An tubi sa gripo

Labandera si Sion. Yano ha’k an pang-oro-adlaw niya, an mga gamit niya, nan bihira ngani siya makadulhog, maski pa-Sorsogon. Kun dini man hamok, nano man an kakaipuhanon?

Kun iba na, nakaimod siya sin nagreretrato. Naiimod niya an nagpoporosing, pero mas iniimod niya an pararetrató nan san kamera. Maski di’ niya tuyuhon pagsabiha, malin iniisip niya kun mati’ano man daw kun siya an retratista.

May nagbalikbayan sa kararani nira. Pwera san mga dara na polbo nan sigarilyo, may baktot pa nganyan na tibi nan karaoke. Mala, tuna iabot yun na karaoke, malin wara na man pamurunay an turug’ay, na haros hunalip’ot na an ungod na gab’i. Kun nababati ni Sion an karanta, labi kun hurubog na karanta, kun siya naghihimaturog na, pwera san pagka-irita, naiisip pa niya, nano daw kun mayon man siya sini na karaoke?

May nagkapira na sadto dini na may buru-bitbit pirmi na selpon nganyan, an telepono na wara kordon, na sayo hamok an makagamit, na an pagdayal nganyan, di’ man pagpataririk, kundi pagduon hamok, sin mga numero. Mala, an naimod niya na mayon sini, san ginamit, sugad sin mahalagahon man nag’ud na tawo, kay marasa ka, na may naggagahoy maski nano na oras, maski hain siya, maski ada nanghihimgo, o namalangtoy? Sa isip niya, hmh, nano daw kun  mayon man ako so’n, kundi, sin’o man an magparagahoy sa ako, na an byahe ko, haros dini man ha’k sa balay, doon sa gripo, nan didto sa halayhayan? Nan, nano man an amo pagpara-iristoryahan, pwera sin manungod sa kararani, o sa presyo san buráw?

Dini sa gripo, halaba na oras an ginagamit niya, oro-adlaw, sa pagkurusû-kusô, pagbiríng, paghabón nan pagpalô. Mayad ngani, kay mayon na sini na gripo, di’ sugad san dati, na bubón, na an tubi, inhahakwat sin lata na may higot, nan mahod malumot.

Sa balay nira, mayon na sin gripo sa banggerahan. Di’ na mag-aalog sa lata sin lana na in-uulay. Makainom na sin tubi sa palad na igsasalod, o ong’ong diretso sa gripo, o sa baso sin Blend 45.

Di’ na man nganyan ada makaabot dini an telebisyon, kay nasasapungan nganyan san tarais san bulkan. An kuryente, nagpipilikat-pikat, maski wara bagyo. Raot-raot pa an radyo. An kararani, san may mahapdos kanira, naruyag, kay nakasari sin telegrama. Puna-Sorsogon, nan didto pagtelegrama.

Di’ man mapinangadyi si Sion; bihirahon ngani siya makasimba. Marasa ka na nagsurunod hamok yadto na mga milagro. Una, nakaabot an inpapara-pangiribugan na telebisyon. Batog sa Gubat, may kunutay sin halabaon na kurdon, pakanhi, nan, sugad sin gripo, kinutay sa balay-balay. Ugaring, pwera sin deposito, istrikto sa bulanan na bayad. Si’apo, kay unabot man gihapon an awat na naiibugan na tibi; maiimod na an Pibi’e, si Pakyaw nan sira Titobik’andyowi.

Sugad san sistema san telebisyon, nahinat man na makaabot dini an telepono, sa paagi sin halagbaon na kutay sin alambre na inlatayan hali sa Gubat. An gahoy, napakadto sa nangapital san pagpakutay, na napatugon sa in’gahuyan basi kumadto nan simbagon an gahoy. Nahimo an direkta na pag-iristorya sa telepono, na diri longdistan na mahal.

Mamangno, may pinangbugsok na mga daragkuon na tore sin antena. Ini nganyan an maghihinggop san signal na inpapakupsit hali sa mga istasyon san telebisyon nan telepono, basi itayhop man pakadto sa mga mayon na sin telebisyon nan selpon, na di’ maparapad kun lumabay sa tarais san bulkan. Batog sadto, nakaimod na sin tibi na di’ na magpapakutay, nan nakagamit na sin telepono pakadto-pakanhi, na di’ na pagdadaw’iton sin traysikel.

