Manglain-lain na pista

An pista, sugad sin sayo na apa na sorbetes. Kun kapot mo ini, si’apo na an ringsal sa palibot, an alpog na naglalayog, o an naghuhuthot mo na sip’on. An bilog na pagnawong mo, nakipalanatan sa nagdadanlay na natunaw na sorbetes sa kamot mo.

An pista, sugad sin sayo na panuga. Pag-aabot sini, napirit ka paghanda, basi maipadagos an pagkamaranghod, pagka-irigso’on, nan pagkaurupod. Si’apo kun magub’at an gasto. o mapagal an paghanda. May katuyuhan ini na harayo pa an hinali’an, may kaogmahan na wara sukol.
__________________________
Retrato tabi ni Alma Jane Gamil. Salamat po.

An talibóng

Kay nano nag’ud an istorya so’n…?’

‘E, na nasa bibliya ada yun… San pakadto na nganyan si Kristo sa Golgota, sa kaniya papakuan, paglabay niya sini na lalaki, inparatuya-tuya siya. Aram mo man na sadto, may nag-agyat pa ngani nganyan na kun ungód siya na Diyos, mati’ano lumampaw siya sa krus…?’

‘Ma’o baga? Saka?’

‘Aw, yadto na lalaki na nagyuga-yuga, malin nabosong na maglalakaw hamok siya hasta sa katapusan san kinab’an… Sa mga istorya, an gahoy kaniya, An Talibóng na Hudiyo…’

‘Nagpaparaano man na talibong?’

‘Aw, siga’k sin lakaw, mahod may pas’an… depende ada sa okasyon, o panahon… Halimbawa, kun Pasko nganyan, may baba na sayo na sako na regalo. Marasa ka so’n?’

‘Iya kun Kandelarya, sayo na basket na mamón?’

‘Badi. Kun gradwisyon, badi sayo na sako na sertipiko…’

‘Kun tag-anihan, paray?’

‘Nyan… Kun diri, badi sayo na bulig na saging…’

‘Iya kun pista?’

‘Uh, atog na san pista, may nakaimod nganyan sin lalaki na siga’k sin lakaw, may pas’an na bag’o bunuon na baktin… nagdudugu-dugo pa…’

‘Namas man…?’

‘Aw, simpre, wa’ man sin iba na nakatan’aw…’

‘Pambihira daw, ha?’
___________________________
Retrato tabi ni Alma Jane Gamil. Salamat po.

Istorya sin suman

Niyan na di’ na nakasolo si Oya Consing, bihira na siya makauli sin Bulusan, pwera ha’k kun may kaupod. Abay pa, daghan an kaniya na’hayatan o na’langkagan. San tipi-Pista, pirmi ha’k siya sa may bintana, nagsisikop sin kun nano. Naistorya man, maski halip’ot o kulang diyo kaysa natural niya na iiristorya. Maski sa harampang sin karaon, haros nagtataga-sugpon hamok siya. An kaurupod niya sa balay na aram kun akay, di’ na man hamok namagtin’o.

‘Badi sige na didto niyan an taramo… Badi siributon san pangararoaro nan pamirisay… Mala kun yadto man…’

Wara man nasugpon, kaya sugad ha’k siya sin nakiistorya sa sadiri.

Na segunda diya, may unabot na makuapo. Malas’ag an pamandok, malin di’anis an dara…

‘Mamay, may padara tabi si Manoy Sidro sa imo…!’ Si Sidro an bata niya na nabilin sa Bulusan.

Tunungkahal si Oya Consing, sununa an pamandok. ‘Uya tabi, ho, sayo na putos na suman…’ Binuklad nira an putos nan binutang an suman sa nigo. Nakapuruton na nangalang-alang magpurot si Oya Consing.

‘Di’anison daw, ha, kay nadumduman kita ni Sidro… Badi ini na dahon, hali sa buthuan ta, ha?’

‘Ay, sigurado…’

‘Ini na mapulot, an kabahinan ta pa, ha?’

‘Ompo…’

‘An lobi na inlunop dini, hali pa sa puno ta, ha?’

‘Ma’o tabi…’

‘Kun may anis ini, badi hali pa sa mga tanom ko, ha?’

‘Aw, badi…’

‘Sugad daw sin masiramon na pagkasuman…’

‘Aw, tara man, tadihi na tabi…’

‘Hmh, kamo na’k ngon’a, tud’i na’k ako…’

‘Aw, bagaw ko, naibugon ka sin suman…?’

