‘Sa kinab’an sin olór, nagsasaráp’ay an ruyag sa pili na tanóm sa Bikol’

Nano baga an parareho mayon an Chanel, Gucci, Dior, Donna Karan, Ralph Lauren nan Marc Jacobs? An simbag, haragni’ay na’k nag’ud sa tangkód sin kadaghánan sa ato.

Di’ ta na ngani kaipuhan maghanap kun diin-diin sin pambihira na pahamót o produkto na pangpagayón. Badi uyón man hamok sa duga san kahoy na pili na haros simbolo na san rehiyón.

An pangkinab’anon mismo na tatak na Chanel an nagdadara san pili, na kun gahuyon, Manila elemi tree, o Canarium ovatum, sa tibag’uhi nira na produkto, an Ultra Correction Lift para sa pagpabaskog gihapon sin panit.

Bagaw san patalastas nira, ‘Sa butnga san Dagat Pasipiko, kapót san isla san Luzon an sikreto sin kahoy na makukuwaan sin bolóng sa pagmara sin panit: an Manila elemi.’

Sugad sin pambihira pagbati’on, labi sadto na maaram sini na kahoy. Nag-uunay man ha’k yo’n pagtudók nan tanóm sa haros bilog na Kabikolan.

An pili masarig na kahoy na tropikal na abunda dini sa rehiyon, na an klima haros di’ man nag’ud mamarahon na may uran sa bilog na taón. Singaki sin insinso, an pili kaupód man sa Burseraceae na pamilya sin mga madugaon na kahoy.

Sa barakalan, an gahoy sa pilit, Manila elemi; ini na malapuyot nan mahamót na duga san lawas san Canarium, kaupód na an pili. Bagaw san Philippine Council for Agriculture Forestry and Natural Resources Research and Development, gamit san mga parahimó pahamot an dangga san lana hali sa pilit.

Sa bongto san Gubat, mababakal sa saód an pinutus-putos sin bagaw dini ‘pulót’, na sugad sin suman na pinutós sa dahon, a-P10 hanggan P20 kada putos. I’ururaw ini dini.

Sa Corporate Document Repository san Food and Agriculture Organization, na may titulo na ‘Gums Resins, and Latexes of Plant Origin’, nakabutang na sa Pilipinas hamok hali an pili na inpapabakal sa bilog na kinab’an. Sa lista san International Federation of Essential Oils and Aroma Trades, an Pilipinas hamok an nakukuwaan sin pilit.

In-eexport san Pilipinas an pilit sa orihinal na hitsura na pinutos hamok sin plastik na may mga grado san klase san pilit. An tiputi’i, tilinigi, nan tirugi’i na pilit an kinaklase sin tihataasi.

Sa pangkinab’an na industriya sin pahamot, ginagamit an pilit na isarakót sa iba na pa amyóng na sugad san lavender, romero, salbiya, mira, kadlum, vetiver, nan iba pa na hamót.

An hamot sin pilit, harani nganyan sa anis na may kasakot na mandarin na may pagkakahoy. ‘An kadi’anisan, kay presko nan malinig an amyong, diri makasasampaga na sugad san inhuhuna’, bagaw san Aroma-Pure, sayo na pangkinab’an na paratinda sin lana san pilit.

‘Diri matutunawón an pilit kaya angay na isakot sa nano man na pangpapresko o pangpahamót na produkto na natutunaw sa tubi’, bagaw ni Irma Palanginan, senior researcher san Forest Products Research and Development Institute san Departent of Science and Technology.

Bagaw pa ni Steven D. Garcia, agribusiness section chief san Office of the Provincial Agriculturist san Sorsogon, may taga-Chanel na na naghapót manungód sa kakayahan san Bikol na padagos na magsuplay sin pilit.

