Paaram sa tagsudáng

Niyan na hinanapos san tagsudáng, linihos ko an saday mi na hawan. Naamot man nag’ud an mga puno na nakapamunga niyan na mayad an panahon, namagpakahinog sin tuig sa panahon. May natuba na saging, may napudo na lukban, manglain-lain an kadaragko san nagkapurukdi na hinog na biyawas. Nakaatsara pa sin layuan.

Maski an mga lagalag na prutas, nakisayo man: kuyumot, ratiles, tilingaw-tingaw, anonas…

Paano pasalamatan an tagsudang?

Lunangi ako sin sayo na rapong-rapong na bulala. Mala, namaga-baga. Malin makaguguru-gudhan an unidlit na liso. Wa’ ko man ‘gud kaona… Hinig’tan ko, nan sinab’it ko sa itaas san tukod san bintana. Kun mareparuhan, bagaw ko, kabahinan man ini san mga namagbantay, an mga di’ na’imod na tawo…
_______________________
Retrato tabi ni Alma Jane Gamil. Salamat po.

Advertisements

Alangaang

Lahud ‘to’o an alangaang niyan, ha? Malin di’ man an klima sugad sini sadto…’

‘Aw, ma’o na ada ini an bagaw tsins iskaming…’

‘Klaymit tsins… Lakih…’

‘Aw, hala… Iya, ako, nahanapan ko ini sin solusyon…’

‘Bunakal ka bentilador? Erkondisyon? Abaniko na daghanon?’

‘Iba. Naidiyahan ko ini san maimod ko an manok mi, na siga’k an polpog sa hawan. Mala, hararom na an nakakaykay hasta sa puno san harigi mi…’

‘Nano, punulpog ka man? He he he…’

‘Aw, di’ man. An hinimo ko, punakadto ako sa baybayon. Didto man ako pagburu-buligid sa baybay. Mala, hasta san irok ko, mas di’anis niyan an kolor…’

‘Irogon ko man daw buwas…’
______________________
Retrato tabi ni Birdman. Salamat po.

Bunga san tagsudáng

Iya, ikaw, Madi, nagparaano ka man san wara ako dini? Badi sigi mo’k an panap’ong, ha?’

‘Aw, an iba ko na sinilhig, tinap’ong ko, kay basi di’ pagparabasulon an biyawas mi na puno…’

‘Ay, ako, Madi, panilhig ko san sa’ kahapon, naruyagon ako pagkaimod ko san tanom ko na laptukay… Ay, ba’adaw na pamunga! Mala, kay maradagon. Ho, namurot pa ako… Asi, tadihi…’

‘Ay, kadirig’anis, ha? Kulibat, yun ‘gud ngay’an na laptukay, popularon sa iba na nasyon, ha?’

‘Aw, simpre… Masustansya baga an pagkaon san karabaw?’

‘Kay akay man naunabihán mo an karabaw?’

‘Aw, kay an laptukay baga, lanubo yun sa may lab-ugan? Naturubo sa mga tumpok sin udo sin karabaw?’

‘Aw, sadto yun, na makarabaw pa, nan daghan pa an banika na higutan sin karabaw…’

‘Iya, nano man ngay’an sa Ingles an gahoy san laptukay?’

‘Nalimot ako… Basta may ngaran…’

‘Iya, an udo sin karabaw, nano man sa Ingles?’

‘Atog ayaw na so’n…’

Dyip: Parahuyabít

Aw, sakay ka ngay’an didto sa lunabay na dyip, Madi?’

‘Ma’o tabi, Madi. Hali ako sa luyo, namista man utay, he he he…’

‘Atog, inparatan’aw ko yadto na pasahero na tugbuson sa unahan san dyip…, nakiditon ako kun umugsuhoy baga, kun bigla prumeno an dyip…?’