‘Aw, naibog… Para kay kun maubos tulos…’

‘Ma’o daw kita sa imo… Badi maubos yun, otro pista, ha?’

‘Ikaw ‘gud…’
________________________
Retrato tabi ni Alma Jane Gamil. Salamat po.

Panahon sin radyo

An radyo sadto, saday na kahon-kahon na rektanggulo, na may upat na siki nan an gi-uluhi, garap’tan na sugad sin sa maleta. May birikan na badi duwa; an hanapan sin istasyon, nan san pakusugan o paluwayan. Sa likuran san radyo, may abrihan na malin sikreto. Pagkaabrihi mo, matangbara sa imo an butangan sin bateri, nan san mga kable na malin pino na bituka, nan san mga aparato. Di’ man ‘gud puno an sulod san radyo. Kun akay pinadako, badi patayo-tayo man ha’k san parahimo.

An unahan san radyo, malin henero na may lastiko, na natawol-tawol kun nagtatagubtob an nagtutunog na radyo. Dini an mga birikan, mahod sa to’o na dapit.

San nayntintaklaon, radyo pa an palabyaw sa balay, pwera sin madlos na iburulang, o san ataman na kulasisi sa hawla. Kun inlulungtod ini sa mesita, may mantel sa irarom. Mahod dinidirig ini kun naghihimaturog, mag-daraga, mag-soltero, o kun nano…

Kay sugad sin may madyik an radyo. Hali sa sulod san kahon-kahon na may bituka na mga kable, nababati an barasketbol nira Guidaben nan Snake Jones, an paborito na kanta na maluway nan makahihibi, an pasuruhay sa mga drama na pambihira kay mumungon an bida nan makurihon an kontrabida, an mga adbays san mga inpapadarhan sin surat manungod sa problema, nan san mga kanta na rinikwes, para kun ku’an…, Isang babalikan, isang iiwanan

Kaupod an radyo sa hurunglon. Kun nanampaling na an kontrabida sa drama, nalaksion an pagpaldiyas nan pagpahot. Kaupod ini kun bulanon, san mga parainom na wara iirinom; sa pamati san uyag sa Araneta: Tito Varela takes a shot… Very good!

Panahon yadto na nakakablit nan naguguyok an imahinasyon san parabati; kay kun diri, paano iisipon an kamutangan san bida san tampalingon sin kusugon, an hitsura niya san in’gugunitan, nan indadagnas sa tinampo? Umm! Pak! Maldita kkahh! Aray! Walanghiya ka! Hu hu hu…

Radyo an ipurukaw kun aga, pangontra sa unog, pangarat sa na’budlay pa, labi kun pinakurarat na si Yoyoy san Magiksirsays tayu tuwingumaga, tuwingumaga, tuwingumaga…

Sa panirum-sirom, radyo an nag-aaling san isip kun naghuhuyop san tayhop sa in-uuraw na gatong, A tear fell, when I saw you, in the arms of someone new

Kun Domingo, boses san radyo an nag’ngangarahab, nag-aanunsyo san karantahan, batog sa interbyu san anawnser, hasta sa pagkaranta, nan paggahoy san mga nanggana… Badi kada sayo na nagbabati, nasa imahinasyon na nagkakanta man siya, san paborito niya na kanta, na daghanon an naruyag nan punalakpak, nan siya an gunana. Badi dini, sa humot na ini, nagbatog an karuyagon niyan sa karaoke. Kabilimbiriran ng lula, wag lang irinom ng sirbisa…

May mga oras ako sa radyo. Kun iba na adlaw, sa NU 107, sa mga kanta na alternatibo nan diri patunugon sa mga jukebox nan barayle. Kun Domingo, sa irarom sin ratiles, nagbabati sa RJ AM, kun Ed Piczon, na di’ man hamok ngay’an komentador sa basketbol, kundi sayo man na dj. Sa kaniya nadiskubre an sugad kun Ricky Nelson, nan san kanta na  Some people call me a teenage idol, some people say they envy me, I guess they got no way of knowing, how lonesome I could be…

Dahil sa popularidad san radyo, daghan an nagkakararaot. An first aid sin radyo na pasmado, kiligo, o tapi-tapi. Kun diri tumunog, kusog diyo na tampaling. Kun diri pa, dinadara na sa parahingayad.