Nagbarakal tibi nan selpon, hasta sadto na pirmi napapawot sin sugnaon, nakadaginot na magkamayon. Piniriliw an radyo, hasta pangsalagan sin iraga, hasta magkarulupa. Didto na sa kahampang san tibi naghihirimo kalo, lumpiga. Didto man nag-iirinom, lungtod sa mesita an arak nan san baso, an tubi nan san sumsumanan sa plato. An wara pa tibi, pirmi na man nakihalyaw, nakihimo kalo, nakitangway. Kaya an tibi na maserbihon, naging sugad sin altar; may rimot na lungtudan, nan may manto kun namumunayan. An salog sa palibot san tibi, ma’o an tigilangi sa bilog na balay, kay pirmi nalalampaso san namaglumpiga na kalubutan.

Malaksi’on an pagbag’o sin selpon. Haros taon-taon, may bag’o na modelo an Nokia nan Ericsson. An payrentes sa Manila na nagliwan selpon, pinadara dini an daan na na selpon. Kun may naabot na bag’o na daan, an daan na daan, pinapasa man sa wara pa selpon. Kaya intiro maogma sa pariliwan-liwan. Hasta intiro na may selpon.

Nagteteks pagmata, pag-ikakaon, kun nagkakaraon, kun nasa kasilyas, kun tihahali, kun ti’aabot, kun wara nahimu’an, kun tituturog, kun bertdey…

Unabot an bag’o na henerasyon san selpon, kabungyod an epbi. Niyan, na’kaimod na sine sa selpon, nakapadara sin mga piktyur, nakasyer sin mga post, naimod an mga kakila sa harayo, sunayon an paghapibertdey, merikrismas nan kondolens. Sugad pirmi sin Pasko, nan konsyerto ni April Boys, nan grand reunion sa hayskul. Naiban-ibanan an nagtitibi, napakadto sa pag-pi’em sa epbi. Intiro gusto mag-epbi, magbutang sin avatar, mag-post sin mga piktyur, maglayk, magsalagang-sagang, nan niyan, magpakyu nan gago.

Aga-hapon kun nanglalaba si Sion; pakapangaro-aro, pakakaraon, nan pakapamisay kanira. Bagaw ngani niya, an paglaba, mayad pa sa pag-uma, kay ini, diri inbabagyo, nan wara lut’as nan peste. Planggana nan habon hamok an kaipuhan, kusog, nan an tubi sa gripo. Kaya di’ man napapawot si Sion sini na paglaba. Tutal, pinaglanan, wara ati dini an delihensya. An pangalang-alang hamok niya sadto, labi kun may kaistorya na kakila na bihira igbagat, o tawo na nakikila pa ha’k, an kakulangan niya sin kinaadman sa luwas sini na bungto, na hali hamok sa nababati sa kararani, sa naiimod sa tibi. Sadto, sig’ak niya sin ‘Aw, ma’o? Ay, ba’adaw, ha? Aaah… Aw, sugad ngay’an so’n, ha?’

San makaaram siya sini na epbi, huniwas an kaniya kinaadman, nan san kaniya pangalag-kalag. Niyan, mayon siya sin mga frends na taga-iba, nan iba-iba. May namaghapibertdey kaniya na iba, may nagpapadara sin mga byu, nagsisyer sin mga makatitinawa, nan sin retrato sin saging na bununga sin karabasa, ha ha ha!