‘Eh, ba’adaw, Madi… makidit ka so’n…, na ako, naruyag uga’ng mag-imod kanira, kay di’ nagkakaharadok. Bagaw ko, ‘Ma’o yun an tunay na lalaki…’ Maski mahiwason sa sulod san dyip, nan daghan an maiingkudan, nahuyabit nag’ud, na sugad sin nauupsan sa sulod…’

‘Eh…, kun mahulog baga? Di, ulang-ulang pa yo’n sa iba na pasahero, kay simpre, aakudiran san drayber, aber?’

‘Wa’ pa man baya ako sin nanonotisyahan na bunalang-balang na parahuyabít… Nan kun magsurulod baga sa dyip, nan makisuksukan pa?’

‘Aw, nano man? Nagbabayad man…’

‘Hm, basta ako, gusto ko an mga sugad so’n na pasahero. Diri nagpaparaipus-ipos… Diri buntol… Si’apo, kun halimbawa pa, may pagkabastos…’

‘Ma’o daw kita…’
_____________________________
Retrato tabi ni Simon Mina. Salamat po.

Kudót, kutís, suklát

Di’ pa awát, maski an malilimutón, madali pa makadumdóm, san an mga akusado sin sala, nangruluya an lawas. Sira Erap, Corona, Arroyo, Napoles, nagkaparádad. Si Jinggoy, bunugtáw an sugbóng. Si Bong, riniyók-riyok. Si Dyani, gunurang. Kaya namágpaaram sira sin pag-ulì, pagpabulóng nganyan, ipamutang wara sin doktor sa presuhán. An iba, sinakit maglakáw, kaya nag-wheelchair. Si Guyâ, binantingán pa an liog.

Syempre, mamagpakaluluoy sira. Kun sayudan an mga retrato, mamagpakaluluoy. Kun batión an kurágwang san mga abogado nira, sira nganyan, mamagpakaluluoy nag’ud.

Malín intiro sa atò, naluoy; kita na nasyon na maluluy’on. Malà si Erap, maski nasintensyahan sin plunder, pinatawad, pinakandidato gihapon, nan diyo pa paganahon gihapon: kay nagkaruluoy. Kun Corona, na wara karaw’ay san pagiging midnight appointee bilang Tsip Dyastis nan pagrirong san ungod na yaman, san mamatáy, bigla nagkaruluoy; pinasakitan nganyan, inapí.

Wara madaóg sa pagiging makaluluoy ni Guyâ: di’ nakalakáw, may banting pa an liog. Ugaring, san intiro na naluluoy, may sayo na nakiglaín, na bagaw, ‘E ano?

Surumaton ini sadto ni Conrado de Quiroz, sa kolum niya sa Inquirer. An panurat niya, iba man ‘gud an harang. Kudót na malin latób. Suklát na malin sampilong. Kutis na malin batitók. Di’ siya nahadok. May nakipaunit kaniya na an ngaran, Antonio Abaya. Malà kay sugád sin palaksi’an sin huyam nan sin kihát; palanat sin sihì nan sin sayáw; o pataruman sin umál nan sin labaha. Si Abaya an huyam nan an sihì. Si de Quiroz an labaha, Sa uyam ada, ginahoy na’k  niya si de Quiroz na komunista.

An pagbasa kun de Quiroz, malin pakaagí sin relihiyon, pagkabolóng sin hulás-hulás, o pakabatî sin pambihira na kanta: may dará na kapatasán sa intutumús-tumos. Di’ man siya namadil, o nangmumúda, o nanghuhúmot…

Awát na an pagparasurat ni de Quiroz. Malin di’ pa sadto uso an troll nan fake news. Kun naabót niya, ambot baga kun pan’o niya gagamiton an harang niya dini sini sa ramok niyan, nan badi ibayabáy, na may ikatoló ngay’an siya na mata, o baynte an guramóy niya?

Pinangpiliw na an mga palusót na wheelchair. Hinubà, tinapok na an banting sa liog. Kunusóg na gihapon an gusngáb. Lunihis an panahon sin paglaom na may magbabasól o mag-aayò sin dispensa. Namagpakabuhì na an iba, nan an iba pa, naghuhulát na’k ada san masunod na dayaw.