Mayad ngani an Bulusan kay mayon sadto sin matiyagaon maghingayad. Kunuwa pa pwesto doon sa Central, sa kahampang nira Ponga, kaabay san karihan sa kanto, darahan sin raot na radyo si Jesus na Dancalanon. Sa mga istante niya, yadto an mga dismayado nan nabungol na radyo, mahod nagkaluwas an mga bituka. Sa kaniya lamesa, mahod nagkukuti-kuti si Jesus, o indudupo sa talinga an radyo, inbabati kun naghahangos pa. Mabooton yadto si Jesus; may bansil siya, nan armikat an buklis.

May lunabay na malang’og. May pinalid na balangaw na itom an kolor. Unuran sin tayum. Unabot an telebisyon. Una, puti nan itom. Naging teknikolor. San wara pakaabot dini, kinutayan sin halabaon na kable hali sa Gubat. An iba, naruyag sa betamax. Piniriliw an radyo na kahon-kahon. Natukalan kadali sin kasit. An tibi an wara niyan pamunay; sugad sin karabaw na di’ na ngani pinalab’og. Nag-uungal an tibi maski an tagbalay, yadto, nangaro-aro, sa dapog, o maski nanaribo sa banyo. Maski di’ nag-iimod, babation hamok an tibi; ini na an bag’o na radyo.

‘Naano ngay’an si Tito Sotto, ha?’

‘Diin mo man kabati?’

‘Diin pa, di’ sa tibi?’

‘Akay man abyerto an tibi, yadto ka man uga’ng sa dapog?”

‘Hmp, gusto ko man ha’k an may inbabati, na’ngirhat ako mag-imod… Pagku’an marabak ko pa yun…’

‘Sin’o…?’

‘Hmp, daghanon do’n…’
___________________________
Retrato tabi ni Alma Jane Gamil. Salamat po.

Syudadnón

1. Sorsogon
Naiimod sa mga retrato niyan, ini na sentro san Sorsogon. Maski may iba na bo’ot ipaimód, sayo man hamok pirmi an nabalad: an daghanon na traysikel, o traysikol, o traysi… An sentro na may tinampo na malin iskwala, sa butnga, an mga traysikol na malin pakadto maski pakarin.

Masugad ka, ‘badi hararagni man ha’k an kadtuon san mga taga-dini; alang-alang man na mag-dyip pa, o mag-bus.’ O, masugad ka, ‘di’ man haragni’on, nan di’ man haragyuon, kaya angay hamok traysikolon.’

Ma’o ini niyan an Sorsogon.

Kay syempre, iba man ini sadto, san kalalabay-labayi. Hali sa Gubat, nalusad sa paradahan san JB Line, harani sa komandansya, kataraytay san Queen’s Grocery. Pagsakay, an matatan’aw na man hamok, an mga tindahan sa tangpi—diri piliw—san tinampo. Mga tindahan sin Insek, an kali na may tulay, nan pagliko pa-Legazpi, mga kaunan nan patipo’an. Mamangno, ranggas na, Bulabog na, Putiao na, Kimantong na…

Ma’o naman pagbalik. Hali sa Legazpi, malusad sa istasyon san JB Line, balyo sa dyip pa-Gubat. Mamangno, Abuyog na…

Bag’o pa sini, nakaabot man sadto sa Burabod, pakadto sa daan na ospital, labay sa presuhan, harani sa TB Pavilion. Malin wara na an mga ini niyan. Tinukalan, binalyo, hinali, o kun inano… Sa Talisay, may daragkuon na balay na haragtaason an kudal na may daragkuon na akasya. Malin an mga namag-istar, sige hamok an barasa, o irinom tsa… An paradahan san Pantranco, may diyo na semento na tungtungan, nan puro na krudo nan lapok, nan sa kudal magpapaturay’og. Naabot man an Rorò, na may kararani na siga’k an praktis pagbadil sin mga basiyo sin bote…

San mahimo an Jomil’s sa butnga, na huru-hataas liwat, malin inyango na an Sorsogon. Bag’ohon an sinehan na erkondisyon. Kun niyan ada sa Manila, ‘Mus kita sa Mowa…?’

