’

‘Kuan… Bunga ini san surangga… O, di’anison, baga, ha? Ako man daw, butangi man?’

‘Payt… Ho, magayunon na kita, ha?’

‘Binan, Adyong, uli na kamo, kay ho, maabot na an parakadlit, hala kamo!’

‘Nitay, Ningning, hala panguli na man kamo, kay kun abutan kamo dini sa tinampo san parakadlit, ay baadaw, na nanguwa yun sin dugo sin kabataan, nan inpapaturo sa minahan, basi ihatag san mga ingkanto an bulawan…”

‘Eh, madi, ayaw ‘gud kamo so’n paniwala… Yun na insasarabi na parakadlit, mga empleyado san dispinsare, na nagkukuwa sin diyo na sampol san dugo sin kabataan, basi maadman an kanira dugo, kun a, b o o…’

‘Aw, ma’o?’

‘Eh, ako, di’ ko paluwason ini na kabataan ko, kay kun parakadlit man nag’ud ngay’an?’

Sa panahon san tsins’iskaming.

‘Binan, may silpon ka kuno? Paim’da daw…?’

‘Hatag ini Mamay, bakal Manila…’

‘Para man sini iimudon…’

‘Uh, luway hamok, ha? Kay kun maraot?’

‘Para man sini… May pisbok ka dini?’

‘Wara pa…’

‘Buligs, may silpon wara pisbok?’

‘Nitay! Ningning! Pamunay na daw ngon’a kamo so’n na Eat Bulaga, kay maniudto na kita, aw di’ kamo nagutom?’

‘Ayaw ngon’a tabi, Mamay, kay mahuman na…’

‘Atog, magkaraon na kita, kay makadto pa kita sa dispinsare, basi diri kita abutan sin pila, kun may pirila…’

‘Kay maano man kita sa dispinsare, Mamay?’

‘Aw, insabihan baga kita san maistra, na may dragtis kamo? Aw, akay di’ kamo nagbabati?’

‘Mamay, makulugon ada tabi yun…’

‘Aw, ti’uson niyo. Nano, mas gusto pa niyo an mapriso?’
__________________________
Retrato tabi ni Sarah Gallano. Salamat po.

An huruding-huding

Awat na inkukurunu-kuno ini na kanira relasyon. Kundi, wara ‘gud nakapatunay. Daghan an namagsirikup-sikop, an namagbat-bati, nan namagpasikrap, wara ‘gud kanira sin nakataraup’ak. Hamamani kanira an mga opisyales san gobyerno, na kun nangaralit, daog pa an namagluok na utwal an lubot. Sira, wara sin nakapatunay, wara nakadakop.

Kay paano, maaram sira magpugol sin karuyagon. Diri sira nagpapadayag san kanira kaburut’on sa butnga sin panon. Kundi, kun interesado ka, sabihan ta ikaw: May oras sira sin pagbagat. Kun kan’o masiramon pa an imo turog, na nagmumuru-mantika pa sa nanok, ma’o man sira magbabagat; sa kanira luway-luway, nan wara ribok, na pagbagat. Anino hamok an mababanaag sa sayo kanira. An sayo, ma’o an magpapadagka, sa kaniya suna, na nagdadako, nan naghihiwas. Na habang nagrarani, malin nagsasayaw, nan nagpupurak. Magkukupuan sira, magtatakgos, na malin habo na magbutasan. Kun may makareparo, o magrarani, aram nira, kay madaghan na an suna. Kun sugad na sini, luway-luway sira magtatalkasan, nan magbubulag, na wara pa gihapon ribok, pwera san mga sayod nira na magkatakgos pa gihapon. Pagtiripon san mga namag-usyoso, wara na sira na duwa, badi mga tuspok na gihapon, nagtatakgusan na niyan sa kanira mga inop.
___________________________
Retrato tabi ni Alma Jane Gamil. Salamat po.

May interbyu si Hesus

Kangina pa kunta paghali si Inoy Jaime, pakadto sa trabaho niya sa piyer. Bilang sayo na oro-ekstra na estibador, masakit an pakiagaw sin mga alsahon. Daghanon an estibador, di’diyu’ay an bapor na nagdudu’ong. Maski sugad sini, hininguha ni Inoy Jaime na mapaadal ini na bata niya na si Hesus. Maski kalhod an kaniya bulsa nan kusog, nakahuman man baya ini si Hesus. Mala pa hamok kun buhay pa an kaniya asawa san grumadwar ini na bata nira, maogmahon man kunta yadto, sa isip-isip niya.