Ugaring, wara man sin karkolo sini. Wara pa sa presente sin rimot na pag-ani sin pilit na sugad san industriya sa pagdulsi nan pagbenepisyo sin ilóg na may 256 na negosyo sa bilog na rehiyón. Kadaghanan nganyan san pili sa Sorsogon, bagaw ni Garcia, diri intanóm. Sa probinsiya san Sorsogon, tolo hamok an patanuman sin pili; an iba, puro na lagalag na nagkaburuhay sa danon sin mga hayop na nagkakaon san bunga. May 669 ektarya nganyan sin pili sa bilog na Sorsogon; tidakui sa bilog na nasyon.

Sayo hamok na barangay an awat na sa pag-ani nan pagpabakal sin pilit, kadanon sin pribado na kumpaniya, an Philippine Gum Resources Inc., na nangunguna na para-export sin pilit sa Pransiya, bagaw ni Garcia.

An Manapao sa Gubat nakaani sin 900 hanggan 1,000 na kilo sin pilit bulan-bulan, para kay an nagbabakal kanira 10 na tonelada sin pilit an kaipuhan bulan-bulan. Sa sobra napolo na kataon san Manapao sa pagnegosyo sin pilit, makaaram manungod sini an mga kararani na lugar, na ini na industriya makasustinir nan malalaoman sa pagbuhay, bagaw san mag-asawa na Nelson nan Elvie Hubilla, mga parapilit nan paratipon sin pilit sa Manapao.

Bagaw san mag-asawa, nakapaiskwela sira san kanira kabataan hanggan kolehiyo, dahil sa pilit. Sa paghiwas pa sin popularidad san mga natural na produkto, madako pa an pangaipo sin pilit san pangkinab’an na merkado.

San 2003, naka-export an Pilipinas sin 361,386 kilo sin pilit, na balor $528,336, sa Pransiya, Alemanya, Espana, Switzerland, nan sa Amerika, bagaw san Philippine Forestry Statistics.

Kasakot an pilit sa paghimo sin pahamot san mga tatak na Gucci Pour Homme, Dior Homme Sport, Marc Jacobs Bang for Men, DKNY Women, Revlon Pink Happiness for Women, Ralph Lauren Extreme Polo for Men nan daghanon pa. Pwera san gamit na pangpahamot, may gamit pa sa aromatherapy nan bolong sa panit, sugad san bag’o na produkto san Chanel.

An amyong na hali sa lana san pilit may dara nganyan na pamati na kalmado nan nag-aalsa sin pamati, bagaw sin nagkapira na nagsari. Kunsabagay, an termino na elemi, hali sa ngaran sin diyos sin tribu na Aprikano, na an bo’ot sabihon, ‘parahanip sin kalag’.

May grupo sin paraoma sa Sorsogon na, san maisip nira an kakayahan san pilit na sangkap sa paghimo sin pahamot, nagbilog sin kooperatiba, an Nature Fragrance Source Producers Cooperative. Katuyuhan nganyan nira na mag-ani nan gumamit sin mga natural na hamot hali sa mga tanom, sugad san pili, kadlum, moras, nan kasmir, bagaw ni Joeriz P Olbes, an espesyalista sa pagnegosyo san Sorsogon City nan organisador sini na proyekto. Maski diri pagsamadon, nag-uunay an pili pagduga hali sa panit nan gamot, na nakakarawan man hamok. Kun tama an pag-ani, makadelihensya an paraoma sin mga P14,000 hali sa 76 na puno sa duwa hamok na pagkolekta kada puno, base sa rekord san technology generation project san Sorsogon, na hinimo nira Dr. Arsenio Ella, wood anatomist san FPRDI, san 2007.

Sa presyo na P70 an kilo, madodoble pa an delihensya hali sa pilit kun magamit an paagi na naimbento ni Dr. Ella. Bagaw pa niya sa sayo na email, ‘Naruyagon ako sa pili, bilang sayo na Bikolnon. Sayo ada ini na rason kun akay habo ako mamunay pag-adal san species na Canarium’
______________________________
Pinalís halì sa Bicol-grown ‘pili’ has the fragrance world over a barrel, na sinurat ni Alma Jane Gamil sa Philippine Daily Inquirer, 18 May 2011. Retrato tabì ni Alma Jane Gamil. Salamat po.

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s