Kay labay, an inalalabayan nag’ud hamok an naiimod, san Sorsogon. Hasta san surumaton dini, wara man ‘gud katungkusi, pwera san ti’aw-ti’aw, damo-damo, lain anay, amo ina, nan makauurit…

2. Bacon
Naabot ko an Bacon san 1983. Diri intutuyo, nakaupod sa nag-imod san kanta-misa sin sayo na pinsan, si Rev. Randy D. Botial, SVD. Pakahuman san misa, hunali na. An una pakaabot, ma’o na an urhi…

Sa dalan pakadto nan pahali, matitimalahan an pamati san Bacon. Silensyo, na malin maogma na siya didto sa kaniya namutangan. Siilensyo, na badi an mga taga-dini na babayi, daghan an retirado na maestra, na siga’k an guru-gansilyo sa may bintana, naghihiyum-hiyom san inpapakanta sadto sa iskwela, nan an mga lalaki, siga’k an pahik san antipara kun nalubog. Sugad ada kasaday san Sta. Magdalena, di’ ha’k natatan’aw an dagat sa agihan. May dagat ada, nan malin mas popular pa sa Bacon an baybayon san Tolong Gapo; badi sugad sin sug’ang sa inbabadlan.

An mga Bakongnon ada, namagbatog sa B an apelyido. Ugaring, sa duwa pa na kakila, an sayo sa kanira, H an batog: Bonuel nan Hubilla; enhinyero nan paratukdo sa unibersidad. Pareho daghanon an aram, na kun kaistorya, malin nagsasararo kamo sa kanira hararom nan mahiwas na kinaadman.

3. Sorsogon
Niyan, an hali sa Legazpi, di’ na naagi sa sentro. Mayon na sin diversion road, na nalabay sa bag’o na opisina san gobyerno san bag’o na syudad—di’ na bongto—san Srosogon. Iba na an paradahan san bus. Kaya man ada dinagdagan an mga traysi. Nan, badi dunaghanon man an botante na may traysi, o parapasada-traysi…

Syudad na ngay’an an Sorsogon. Ini ngay’an na pagiging syudad, kaipuhan dako-dako an sakop (ambot kun nano pa an sakop halimbawa san Iriga, kay malin sugad man hamok kadako san Abuyog, aw, dako ada diyo sa Paghaluban), kaya inupod an Bacon. Badi pinangsabihan sira, na magdadako an delihensya san gobyerno, kay mas dako an kabahinan, di’ na labot an gobernador sa iyo paggobyerno, mamahal an presyo san mga sadiri, mamahal an buhis, nan syempre, mas di’anis na pagbation na an balay niyo, yadto sa syudad, diri sa bongto.

May mga bag’o na opisina san gobyerno, na katukal ada sadto na nagkawarara. May bag’o na ospital. Daghanon na an mga village.

An Jomil’s nawara na. An karatula sa hampang, natukalan sin Centrum (Central, Centurium…?), na niyan, Cent na hamok an mababasa. Malin uniban an halaga, naging manintimos na hamok. Sa irarom nan palibot san Cent…, an inkakaradag na traysi, …kel, …kol,…

Wara na an TB pavilion. An popularon dini niyan, an SorDoc; mas popular pa sa Jollibee nan sa Gaisano.

4. Bacon
Hanggan kan’o daw magagahoy an taga-Bacon bilang Bakongnon, bag’o siya gahuyon na Sorsoganon? Niyan, badi an gahoy san kanira lugar, an ‘dati’ na Bacon. Badi maogmahon man siya niyan na kaupod na sa namutangan sini na SorDoc nan Gaisano nan Jollibee. Kun iisipon, di’anison an kamutangan nira, kay taga-city, na an balay nasa luwas san city, didto sa may baybayon san tolong gapo.

5. Tortogon
An pag-asenso ada niyan sin lugar, naiimod sa kun may Jollibee o SM. Kun mayon sini, o nagdadangadang na ini, mahod may nasugad, ‘Ay, salamat! Unasenso man gihapon an…’

Toto’o man, an parasyada, an i’aragda, i’aragyat sin kabataan, an pa-Jollibee.

Sugad sini. ‘Aylen! Di’anison daw an sul’ot ni Dyakilen… Mapakarin ka, nini?’

‘Mapa-Tortogon Titi kami… Mapa-Dyalibi…’

‘Maupod man ako, ha?’

‘Di’ man tabi… Kami man ha’k ni Papay ko…’

‘Di’, masarit ako kun Papay mo, ha, na paup’don man ako?’

‘Bu’ man yun mapaupod ti Papay ko…, kay pa-Dyalibi kami…’

‘Ha ha ha, habu’on na umupod ako…’

‘He he he, awaton na yun sin kaagda, batog pa san bag’o pa’k yun na Dyalibi. Ma’d ngani kay nakapabakal kami lobi kahapon…’

‘Nakapira…?’

‘Says syintos yadto… Bagaw ko, unrahon ko ini na bata…’

‘Kan’o daw kamo makapabakal otro?’