Mabo’ot na bata si Hesus. Masinunod sa hulit san magurang. Matinios. Nakasabot siya san kanira mga kakulangan sa buhay, na diri pareho san iba. Kaya maski may namagdagka, talamatam makibarkada si Hesus. Maski di’ man nag’ud matali’on, nakadaginot si Hesus sa kaniya pinili na halip’ot na kurso.

Nakatung’as si Inoy Jaime san makagradwar si Hesus. Base sa kaniya nasarihan, an masunod na hataas na talod, an paghanap trabaho ni Hesus. Aram ni Inoy Jaime, na kun an mga estibador mas daghan sa bapor na nagdudu’ong, ma’o man an mga namaghanap sin trabaho taon-taon, sa trabaho na na-iitsuhan taon-taon. An aragaw nan paralanat, nganaon man.

Nasayudan lugod ni Inoy Jaime an kaniya mga braso; an kaniya urugat-ugat, nan maskulado, na braso. ‘Kun pwede pa hamok’, bagaw niya sa sadiri, na madanunan niya mismo si Hesus na makakuwa tulos sin trabaho… Kaya grabe an ruyag niya, san sabihan siya ni Hesus, manungod sini na interbyu kaniya niyan, san kaniya in-aplayan.

Nangutang si Inoy Jaime sin mayad-ayad na isurul’ot ni Hesus sa interbyu. Tinagan man niya sin diyo niya na pomada an bata, maski nagsasayuma. ‘Atog’, pamirit ni Inoy Jaime, ‘mas mayad kun bisay an buklis mo, kay bag’o baga an bado mo? He he he…’ Nagpatinawa siya, basi matahuban an sadiri niya na kulba.

Nginarat pa siya san mabati niya an boses ni Hesus, harani, hali sa kaniya likuran. ‘Makadto na tabi ako, Papay…’

Wara niya kapugol an sadiri, natakgos niya an bata sin kadali, nan bagaw, ‘Iya, di’anison mo hamok an mga simbag mo, ha? Dumdumon mo’k an mga liksyon niyo sa iskwilahan, nan atuhi an imo kulba, kay kun magpaka-ihi ka, ha ha ha…’ Nagpatinawa gihapon siya.

Intan’aw niya an nagsasaday na hitsura ni Hesus, na naglalakaw paharayo, pakadto sa hulatan san dyip. Daghanon an inmamaw’ot ni Inoy Jaime, pwera na makuwa lugod tulos si Hesus dini sa in-aplayan. Basi makadanon na man kaniya… Nan basi may kolokasyon… Kay kun wara, mag-aano ha’k siya dini sa balay? O, basi kun magpara-istambay ha’k do’n sa may dalan… Maunong pa, kun maparahan ini si Hesus…
____________________________
Retrato tabi ni Ed Uy. Salamat po.

Selpi

Inpaparahulit-hulit niya ini: maraot nganyan an inagihan niya. Sugad ada sin papel na, iba sa kadaghanan, hali na gurumuson, kaya diri na nag’ud matayunas, maski nuru-nusnuson. Sugad ada sin lubi na lando; maski sa luwas an hitsura layaon, pagbuka’a, talkas an lukad sa bagol. Sugad ada sin sinugna na luto, kun mabantol; hilaw sa ibabaw, tubod sa irarom. Sugad ada sin bangkay; maski madamo’on an kolorete, bangkay man gihapon.

Maski sugad, di’ pa man siya nagsasabi na mas bali wara na siya kabuhay. An misyon na hamok ada niya, na ibahin sa kadaghanan an kaniya remalaso sa buhay, bahinan man, labi yadto na habo magsayaw sa disintunado niya na tralala.

Badi sa bo’ot niya, maski sala, wara na sin maruruyag kaniya kun diri niya piriton. Sugad sin tubo sin kolgit, na diyo na’k an sulod, pipidliton sin kusog, basi umilsit pa an puti na ata.

Kaya sigi niya sin panghadok, pakaraw’ay, pang-akusar, pangmuda, nan pang-agyat.

An tibag’uhi niya na kapritso, darhan nganyan siya sin selpi na kaupod an Diyos, basi maniwala siya na may diyos. Sinabi niya ini, na naghahangos-hangos. Nalim’tan ada na an hangin na kaniya inhahangos, di’ man niya naiimod, pwera hamok san taas-baba san kaniya dubdob na puno sin puringot.

Kun nag-ayo kunta siya sin selpi san diablo, badi may nagkusog man sin boot na duhalan siya sin selpon, basi didto mismo, siya, makaselpi.
_________________________
Retrato tabi ni Alma Jane Gamil. Salamat po.