Ini na epbi an kuwaan niya sin kinaadman, sugad san kun pan’o an tama na pagpakaladkad sin tubi, an pagsemilya sin rukut-dukot, kun nano an mga nakahilo na tinanom, manungod sa mga mandurukot sa Pasay. San may eleksyon, ini na epbi an guniya nag’ud kaniya, batog sa mga nawara na pondo san yolanda, an kamumungan na punatay sa mamapasano, an mga bulawan sa sentralbank na tinago sa taylan, an droga sa bilibid, mga kadi’anisan san marsyalo, an kabubuwaan san edsa, an mga anomaliya san elpi… San una niya maadman na bayas ngay’an an midya, natakpan niya sin palad an hiwa niya, sa ngarat. Bagaw niya, ‘Aw, ma’o?’, sa kaniya puringot. Sa epbi niya una kabati an manungod sa inkwayrer nan sa rapler. Tuna sadto, di’ na nagu’d siya nabutas pagsubaybay kun sas, nan kun moka, nan kun tingkingpinoy, kay sira man ha’k an nagsasabi sin ungod, manungod sa prisidinti na ungod an pagmakulog. Unupod siya sa didi’is interneysyunal, nan dunaghan pa an kaniya kinaadman. Naruyagon siya na daghanon an namatay na adik, nan badi daghanon pa an dapat pangpatayon, kay mayad na malimpyahan an mga tinampo sin adik, sugad san Dabaw… ada…

Kun may naaabrihan siya na post, ay, di’ na niya binabasa ubos kay, maawaton pa, pinapasa tulos niya sa kaniya frends, nan binubutangan niya sin taytol na ‘Basa pag may tym, dagdag na kaaraman…’ Kun kumandidato si Bato, sigurado na an kaniya boto…

Kun bilangon baga, dako an naiban san oras niyan ni Sion paglaba. Mahod naalto siya, inaabrihan an kaniya selpon, an epbi, kay kun may bag’o na syer an mga frends niya, basi maisyer man sa iba, kay ini na mga delawan, basi di’ na magparapangsyer sin peyknyus, o mamagpakabalik sa pwesto, nan magparapangaralit, nan dumaghanon gihapon an mga adik…

Pirmi dara ni Sion an kaniya selpon. Kun may naiimod siya na naruruyagan, pinipiktyuran niya, basi maipost nan maisyer sa epbi. Nan basi pirmi andam kun nakiligo, kun may teks na nag-abot. Kun naalto si Sion pagkurusu-kuso, o maski nanghahalayhay na siya, padagos ‘gud an bulos san tubi sa gripo na labahan. Ma’o man an gripo nira sa banggerahan. Pareho na raot an puset. Di’ man nira ini inpapahingayad. Tutal, wa’ man sin kuntador, nan di’ man uut’dan kun di’ pagbay’dan. Si’apo, kun pag-abot sin panahon pagtaklaon na an mga tubo, nan maglubog na an tubi na iglalaba, nan pag-iinumon…
________________________________
Retrato tabi ni Alma Jane Gamil. Salamat po.

Advertisements

Toló na Hadì

1. Bulagá

Pinangtipon nira an mga tinukdol na pili. Ini na bulud-bulod, wara nag’ud sin nikit; anas hilaw, na badi gurang ha’k sa silot an ilóg, nan sin daghanon na bulaga. An sugad sini, bihira an maglalanta, kay ma-uru-alsom pa sini an lopis. An panit san ilóg sini, puti na sugad sin bukag.

‘Nano, Tagóy, i’upod ta pa ini?’

‘Aw, magayas ipanapok ta’k? Pagsakutan so’n sa nikit, wa’ na so’n makareparó…’

‘Di’ ada magburugris an makakaon san ilóg sini?’

‘Hmh, sira man an magbubugris, di’ man kita…’

‘Aw, sabagay… Kay akay baya wa’ ta na’k hulat-hulata na magnikit man ini?’

‘Hmh, may kahulat pa. Basi sarayuan an ubra…’

‘Aw, kunsabagay, kay kun pag-ininikit, bagyuhon pa, ha?’

‘Hmh, maski bagyuhon… Kay pwidi man pudlun an pira dun kapuno. Kun mga bayntimil man hamok, atabon pa…’

‘Ma’o yun an madale, he he he…’

Di’ pa awat, inlulukad an lobi. Kinakawit, hinahakot pa-agunan, pinapalaw, linalatak, inaagunan, hinuhukal, inaaraginsa sa balun, nan nasuhol pa sin paraalsa san balun pa-bongto, basi ipisar sa insasakadahan na komprador. Sa karkolo ni Tagóy, sa paglukad, menos an sayo kaadlaw na trabaho, pwera pa san alsa pa-bongto.

