Parakawít

Sayo na uma, duwa sira na parakawít; duwa na magbabahín san kanira makawit.

An tuyo san sayo, ipabakal an kabahinan niya, basi may ikabakal sin isuruda, nan sin mga gamit sa pag-iskwela, nan an matuda, paragasto san pamilya. An sayo, yano man hamok nganyan an kaniya kaipuhan: sigarilyo nan arak nan sin sumsumanan.

An kabaklanan san kabahinan na tagama sa pamilya, nataod-taod, bag’o naubos. An ginasto sa pagtangway, wara na kaagahi, inkulang pa…

Naghuhulat gihapon sira san masunod na pagkawit. Bagaw san may pamilya, basi pa kun diri pagbagyuhon. Bagaw san paratangway, maluwayay ini na lobi magbunga, angay sini, puludon, nan an lawas, lagadi’on, basi di’ na mag-awat an paghulat na may madelihensya gihapon…
____________________
Retrato tabì ni Alma Jane Gamil. Salamat po.

Sugád sini na dagat

Sa taob na dagat, may balód na namalinghaw, may asul na natatan’aw;

sugád sin alikmod na henero;
an karuyagán o an iraróm, may magkaiba na kolór;

sugád sin mantel sin lamesa;
sa sirong may mohmo, sa ibabáw may sararò;

sugád sin libro na lumà;
may alpog sa pahina, may istorya pagbilada;

sugád sin parapadagát na nagduong;
maski wara sulód an alat, may namomo’ot na naghuhulát …
_______________________
Retrato tabì ni Aila De Vera Bailon. Salamat po.

Isda para sa taga-Manila

Ay, kadirig’anis daw sini na isda mo… Malin mga lab’ason pa… Masiram sini an pritos, o inun’on sa suwa na may sibuyas nan sili, o pwidi man pinutos sa dahon nan linandag… Tagpirahon tabi yo’n…?’

‘A, di’ na tabi ini ipabarakál, kay darahon ini sa Manila. Binayadan na ini…’

‘Aw, kun ibanan ada yun na banyera sin maski sayo, di’ man ada marereparo sa Manila…?’

‘A, diri tabi, kay kinilo na ini… Yun na’k tabi, ho, na titso, o kaya yun na sibubog nan bulinaw na hali sa Bulan…’

‘E, ayaw na… Bay’e, kay buwas-buwas, mapa-Manila man ako, kay basi makatadi man ako didto sin pambihira na isda… Marasa pa na dakop yun dini, di’ man ngay’an makatadi sun an taga-dini…’
_____________________
Retrato tabi ni Birdman. Salamat po.

Uláb sa saód

Ay, ho, dirig’anison an bilanghoy nan san gawáy… Makaiibog! Nano daw, Nini…?’

‘N-nano na nano tabi, Mamay…?’

‘Nano daw kun ma’o na’k ini an ihanda ta sa bertdi mo sa otro Domingo…? Mag-gat’an kita sin bilanghoy, sakutan ta sini na gawáy? O, kinalo’ko so’n na gawáy nan sin puding na bilanghoy? Nano? Ako intiro an mairaid. Atulán ta sin limonada, nan sin dulsi na gulamán…? Tama-tama, kay magulamanon niyan sa Dapdap, nan mabungahon an ato suwa…?’

‘Iihhh, si Mamay… Bu’ na’k ako mahanda… Makararaw’ay man yun sa mga kaklase ko, nan sa mga bi’ef’ef ko… Iihh, si Mamay….’

‘Ma’o daw kita, kay dini pa sa saód maparadág-padag… Kay nano nag’ud baya an gusto mo ihanda?’

‘Hmp, bagaw mo…, ispagiti nan sin keyk…’

‘Iya, hala, kumbaga. An sa ako, kunta, kay tutal barato niyan ini na uláb, nan masirám man kunta…’
___________________
Retrato tabi ni Alma Jane Gamil. Salamat po.

Iní na mga daan na kagamitán…

This old guitar taught me to sing a love song…
– John Denver, This Old Guitar, 1974

‘…N-nakasagkahon pa man kunta ako… Nanganugon ako san karagumoy didto… Badi madahunon, badi madangba… Badi intukbás na sin maski na hamok sin’o…’

‘Ehh… Mag-ano ka pa man ba’ sin pagsagka nan panukbás? Pamunay na’k dini sa balay mo, Madi… Sigi mo’k sin hagáyhay so’n na pi’ad mo na nganyan madusuon… nan sun na tuhod mo na hurubagon… Ay, ba’adawh… Nano pa na kamas? Gunurang ka na’k sin kasagka, sin kapanukbás… Hain na an kabataan mo, na kun diri san kahahanggulid mo, karereras, kahihiyod, kahihimo kalo, di’ mamagpakaabot kun diin-diin? Hain na sira, kay di’ ka na’k pagpinsyunan san sakripisyo mo?’