‘Hmp, mga duwa kabulan sini, balbalan mi gihapon… Basta suminô, payt, laom hataas an bakal…’

‘Aw, ma’o… Di’ makaabot man gihapon sa city, ha? Pakaabot ko do’n, may Jonil pa. Pambihira kunta yadto, kay kun marura ka pagsine, may Mercury Drug sa irarom… Para kay napirde… Ambot man kun akay napirdi yadto..’

‘Aw, kay may kadobol an sine. Maski diin man, kun an babayadan san paraimod, sayo, nan duwa an iimodon…’

‘Aw, kunsabagay… Nano daw an masunod na city dini?’

‘Aw, badi an Gubat… badi kaunon man an Prieto Diaz…’

‘Ini ada na Bulusan, maging city pa?’

‘Hmp, kun umasinso an parola, nan pumasakob an Kalagoto nan san Talaongan…’

‘Hmm, pamati ko…, pwidi… pwidi mangyari…’

‘Papay, uya na an dyip, ho…’

‘Iya, hala, Padi, kay kun mabayaan kami…’

‘Ma’o, kun humali an Dyalibi, badi di’ niyo abutan…’

Pag-abót san paghinóg

Nagkikiyát-kiyát an bunga san biyawas sa kaniya pupunghán. Kun nahangin sin luway, naturu-tabyón an sanga, nahuyun-huyon siya.

Nagpapaipli siya sa dahon, nagsisirong sa nangaták-aták na sudang.

‘Luwas do’n…!’, sunggód san atataró. ‘Kanigo’an na hadok mo sa sudang…’

‘Ikaw man ngani…’, simbag san biyawas sa atataró. ‘Nagpapaipli ka sa dahon, nan doon soon imo uubuson pagkaona…’ Nagturu-tinawá an atataró.

‘Ma’o man nag’ud’, sunggód man san alisiwsiw. ‘Pan’o ka man so’n mahinog, aber? Kun sige mo’k sin uklo, badi maluyagóy ka hamok…’

‘Hmh’, hagumhom san biyawas. ‘Humali ka dini sa sanga ko… Ayaw dini pagsasalag. didto ka sa puno san anonang… Nan ayaw ako niyo paglalab’ti. Maski magpa-ipli ako, o magtago bagaw niyo, may oras ‘gud na mahihinog ako… Pag-abot san tuig, kun wara sa ako magpudô, maunáy ako pagbutás dini sa ako pupunghán, basi paghugpa ko sa ingod, magbatog gihapon an bag’o na puno…’
_____________________
Retrato tabi ni Alma Jane Gamil. Salamat po.

Abunda sa nigo

Ay, ya’baba’adaw, kay binisay sin pambihira sa nigo… Ma’o ini an pinamakál mo sa saod?’

‘Oo, kay…, atog daghanon an prutas…! Mala yun na bulala, di’ na man intatakos sin bisay… Sige na’k an hakwat san paratinda hali sa ringkã… Yun man, ho, na santol…, ay, ba’daw, na san pang-abrihán an mga sako, nan ibu’bö sa lamesa, aragáw an mga parabakal… Ma’d kun dirì parariho man ha’k ‘gud… Pili’on na’k an wara banóg nan san diri pa tum’ungon…’

‘Aw, di’anis yun na sulihón… Nano man ini na abokado, kay birdi an kolor, diri ada ini langbò?’

‘Ay tugás na yun… An iba nganì, marugï na. Ma’o man nag’ud sun an kolor, an diri yun bagá na abokado. Nan diri masabót-sabót… Ay, kun matadihán mo, na naglalaná-laná… Mahandabon…!’

‘Ba’ah…, may mirinda pa? Sini na mga prutas mo sa nigo, ma’ak ini an mauru-alsom…’

‘Matam’ison man yun… Atog, an wara ko’k kaabuti, an kaymito, kay in-aragáw man… Mayon man ako sin ginuyod, inabay ko sa lukban, basi huminog tulos… nan san kalibo na saputon…’

‘Mas bale unupod ako sa imo…’

‘Eh, si’apo mo na yun, kay yadto man si Mamay mo… Mala kay daghan man an pinamakal…’

‘Mga nano man? May lansones ada, nan sin langka…?’

‘Aaa, ku’an… ubas, mansanas, nan orens an natan’aw ko sa basket niya…’

‘Aw, ma’o? Ay, mga masiram man yun…’
_________________________
Retrato tabi ni Alma Jane Gamil. Salamat po.