‘An intiro na wara ko sabihan sa imo’

Nag-iimod siya sin telebisyon, sa kaniya mansyon didto sa Ilawod. Niyan, kay wara nakaimod, bwelo siya san kaniya hitsura; roba na seda na hali pa sa Amerika, sinelas na mahuyun-huyon na panit sin lagalag na hayop, bulawan na singsing na ngana kadamo, kulintas na sinalabid na bulawan na masiligak-sigakon. Kun sikupon pa an bintana niya, matatan’aw an mga armado na gwardya na naglilibot-libot sa hampangan san mansyon niya.

May bitbit siya na kopita na sugad sin tabo kadako, nagsasayaw-sayaw siya habang nagtataga-tiyok. Mahod naalto, kun may naiimod sa tibi, natango-tango nan nakurag’it sin tinawa na pambihira. Mahod sinasapak an sadiri na paa, kun inu’utkan sin tinawa. Kay an in’iimod niya niyan sa tibi, an daramag sin mga wara man kamat’yi:

Pamyintel: Hmp, wara ko man yun kaimod, pan’o man ako makapirma…?

Kadiri: Syet an naghimo sini na piknyus na habo ako magpirma! Asamaterobpaks, gustuhon ko magpirma!

Belyar: An nagsabi na wara ako pagpirma, mabukog ka man lugod san inhuhungit mo na luto…

Pakyuw: Aywana, aymguna, guingona… Uhhrmm, kungdi lang kay gad… (nan pinaraga’ak niya an mga kamot: (kreek, kruk)

Hosanah: Ay em sori… abawt Idsa…

Gordog: Dis’isbikos’obda’irispunsability’oba’di’a’ispunsor’opdis’resulusyon’datsway wi’arnat aaah aaah iboltosayndis’aaah aaaah wat’eber.

Syutoh: Hu hu hu… Gusto kong… pumirmaaaaahhh! Pliiiiiis! Papirmahin nyo akohhhhh! Para nyo nang awaaaa! Nais kong magsaynnn!

Nagparatinawa siya sini. Tuniyok sin huruhalaba na tiyok, nan sunayod gihapon sa tibi. May nagsasawong-sawong…

Cialsida: No ako sa sangribo, nasa toilet sana ako kan nagborotohan…

Farindyaytis: Dapat, bawal hulihin ang mag-jaywalking na Tonggres!

Pamyintel: Oy, di kamo kaintra dini, ha? Didto man kamo so’n sa iyo man…

Inutkan gihapon siya sini… Tiniyok na ubos an arak, tinaplak sa lababo an kopita, pinatugtog an paborito nya na kanta, nan sinayaw-sayawan… Dinudunganan niya sin kanta an elected, nan inuunat an kaniya kumo…

I’m your top prime cut of meat, I’m your choice,
I want to be elected,
Kids want a savior, don’t need a fake,
I want to be elected,
We’re all gonna rock to the rules that I make,
I want to be elected,
Elected, elected
Respected, elected

Unalto siya diyo, nan sinayudan kadali an tibi… May insasabi si Tyulpo.

Tyulpo: Sa di’ inaasahang pangyayari, ikakasal po bukas ng hatinggabi, si Senador Bandong Panwelo, at si Bays Prisidint Aymey Marcus sa Libingan ng Mga Bayani at Isang Bayaning Peke…

Nagparatinawa gihapon siya sini… Para kay naagda gihapon siya san tugtog, na sinayawan gihapon niya…

And if I am elected
I promise the formation of a new party
A third party, the Wild Party!
I know we have problems,
Everybody has problems,
And personally, I don’t care.
_____________________________
An retrato tabi, kuwa sa Pinto Art Gallery. An liriko, hali sa Elected (Alice Cooper, 1972). Salamat po. An mga tagsadiri san drowing nan san liriko, wara tabi labot sini na istorya.

Advertisements

Sa una na asdangan

Pambihira nganyan an pagkamo’ot na nagbabatog sa una na asdangan. Labi kun an nagkaasdangan, nan nagkaruyagán, wara man sa pagmaw’ot, ni sa inop, an sugad na pagbagat.

Dirì ini sugad sin sudang na nasirang sa dagat, nan nasunlop sa bulod. May dumo na kahoy na dinadara sin bulos sin salog, si’apo kun di’in ipiliw, o idampig. An dumo na kahoy nan san piliw sin salog, wara sin kundisyon sin pagbagat; nakatupar hamok nag’ud…

Sugad ada sin pagkaasdangan sin bay’ong nan sin dalan. Paano kun pagbagat nira sa hulatan, didto sira nagkaruyagan, sa una pa’k na asdangan?