‘E, namagpadará man… Si Milagros, san arin yadto, sunurat, nangumusta… Si Adela, may padara man na retrato san gurang, san grumadwar sa… kinder ada…, may pasipit man na sintimos sa sobre… Si Totoy an mautok lugod magpadará…, maski, kairo man, kay ma’o liwát an maluya an kolokasyon…’

‘Dyata, surat… Dyata, retrato…? An di’anis kunta, an di’ ka na mag-ubra, kay tuig na an padará sa imo…’

‘E, magparalaom man ako do’n kanira, na puro na man may pamilya… Ma’o na an magurang, kun may gahom pa, nagsasakripisyo para sa kabataan… Di’ano kun may kakayahán an kabataan, nan makadumdom, bahala na sira…’

‘Hmh, ma’o na naman yun an ato pagpapasuhayan… Makanhi ngon’a lugod ako sa tindahan, mabakál ako sin lana nan sin bugás…’

‘Hala…’, bagaw niya, na inhanap san mata an halaba na bangko na ingkudan, habang namintana, nagtatan’aw san naglalabay. Iní na halaba na bangko an nahihimo sadto na padat’ulan san rerasán. Dini man nagpapaldiyas nan nagpapalingko’ong, nangingkudan nan nagtatan’aw, habang nagpapahót…

Dumô na an sayo na durho sini na ingkudan. Sugád man san mga rerasán na sinsab’it do’on so’on na dumô na durho, na pinangpiliw na niyan, pahangà na’k magkagaramit…
_________________________
Retrato tabì ni Alma Jane Gamil. Salamat po.

‘Sa kinab’an sin olór, nagsasaráp’ay an ruyag sa pili na tanóm sa Bikol’

Nano baga an parareho mayon an Chanel, Gucci, Dior, Donna Karan, Ralph Lauren nan Marc Jacobs? An simbag, haragni’ay na’k nag’ud sa tangkód sin kadaghánan sa ato.

Di’ ta na ngani kaipuhan maghanap kun diin-diin sin pambihira na pahamót o produkto na pangpagayón. Badi uyón man hamok sa duga san kahoy na pili na haros simbolo na san rehiyón.

An pangkinab’anon mismo na tatak na Chanel an nagdadara san pili, na kun gahuyon, Manila elemi tree, o Canarium ovatum, sa tibag’uhi nira na produkto, an Ultra Correction Lift para sa pagpabaskog gihapon sin panit.

Bagaw san patalastas nira, ‘Sa butnga san Dagat Pasipiko, kapót san isla san Luzon an sikreto sin kahoy na makukuwaan sin bolóng sa pagmara sin panit: an Manila elemi.’

Sugad sin pambihira pagbati’on, labi sadto na maaram sini na kahoy. Nag-uunay man ha’k yo’n pagtudók nan tanóm sa haros bilog na Kabikolan.

An pili masarig na kahoy na tropikal na abunda dini sa rehiyon, na an klima haros di’ man nag’ud mamarahon na may uran sa bilog na taón. Singaki sin insinso, an pili kaupód man sa Burseraceae na pamilya sin mga madugaon na kahoy.

Sa barakalan, an gahoy sa pilit, Manila elemi; ini na malapuyot nan mahamót na duga san lawas san Canarium, kaupód na an pili. Bagaw san Philippine Council for Agriculture Forestry and Natural Resources Research and Development, gamit san mga parahimó pahamot an dangga san lana hali sa pilit.

Sa bongto san Gubat, mababakal sa saód an pinutus-putos sin bagaw dini ‘pulót’, na sugad sin suman na pinutós sa dahon, a-P10 hanggan P20 kada putos. I’ururaw ini dini.

Sa Corporate Document Repository san Food and Agriculture Organization, na may titulo na ‘Gums Resins, and Latexes of Plant Origin’, nakabutang na sa Pilipinas hamok hali an pili na inpapabakal sa bilog na kinab’an. Sa lista san International Federation of Essential Oils and Aroma Trades, an Pilipinas hamok an nakukuwaan sin pilit.

In-eexport san Pilipinas an pilit sa orihinal na hitsura na pinutos hamok sin plastik na may mga grado san klase san pilit. An tiputi’i, tilinigi, nan tirugi’i na pilit an kinaklase sin tihataasi.

Sa pangkinab’an na industriya sin pahamot, ginagamit an pilit na isarakót sa iba na pa amyóng na sugad san lavender, romero, salbiya, mira, kadlum, vetiver, nan iba pa na hamót.

An hamot sin pilit, harani nganyan sa anis na may kasakot na mandarin na may pagkakahoy. ‘An kadi’anisan, kay presko nan malinig an amyong, diri makasasampaga na sugad san inhuhuna’, bagaw san Aroma-Pure, sayo na pangkinab’an na paratinda sin lana san pilit.