Niyan, di’ na nira inlulukad an lobi. Kinakawit na hamok, hinahakot pa-palaw, pinapalaw, sinasako, nan dianadara an sinako na lobi sa piliw san tinampo, basi makolekta san komprador na diri aram san tagsadiri. Naruyag sini si Tagóy, kay kulang sa pagal, labi na insusuhol na hamok niya an pagkawit nan pagpalaw. Nahuhuman pa sa maghapon. Kun diri baga makabatik an tagsadiri, di’ nag’ud magmamarangno, sugad sin turogon sa pansitan. Kun maghapót kun akay wara sin nareresibi na kabahinan, pira man sabihon na lut’as nganyan?

‘Iya, paano kun magbagyo, o ungód na magtaglut’asan?’

‘Aw, wara man niyan lut’as sa lobi, kay mayon na sin tsinso. Pira man an mapapulod sin pira do’n kapuno? May namagbakal sin kokolamber, may nagbabakal man sin ubod…”

‘Sak-kah, he he he…’

2. Pahurós

Naghag’ot sira sa Kapangihan san may abaka pa. Pinupulod an tuig, linulu’lo, binubutung, hinahalayhay, pinapardo, nan inaalsa an pardo, palugsad sa Bukó, pakadto sa insasakadahan na kompradór.

Kun nakatupar na may tupada sa baryo nan wara ipurusta si Ising, nakumpradiya siya: mga toló ka-upas hamok an hinahag’ot, basi malaksi, basi makapisar tulos, nan may maipusta sa bulang o sa tupada. San magmahal an bandala, naruyag siya. Kaya hinimo man niya an pahurós na pagbutung; ngat’hal diyo an hag’ot, basi malaksi an pagbutung, basi makadaghan tulos sin bandala.

Ambot kun ma’o ini an dahilan san pagbahar san presyo san bandala. Nangyari pa an pagkapeste san mga abaka. San wara na abaka, pinalupa na niya an garingan, nan an hag’ot, pinataklaan.

3. Lagô

San nayntintaklaon, san duru-daragita pa si Gaday, nauso an palakpak na bakay. Mala kay pinangpiliw an rerasan nan san hurma’an san kalo, kay intiro nag-irintra paghimo bakay. Wa’ man ‘gud liwat data an palakpak, pwera ha’k kun nakaisip paghimo sin sinelas, o san alidad na paglipit sa lunob.

Mahal an bakal san bakay, nan daghan an inpapahimo, an mga bagaw pradyek. Ingles man an ngaran san mga pradyek: hamper, set of 1, set of 2, set of 3…

An bakay, hali sa upak san abaka na unaragirang nan munara. Basi marerasan, pinalagtok ini sa tubi nan tinatak’isan. Mahunit an mayad na palakpak, nan hatok an kolor na tsokolate. Sa bakay na pradyek, may parahimo bakay, may parapanday san plehe, may parabilit san plehe sa bakay.

San mahalon an bakay, nan dumaghanon an parahimo, inkulang sin palakpak. Kun san una, an intutukbas hamok mayad na palakpak, niyan, nautadlan na hasta san lagô; an matapók, nan pus’aw an kolór, na palakpak. Kay kadali an paghimo, daghanon na bakay an kiligóng, haralaghag an tugda, nan may mga luhô-luhô. An pagkabilit, may burutug-butóg nan may luwas an plehe. Kaya wara ini pangbayadi san nagpahimo san pradyek; puro nganyan ini ridyek.

Dunaghan an ridyek, duniyo an inpahimo na pradyek, hasta mawara na an paghirimo bakay. Bunaralik man gihapon sa paghirimo sin kalo.

An paghimo kalo ni Entay, kuti-kuti, kun nagbabati sa radyo san Zimatar, kuti-kuti kun nagtatabyon san duyan san inhihimaturog na bata. Sa uma nira sa Kapirikohan, may nagkapira sira na parauso na puno sin karagumoy. Didto siya nanukbas nan naghahanggulid, sa balay nira siya nagrereras. Pakarerasi, binubutok niya an karagumoy nan pinapalo, bag’o pa sayo-sayo na hinihiyudan.

San bumalyo sira dini sa Lomboy, iba man dini an istayl sin paghimo kalo; imbes na pagparabaudan an rinerasan, dinadara sa tinampo, inaaraginsa, nan pinaligis sa traysikel.