Kundi, kun butangan baga sira sin puso, kay mabo’ot man an mga diyos, badi upudan pa sin paagi na masabi nira sa kada sayo, an kanira nasa bo’ot…
__________________________
Retrato tabi ni Alma Jane Gamil. Salamat po.

Panugâ sin sakayán

Nag-ergo an lumot nan san sakayán.

Lumot: Inpaparapiharan ko ikaw… Nano nag’ud an inpaparatan’aw mo sa lawod? Aga-hapon, sa lawod ha’k nag’ud an imo yanghad… Di’ ka na’sumo? May inhuhulát ka?

Sakayán: An intatan’aw ko sa lawod? An lawod. Kun sakayán ka, di’ man ada di’anis kun an pagtan’awon mo, an bulod… Kun na’mo’ot ka, diri gusto mo hamok pagparapiharan, an imo namomot’an? Diri ako nasusumo… Nan mayon man nag’ud ako sin inhuhulat… Basi pa baga, sayo na adlaw, may rumani na parapadagát, o mapadagat…? Gusto ko, uya ako, handa, wara sin kaulangan…

Lumot: Umm… Di’anis man yo’n… Maski kan’o, wa’ mo nag’ud kaisip na, halimbawa, naging kariton ka, o eroplano, o asadol??

Sakayán: Warâ… Kun magparaisip ka sin kun nano-nano nan kun diin-diin manungod sa imo, badi wara ka man mahimu’an, o mautob an ruyag mo… Kun ikaw manok, ipamutang ugís, akay gugustuhon mo maging baga, o hirang? Di’ mo baga naiisip, na basi an baga nan san hirang, naruruyagan man an balukag mo na ugís?

Lumot: Iyá… Hanggan kan’o ka sin kayayanghad sa lawod? Hanggan kan’o ka maghuhulat sin masakay sa imo padagat?

Sakayán: Hanggan kaya ko pa magpasakay, magpalutáw sa dagat na may sakay… Kun madumò na ako, nan di’ na pagtapidon, aakuon ko… Iisipon ko na panahon na yun sin pamunay ko… Ikaw, akay inpaparayanghad mo ako?

Lumot: Ah, umm, ku’an…, inpapara-isip ko pan’o, malin di’anison man kunta maging sakayán…
____________________________
Retrato tabi ni Alma Jane Gamil. Salamat po…

Baka: Trilohiya

1. Oklak

Puuuuutt!

Lamedro: Padi! Padi! ‘Mus na kitah! Ho, punagutpot na an torotot…

Bitalyano: Hmh, do’on na… Atabon pah…

Lamedro: Atog, Padi, pagtorotot, warning na yun nan taym… Masunod so’n, oklak…

Bitalyano: Kay kun di’ kita magtu’od, aber?

Lamedro: Ay, badi isumat kita so’n kun Sampidro, badi sampilongon kita pareho…

Bitalyano: Iyah, halah, ‘mus nah! ‘Bakot na…

2. Ta’is

Lamedro: Ba’adaw, hik,  ho, padi. Imuda, hik, ngani yun ho, na babayi, hi hi hi… hik…

Bitalyano: Hmp, pagkaburu, hik,-babaknit, hubganonh… Hasta dini sa, hik,  tinampo, nagtitiyuk so’nh…

Lamedro: Mayad-ayad, hik, kunta, padi, he he he… hik…

Bitalyano: Bu’ daw…, hik… Mapatais na’k, hik, ako…

3. Amats

Lamedro: Fadehhh… grahbeh han hamats kohh… Shugadd akoh shinh hinhahalsa palangitsh, heh heh heh…

Bitalyano: Ah ha ha hah ha! Shi fadehh, kay grahbeh han hamats, wah ha ha ha ha ha…!

Lamedro: Khayy, nanu bayah yadtoh na hatoh tinirah, fadehh??

Bitalyano: Mumungon ka, fadehh, heh heh heh… Dih moh haram han khalampohnayy…? Heh heh heh…

Lamedro: Hhah?? Fadehh, bawal yun na druhgahh! Mahtotohtohkhang kitahh!!?

Bitalyano: Muhmong kah tahlaggah, fadehh… Dih man druhgah… han kalahmpohnayy… herrball yownnhh heh heh heh…

Lamedro: Hah? Horrayyt, fadehh… Behrigud kahnagudhh, heh heh heh…
___________________________
Retrato tabi ni Ed Uy. Salamat po.