‘Diri matutunawón an pilit kaya angay na isakot sa nano man na pangpapresko o pangpahamót na produkto na natutunaw sa tubi’, bagaw ni Irma Palanginan, senior researcher san Forest Products Research and Development Institute san Departent of Science and Technology.

Bagaw pa ni Steven D. Garcia, agribusiness section chief san Office of the Provincial Agriculturist san Sorsogon, may taga-Chanel na na naghapót manungód sa kakayahan san Bikol na padagos na magsuplay sin pilit.

Ugaring, wara man sin karkolo sini. Wara pa sa presente sin rimot na pag-ani sin pilit na sugad san industriya sa pagdulsi nan pagbenepisyo sin ilóg na may 256 na negosyo sa bilog na rehiyón. Kadaghanan nganyan san pili sa Sorsogon, bagaw ni Garcia, diri intanóm. Sa probinsiya san Sorsogon, tolo hamok an patanuman sin pili; an iba, puro na lagalag na nagkaburuhay sa danon sin mga hayop na nagkakaon san bunga. May 669 ektarya nganyan sin pili sa bilog na Sorsogon; tidakui sa bilog na nasyon.

Sayo hamok na barangay an awat na sa pag-ani nan pagpabakal sin pilit, kadanon sin pribado na kumpaniya, an Philippine Gum Resources Inc., na nangunguna na para-export sin pilit sa Pransiya, bagaw ni Garcia.

An Manapao sa Gubat nakaani sin 900 hanggan 1,000 na kilo sin pilit bulan-bulan, para kay an nagbabakal kanira 10 na tonelada sin pilit an kaipuhan bulan-bulan. Sa sobra napolo na kataon san Manapao sa pagnegosyo sin pilit, makaaram manungod sini an mga kararani na lugar, na ini na industriya makasustinir nan malalaoman sa pagbuhay, bagaw san mag-asawa na Nelson nan Elvie Hubilla, mga parapilit nan paratipon sin pilit sa Manapao.

Bagaw san mag-asawa, nakapaiskwela sira san kanira kabataan hanggan kolehiyo, dahil sa pilit. Sa paghiwas pa sin popularidad san mga natural na produkto, madako pa an pangaipo sin pilit san pangkinab’an na merkado.

San 2003, naka-export an Pilipinas sin 361,386 kilo sin pilit, na balor $528,336, sa Pransiya, Alemanya, Espana, Switzerland, nan sa Amerika, bagaw san Philippine Forestry Statistics.

Kasakot an pilit sa paghimo sin pahamot san mga tatak na Gucci Pour Homme, Dior Homme Sport, Marc Jacobs Bang for Men, DKNY Women, Revlon Pink Happiness for Women, Ralph Lauren Extreme Polo for Men nan daghanon pa. Pwera san gamit na pangpahamot, may gamit pa sa aromatherapy nan bolong sa panit, sugad san bag’o na produkto san Chanel.

An amyong na hali sa lana san pilit may dara nganyan na pamati na kalmado nan nag-aalsa sin pamati, bagaw sin nagkapira na nagsari. Kunsabagay, an termino na elemi, hali sa ngaran sin diyos sin tribu na Aprikano, na an bo’ot sabihon, ‘parahanip sin kalag’.

May grupo sin paraoma sa Sorsogon na, san maisip nira an kakayahan san pilit na sangkap sa paghimo sin pahamot, nagbilog sin kooperatiba, an Nature Fragrance Source Producers Cooperative. Katuyuhan nganyan nira na mag-ani nan gumamit sin mga natural na hamot hali sa mga tanom, sugad san pili, kadlum, moras, nan kasmir, bagaw ni Joeriz P Olbes, an espesyalista sa pagnegosyo san Sorsogon City nan organisador sini na proyekto. Maski diri pagsamadon, nag-uunay an pili pagduga hali sa panit nan gamot, na nakakarawan man hamok. Kun tama an pag-ani, makadelihensya an paraoma sin mga P14,000 hali sa 76 na puno sa duwa hamok na pagkolekta kada puno, base sa rekord san technology generation project san Sorsogon, na hinimo nira Dr. Arsenio Ella, wood anatomist san FPRDI, san 2007.

Sa presyo na P70 an kilo, madodoble pa an delihensya hali sa pilit kun magamit an paagi na naimbento ni Dr. Ella. Bagaw pa niya sa sayo na email, ‘Naruyagon ako sa pili, bilang sayo na Bikolnon. Sayo ada ini na rason kun akay habo ako mamunay pag-adal san species na Canarium’
______________________________
Pinalís halì sa Bicol-grown ‘pili’ has the fragrance world over a barrel, na sinurat ni Alma Jane Gamil sa Philippine Daily Inquirer, 18 May 2011. Retrato tabì ni Alma Jane Gamil. Salamat po.