Ma’o man ini an naruyagan ni Palbo. Kun napa-Central siya nan na’labayan niya an mga rineras na karagumoy, nahanap nag’ud siya sin mga udô sin ayam sa dalan nan liniligis, nan pinataraan an mga inpapaligis na himo’on na kalo.

Maski narereparuhan an udô sa kaniya mga guramoy, anad na sini si Entay. Tama na ini, imbes na magpagal pa pagparapukpok, nan pagparahiyod…

Sa pang-oro-adlaw san iba na tawo, may Toló na Hadì: Kapaslu’an, Kaarkabosan, nan Hugak. Di’ ini na tolo naiimod, nan di’ nagagap’tan. Kaya di’ nagmamangno, an oro-adlaw na himo, sagunson sa tunob sini na toló; sira an una nan urhi na motibo, irarason, nan hurandigan.
_______________________________
Mga retrato tabi ni Alma Jane Gamil. Salamat po.

An tindok ni Kalabog

Ba’ah…, nano yun, Abóg, na bitbit mo, inpapabakal o inpapaayò?’

‘Hmh… Dyata… Magayas magparatugbos ako dini, basi maghulat sin maayo sini na binaklanan ko man?? Pagbagatan sa imoh…’

‘Aw, bayâ man uga’ng. Kay kun pagduhal ko sa imo sin bayad, maaburido ka uga’ng, kay libre ngay’an…?’

‘Hmh… Maski bumuligid ka dini plos hubâ, wa’ mahatag sa imo maski libre na bogà…’

”Laki inih…Iya, mati’ano man yun na patinda mo?’

‘Ba’ah, na hali pa ini sa Tarikpaw, kura Mano Kyordo. Intiro na tanom so’n, bantog na pambihira, batog sa surangga, hasta sa manay-banay…’

‘Aw, ma’o? Iya, mayád… Masapog yun,  kun sugád?’

‘An masapog, Pael, baribaran. Kun saging na sugad sini, makubol kun sugnaon na hilaw, makubol kun prituson, makubol kun asayon na hinog…’

‘Aw, tsk, naburungán ako san tindok nan san kinsol… Iya, tagpirahon man yun?’

‘Ini na upát, ispisyal na presyo para hamok sa imo, klasmit, kinse na hamok ini… Ma’o na’k nag’ud ini an tuda…’

‘Ba’daw man na lakeh… Nganaon man ada yun kamahal…?’

‘P-para an gana ko sini, dos? Sin’o na’k an mangapital nan matugbos dini basi makadelihensya sin kapurit na dos? Baynti kunta an pabakal ko sini, kundi, klasmit ka, kaya ispisyal oper sa imo… Nano…?’

‘Atog, makanhi uga’ng ako kura Eden, mabakal ako sin barat…’

‘Tsk… Di’ ka man ngay’an mabakal, inulang-ulang mo pa ako, pagbagatanh… Kadto nah! Bakalí na sin barat, nan pritusa…’

”Laki inih… Di’ nag’ud napaniyu-diyu’án…’
_________________________
Retrato tabi ni Alma Jane Gamil. Salamat po.

Sunâ

There are two ways of spreading light: to be the candle or the mirror that reflects it.
– Edith Wharton

Kaya nagprusisyon sira na kandila hamok an sunâ sa kanira inlabayan. Nakapangadye sira sin mayad, manungod sa katoninongan, sa katotoohan, sa pagkaminorootan, sa pagpatawad, sa pagdanon sa kapwa, sa pagkasarayo, sa pagkaabunda sin dagat nan ingod. Sa kadaghan san kanira pangadye, nalimutan lugod nira ipangadye, na maibanan, o mahali na nag’ud, an perwisyo na brownout dini sa bungto, sa probinsiya, nan sa bilog na nasyon, na lugod sa kanira kapabayaan nan kaarkabusan, bahaon man lugod sira sin sunâ, sira na mga administrador san pagpailaw, kaupod na an Soreco, na biyo na malumos sira sa pagkasuri’aw. Amen.
__________________________________
Retrato tabi ni Alma Jane Gamil. Salamat po.

