An pagkugay san Dolipay

Batog na saday ka, namangnu’an mo na ini na salog dapit dini sa may Central, sa may spillway na dati. Naimod mo an kabataan kun nakararigos nan namagrulukso sa mga bato dini, nan namagkutamba sa tubi, kaya nadagka ka man. Bag’o pa nagmangno si Mamay mo, maaram ka na maglangoy sin inayam. Dini kamo nagka-urugos san imo mga kaamigo nan kauyag. Ini na salog, an tubi sini, an mga bato, mga sihi, labanay nan angungupkop, hasta san naalidad na kun nano na anod-anod, parte na san imo, san iyo, panumduman.

Dara mo ini na imahen san makaisip ka, o magdesidir, na maghali, maghanap san imo palad sa kun diin. Sa isip mo, kun makabalik ka, ini na imahen an mahahanapan mo, an hahanapon mo. Kun di’ mo ini maagihan, iisipon mo na nalagalag ka, o diri ini an in-uli mo.

Aram mo na ini na salog, masarig, diri maaasi-asi karaot. Kun nadako an tubi hali sa bulod pakahuman sin makusog na uran, nakakaya san mga braso sini, san kaniya mga piliw; diri nauula an tubi, diri naliko kun diin-diin. Diri naturalesa an maraot sini, kundi tawo mismo; an tawo na binubuhay san tubi na kaniya hatod, an tawo na sa panumduman sugad sa imo may nakaagi na nalilingag.

Sa mga lugar na naabot mo, mahod narereparo mo an lain man na pag-ataman nira san kanira nakaagi. Sinusulay nira an harigi na pinangluluya san edad, hinihingpit an kiniwit san panahon, sinisimento an napara san pagtara san bag’o. Natindog sira sin monumento san nakaagi nira, diri san mga hadi-hadi nan mga prominente kuno. Dinideklarar, pinaimod, nan pinadayag, nira sa mga bag’o na tawo, kun nano sira sadto.

Lain man an pamati sin pag-uli na an naaab’tan, di’ na sugad san dati; san tinaliwanan. Ipamutang may mga kadahilanan nganyan. Sugad sin hagis na mabinungahon nan madali’ay sakaton kay masanga nan hababa. Pinulod ini na puno na bas’og, kay mas naruyagan an kudal na kuta. Niyan man ‘to’o, kuta na an kudal, ugaring, di’ man nakukuwaan maski kulibubog. An napulod liwat na puno, di’ na man masusulit. Pareho man sin katrato na tunaliwan, na pagbalik, iba na an hitsura, an kiwa, an amyong, an bisti, nan san surumaton.

May sayo na lalaki na nagdako sa Kapangihan. Naghanap sin swerte sa Manila. Binayaan an saday na ingod na pamana man kunta hali sa magurang. Awaton na panahon an lunihis, bag’o siya nakabalik, inupod pa an dako na na bata. An tuyo kunta niya, ipatala an saday nira na ingod, na badi pabugsukan, pagtataga-ulion, basi masugpon gihapon an sira niyan san nakaagi nira sadto. Ugaring, an naabutan nira, an kuri san nagsasadiri niyan, na kaniya na nganyan an ingod, kay siya an nagtanom san intiro doon na nagtutubo niyan. Sinubol an mag-ama na malin maraoton an nahimo sini na pagbisita. Nakimalooy pa kunta an lalaki, na bakalon na hamok an ingod, na kanira man kunta sadiri. Habo an nagsasadiri. Kaipuhan pan’o san kaniya kakabataanan sin bugsukan, na malin kulang maski an saday na subdibisyon. Hunali an mag-ama, na grabe an kulog sin bo’ot san lalaki na nawara an binilin san magurang, nan naraw’ayan pa siya sa kaniya bata.

Ipamutang yadto na lalaki, ikaw. Sa panumduman mo, an salog dini na karigusan sadto. Inupod mo niyan an imo bata, kay ipadayag an iyo sadto luksuhan. Badi sa isip mo, tutukduan mo man an bata mo paglangoy sin inayam, o pag-dayb na diri lapanak. Ugaring, an tunangbara sa iyo, an salog na malin kinaykay paghanap sin uragay, na san wara nakuwa, binayaan an kinaykay. Malin namungnan ka; naraw’ayan. Ugaring, bagaw san nahapot mo, ‘E, mayad yun, kay plad kuntrol yun. Ma’o yun an iksampol san tsins iskaming, ay, ikaw ‘gud, pakaabot mo man sin abrud…’

_______________________________
An mga retrato tabi san Dolipay sadto (itaas) nan niyan (ibaba), kuwa ni Alma Jane Gamil. Salamat po.

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s