An inhuhulát

Asi, Papay, Giloy, imuda tabi niyo ini na dara ko, ho…’, agda ni Utoy, na nagalaton. Tutal pareho naminsada sa ruwáng sa balkon, pareho wara mga kamiseta, tunu’od an duwa na lalaki, nan namati kaniya.

May inpapadayag si Utoy. ‘An gahoy tabi sini, makina…’, bagaw niya, na malin ma’o pa an ngana kanali san inpapatala.

Naghapot an duwa na lalaki, kun nag-aano yun na makina. An simbag ni Utoy, ‘Daghan tabi an kaya sini himu’on… Kun but’ngan mo ini sin tarom, makahawan ini sin kaskason, makabasabas sin makaskas, makapamulod maski bulod… An kusog sini, kapantay o daog pa an kusog sin nagkapira na lalaki… Kun i’abay mo ini sa timon sin sakayan, hamamani sini an bugsay sin kadaghanan. Makaani ini sin pira na layhon sa maghapon, mapapalpag an inani, mahihimalid an paray, sa sulod so’n na adlaw… Diri ini pagpapasabsabon, diri pagpapalab’ugon, maski nano na panahon, diri hahapduson. Marasa ka so’n?’

Gusto na kunta maruyag san duwa na magurang. Sa magkapareho nira na isip, malin man nag’ud iba an dara sini na birtud, sini na bagaw makina. Ugaring, sa edad nira na ini, nabati na nira o nasarihan na, an manungod sadto na tawo, na naglabay, nakiinom, pinadagos, tinagan liwanan, pinakaon panigab’ihan, pinaturog sa higdaan, nan pagkaaga…, pagka-otro-aga…, an tagbalay na an pinalampaw… ‘Ay, gaga’ah… di’anis, ha, kumbaga…?’ May pangalang-alang sa ngurub-ngurob nira.

Di’ na mapahimuwaan si Utoy. ‘Papay, Giloy, ini tabi an awat ta na na inmamaw’ot, an ato inhuhulat…’

Napahinunod an mga magurang. Nagpatianod sa ruyag nan kagalatan san bata, nan sa sadiri nira na kangalasan.

Ungod man, malaksi man nag’ud mangiwa-kiwa an makina. An baskog nan kusog, malin di’ naghihira. An dati na sangbulan na pag-asyab, sinayo hamok sini kasemana. Bag’o tumungtong sa ikaduwa, napalpag, nahimalid, nan naisako na. Naipabakal tulos an paray. An paray na malaksi an pagingsintimos, malaksi man kaubos. Pinangbayad sa mga kautangan nan nasakada, nan sin bag’o na istak na gasolina. Si’apo kay kun malaksi kahuman an ubra, halagba man an ipamurunay nira…

San mangaipo sin kadali na kwarta, makina an ginamit na ipurulod nira. An napulak, san tinabla nan rinaha, malaksion nan taradungon pa.

Badi sa kusog san tunog, wara sin nabati na mga ngurub-ngurob sa nawad’an sin ubra na kinuwa san makina.

Sayo kaadlaw, wara kabati an ragubrob san makina… Nagkangaralas an mga tawo, nag-urusyuso. ‘Raot, may tukalan na piyesa’, bagaw ni Utoy.

May sunimbag na ‘Kun kaipuhan sin pyesa, di’ bumakal…?’

Bagaw man ni Utoy, ‘Yadto an bakalan sini na pyesa, sa harayo na syudad. Kun wara didto, sa syudad sa iba na nasyon kita makakuwa…’

‘Iyah’, bagaw sin sayo kanira, ‘ma’d pa so’n an karabaw, kay di’ nararaot, nan maski kan’o pirmi kumpleto an pyesa…’

Pagkadaog an nasa hitsura ni Utoy, san bagaw niya, ‘Wara na man tabi kita karabaw, Papay, Giloy, nan mga kaurupod…’

‘Kay namagpakarin an karabaw ta?’, hapot nira.

Nag-uubò si Utoy pagsimbag. ‘Nalim’tan na tabi niyo? Pinangpabakal ta baga, san bumakal kita sini na makina?’
__________________________
Retrato tabi ni Ed Uy. Salamat po.

An paghulát

Pakalihis sin sangbulan na bakasyon, nagpapaaram na naman si Pukengkay, mabalik na sa kaniya trabaho sa abrud. Nagpapataliwan kaniya, mamundo an pamandok ni Lucio. Kun nasurumaton siya, an ngawi niya, nagtatalu-talo. May luha na namarisbis sa pirok niya.

‘K-kan’o ka na naman m-mauli…?’, bagaw niya sa asawa, na di’ niya in-aasdang.