Pakwan

Sa buhay-Pilipino, dako-dako na bagay an telon. San una, sine hamok. In-aagsahan sini an iirimod, an mga retrato sin artista, pinamagpakupot sa lunob. Mamangno, telebisyon. Piniriliw an mga imahen san mga santo-santa, pinabutnga an telebisyon, minantu’an, sinanigan, hinampangan hasta sa karaon. Niyan, selpon. Buntulon na hamok an wara sini, maski sa kalubihan, kabigahu’an, ‘pirmi may lod, maski an kaldero, wara sulod’.

An insusubaybayan sa tibi, naiimod pa sa Youtube sa selpon, kaya basi sustenido an surubaybay nan koleksyon, pinadagos pa ini sa sine, pinaagi sa MMFF. Basi sigurado an delihensya, pinugong ngon’a an pelikula na imported, sa palusot na panahon ini san pelikula na Pilipino.

Kay nano baya nag’ud an ‘pelikula na Pilipino’?

Bagaw san mga bagaw kritiko, an angay na pelikula, an nagsasabi san ungod na kamutangan, o istorya, san Pilipino. Bagaw man san mga kapitalista san industriya, an angay na pelikula, an nakapatinawa, o nakaaling, diri an nakapamundo, nan nakapainit; bo’ot sabihon, pantasya o pagdulag.

Pirmi may pasuruhay kun may MMFF. Maski nano na pasuruhay, an nagkakairiba hamok kada taon, an delihensya san mga kapitalista san industriya; kun daghan, o daghanon. Kun sa surumaton sin adiksyon, pinabakal hamok sa adik an inhahanap nira na droga, diri an makabolong kanira.

Una pakasari sin MMFF san 1985; Pasko na wara mapasyaran. Puna-Recto, inimod an Paradise Inn. Pagluwas, diretso sa luyo na sinehan, inimod an Bomba Arienda. Pambihira an una, bangkuruton an ikaduwa. Di’ bale, kay san mahuman, gab’i na, patapos na an Pasko, palihis na…

Duwa man nag’ud ada an klase sin sine na Pilipino; an drama na ungod, nan san patinawa o pantasya. Madali man ini mahinguro.

Sa Bulaklak Ng Maynila (1999), binisita ni Azun (Elizabeth Oropesa) an preso niya na asawa na si Roque (Rafael Roco, Jr). Inkakaon na ni Roque an dara ni Azun na pagkaon, san magsabi si Azun na tinunguhan na hamok niya an intensyon kaniya ni Timo (Christopher de Leon), an buruk sa lugar nira. An reaksyon ni Roque, tinupra sa ingod an pagkaon na dara ni Azun, nan ginahoy niya an asawa na, ‘Puta ka! Puta ka!’

May pelikula si Dolphy, na di’ na nadudumduman an titulo, na, sugad san kadaghanan, pasambang niya si Panchito (P) nan si Dely Atay-atayan (DA). Sa una na eksena, unuli si P sa kanira balay, san mahuman na an kaniya sintensya sa presuhan. San inkumusta niya si DA kun mati’ano an buhay, bagaw kaniya, ‘Wala ka…, mahirap ang buhay, kaya, nagpakwan ako…’, na sugad sin wara hidupan. Syempre, namundo si P, hunibi, nan bagaw, ‘Diyusko naman… Nagawa mo ito sa akin…? N-nagpakwan k-ka…?’, sa hitsura na grabe an luoy sa sadiri. San naunabi hamok an presyo san pakwan, ma’o kasabuti na prutas ngay’an an insasabi san babayi.

Mayad na kun iisipon an Bulaklak bilang drama. Makunswelo na na komedi an pelikula ni Dolphy, sugad san daghan pa niya. Kun pelikula na imported, di’ man ‘gud insasara an pagsulod dini. Kun pelikula na sadiri, namutang na may nagagalatan an paraimod na daghan, na ma’o man an inhuhungit san mga parahimo.

Sugad sini dini; magpelikula o magpulitika, sanglit an manipis man ha’k na takpol an pag’itan nira. May kwarta na pinaglanan na binabakal sin tiket basi malimtan an oro-adlaw na kapaglanan. May panalmingan na habo pagsayudan. May nagpuputa, may nagpapakwan.
_________________________
Retrato tabi ni Alma Jane Gamil. Salamat po.

‘Makatung’as ‘gud kita…’

Sa hinanapos na eksena san sine na Dekada ’70 (d. Chito Rono, 2002, base sa libro ni Lualhati Bautista), pinaluwas sa detensyon si Jules (Piolo Pascual), tigurangi na bata ni Amanda (Vilma Santos) nan ni Julian (Christopher de Leon). Naglalakaw sira paluwas san compound san presuhan, nakatuon an kumo ni Jules nan san mga natudâ, nabilín, niya na kaurupod. Nagkakaranta sira san We Shall Overcome (Tindley, 1900), diri an Tumindig Ka (tr. Jess Santiago, 1979 hali sa Plegaria A Un Labrador, Victor Jara, 1971), diri an Pandaigdigang Awit Ng Manggagawa (L’Internationale).

We shall overcome
We shall overcome
We shall overcome someday
Oh, deep in my heart, I do believe
We shall overcome someday

Una mabati ini na kanta sa klase sin katekismo, san nayntintaklaon. Yano, madali dumdumon. Kun pamati’an baga, an bo’ot ada sini sabihon sa Bulusanón, …

bahala na?
maayad na’k yo’n?
mahingayad na hamok?
basta…?

May estudyante na tika-tika paghuman sin karera sa inkukulang na alawans. May pamilya na tama hamok sa pagkaon an nadedelihensya sa oro-adlaw. May mag-asawa na kapuy sa pagpagatas, pagpayamit, nan pagpaadal sin kabataan. May gradwado sa kolehiyo na awat na sin kahahanap sin mayad na trabaho, wara nag’ud kasusuwertehi. May trabahador na intutulón na hamok an insulto nan hababa na sweldo, basta padagos pa na may trabaho. May magkatrató na daghan an ulang na natiblang sa pagkaminootan. May mga maw’ot na malin magub’aton pag-isipon pa hamok. May panahon na malin an nasasang’ab na notisya, malin puro hamok trahedya nan paratayán.

Kun sagkahón an pagsungsóng sa sulóg, an tama na ipakahulugán sa kanta,

makatung’as ‘gud kita…
_______________________________
Retrato tabi ni Alma Jane Gamil. Salamat po.

Pagbaton, pagwutwut, sa Taon na Bag’o

Pagmata ko niyan na aga
Nasabutan ko na uyon ka na
Nauna ka pa sa turaok san manok
Sa paghaon san bag’o na tinapay
Sa pagsirang san bag’o na adlaw
Nasulod mo ini na hawan
Maski may tarangka pa an lakdanan
Sugad ka so’n kaapritado
Maski habo ko, di’ na ako
Makasayuma sa imo

Hala, kun sugad
Patalahi na san imo guyod
Pangluwasan na an imo panuga
Sabragan na an imo rara
Tagi sin hangusan an katawohan na pagal
Papamunaya an may kapawotan
Paliwanagi an nabuburungan

Bugawa an mga kalamidad
Silhiga an arapinay nan pagburulag
Paurana an mayad na isip
Alawa pakanhi an pagkasarayo
Hingoha’a na mautob mo an mga in’aayo

Dumduma

Na kun di’ mo matupung an uyon na sukol
Madali ka mangaranan, di’ ka makadulag
Sugad sin darairo sa salog
Paglilipadan ka maski diin mahinayod

An kamatayon na unabot sa panahon mo
Diri ibasol sa punatay na hapdos o maligno
An baha na lunumos sin sangribo na tawo
An linog na yunugyog sa pagmangno
An pamalinghaw sin sanggatos na bagyo
Intiro ini ituklin san may pagreparo
Sa panahon san paglabay mo

Bibilangon san mga peryodiko
An mga pinatay san mga berdugo
Ngangaranan an mga nangontra na prineso
Susukulon an abuso sa mga pobre na tawo
Tatandaan an naabswelto na mga diyablo
Sususugon an mga kinalit sa panahon mo
Maski magbado ka sin sa kuneho
Taon Sin Halas an igahoy sa imo
Taon Sin Dimalas ka sa pagmangno
____________________
Retrato tabi ni Damasa. Salamat po.