Nagpipirit sin tinawa si Pukengkay. ‘Aw, para tuyers…? Basta pirmi ka’k magpi’im, sugad man ha’k sin uya ako, di’ ma’o…?’ Inhahanap san mata niya an asdang ni Lucio.

Habo pa gihapon maki-asdangan, punilikat-pikat si Lucio, insasabihan an luha niya na, ‘Ayaw pagtuturo! Ayaw pagtuturo!’ Bagaw lugod niya sa babayi, ‘A-ayaw pakapangana sin ubra, ha? Mamunay ka kun pagalon ka na, nan kumaon ka kun gutumon ka na, ha?’

‘Aw, pirmi, ha ha ha’, bagaw ni Pukengkay na hunarakhak. Nan dinuwak an lalaki, ginaptan sa ku’ko, nan bagaw, ‘Ini ‘guuuud… Sugad sin pirmi namrimero sini na pagbaya ko… Asi, ha…? Basta, ipadiritso ko na’k sa bank’akawnt mo an padara ko, ha? An sweldo ko, kada baynti’otso, ipadara ko yun, mga traynta o traynta’i’uno… Bahala ka na magpahino-hino, ha? Hmmm…?’ Nan kinudot niya an lalaki sa irok.

Unabot si Mando na paratraysikel. Abot sa langit an tag’ok. ‘Nano, ‘Kingkay, ‘kadto na kita?’

Nag-irimod an nasa palibot, nag-urunat sin lawas, nagrilingag. ‘O, hala, makadto na ako, ha?’ Tinakgos ni Pukengkay si Lucio.

‘Ihatod ko ikaw…?’, bagaw ni Lucio.

‘E, ayaw na’, sayuma ni Pukengkay, ‘para do’n sa parada…’ Hunali na an traysikel ni Mando, sakay an pasahero nan san diyo na dara.

Harayo na an traysikel, nagtatan’aw pa si Lucio. Pormal an pamandok niya, malin harayo an in’iisip. Nginarat pa siya san may mabati na igham, nan boses na bagaw ‘Hrmm…, tagi daw malburo…, kangina pa ako dini nangalsumon…’, bagaw ni Lando na nakahislay sa kudal na kuta.

Kinuwa ni Lucio an sayo na kaha na sigarilyo sa kaniya bulsa, nan hinatag kun Lando. Binaton ni Lando an sigarilyo, hunugot sin sayo na istik, nan sinangag sa hiwa niya. Tama-tama, napugkot man san layter niya si Lucio, na hunurandig sa pader na kuta pagpugkot san sigarilyo ni Lando…
_________________________
Retrato tabi ni Ed Uy. Salamat po.

An maninggu’on

Ay, Ente.
Di’ mo’k aram an pagkaruyag ko
sa imo san una ko ikaw labayan
sa piliw sin tinampo, kaurupod
an mga kauruyag mo
sa taratsi’an niyo
sin bika na pinurot
sa tapukan sin buong
na plato.

Maningu’on ka,
wara nakadaog sa imo.

Naruyag gihapon ako sa imo
san manggana ka sa taratsian
niyo sin mga buskay
na mga muying nan buskay
an sa butnga, nan banag
an iyo iburungkag.

Napurak an kabuskayan
kun iniigo san tatsi mo.

San magtaratsi’an kamo
sin pinulpog na takop
sin pipsikula nan kok
na ginana mo ubos
daghanon yadto na
takop na inuli mo
sa iyo.

Kun wara ka na kaperde
taraklaon na daw
niyan yadto…

Sayo ko pa na karuyag sa imo
san maimod ko an taratsi’an
niyo sin manintimos na
sinsilyo sa talimon na
kurit sa tinampo
bayntisingko an taya niyo
an mano, Rizal na piso.

Ganahon ka sadto,
maninggu’on ka, pan’o
daghanon an sinsilyo
sa bulsa mo, hasta
sa mga talinga mo…

San arin yadto na linabayan
ko ikaw sa tinampo, ganahon
ka man gihapon, Ente
sa taratsi’an niyo…

Niyan kun nalalabayan ko
ikaw sa piliw sin tinampo
napiriting-piting ako
maski bilog pa man
an ruyag ko sa imo.

An mga katatsi’an mo sadto
may nag-aarado
may nagpapasweldo
may nakamaestro
may sa lawod na marino
may soldados sa kampo
may nangaling na sin makuapo
ikaw, Ente, hasta kangina na udto
nakitatsi’an pa gihapon
sa tinampo…
__________________________
Retrato tabi ni Binoy. Salamat po.