Si de Quiroz, wara na pagsusurat sa Inquirer, tunà na rumaot ada an pamatì. Ambot kun may nalo’oy man kaniya, o nagpadara sin burak. Kundi, kun ikumparár sa kadaghan sa ato, mas mayad ngani siya. Kay san kaya pa niya, san angayon pa, nag-uná na siya pagkudót, pagkutís, nan pagsuklát. Kun niyan na bagaw san mga huwes, wara man nganyan pangalit si Guyâ, badi sabihon gihapon niya, ‘E, ano?
_______________________
An retrato tabi, halì sa internet. Salamat po.

An malipát, sa dagat

Magsasangtaon na niyan san malipát ka. An dati na uláb nan sinanlag na pamahawán mo, bigla naging troll na. Buwaon na an traditional media, bayas, bayarán. An ungod, kay kan’o mo pa naging ugali magbasa san traditional media? Maski san di’ pa uso an social media? Bigla, sa nagsusubo mo na hiwa, nagdesidir ka na ‘kun gusto mo sin ungod na balita, mag-Facebook ka!’

Nanggana an Burog mo dahil sini na mga bali-baling balita, na may panarakâ, makaruruyag an titulo, makangangarat, makangingirhát, mahod makatitinawa. Nakalibáng, nakaaling, nakasibang. Makaruruyag makiganya, malin abono sa ugali na pasuruhay, na an gana, base sa makusog na boses, sa mayad na punchline; diri sa lohika.

An debate, naging tarag’ukan. An pag-urupod, naging arapináy. ‘Si’apo kun peyknyus, basta pambihira! Ha ha ha!’

Binoto mo an Burog, kay uso. Mamangno, di’ ka nagmarangno, maaramon ka na sa historya, pinakihimuwaan mo an martial law nan diktadura, an mga kinalit nan san mga pinatay. Naruyagon ka san onrahon sin lubong san estado an diktador mo na bis’ang. Makalit na ngani, pakalit pa an lubong? Di’ ka nakareparo? Na dahil sa mga troll mo, bigla nagkapresidente an solar system?

Bagaw san mga insusubaybayan mo na gikan sin balita sa Facebook, dinaya si ngubngoB, kaya naniwala ka man. Naluoyon ka kaniya, napuringuton ka na sa kakontra niya.

Nareparo mo an pinaniwalaan mo niyan? Ligal na o tama an pagpatay na diri unagi sa proseso san korte, ligal na o tama an pagpreso na wara sin kaso. Kada sabihon san Burog na idol mo, muda, insulto o tuya-tuya, di’anis sa imo. Kun nasosopla o narereparuhan, an palusot mo, karaw, o lengwahe sin cowboy. Hinimo na san Burog mo na kriminal an pulis, maisangsang ha’k sa tila-tila mo an bagaw niya gera sa droga.

Di’ ka nakareparo na hasta niyan, an ubra mo ha’k pagsulay san Burog mo na trial and error? An mga panuga sa imo, na tinulon mo hasta lastiko, bilanga kun pira na an nautob, o kaya pa utubon. Ipamutang may nahimo siya na mayad, kaya man yun himoon san iba, na di’ kaipuhan pagtaradulon an mga Pilipino.

Naruyagon ka makipaunit, labi na bagaw sa survey, daghanon pa nganyan an naruyag sa Burog. Ugaring, yun na karuyagon, malin karuyagon sin bata, na nakasampilong sin saday kaniya. Naruyagon ka mag-imod san naglalayog na manok-manok, hali sa nagrarabá-rabá niyo na balay.

Maruyagon ka pa ada kun maadman mo, na an mga sugád sa imo, bagaw sin maaram, di’ man mumóng, kundi but’anon. Ugaring, bagaw pa niya, an pagiging mumóng, pangyayari na may bulóng; an pagiging but’anon, panugâ mo, na kun diri mo bungkagón, wara na solusyon.

Kaya, caiigát, an nalipát, burikát.

Basketbolista

Duungán yadto. Nan basketbolan. May mga sakayán na nakaduong. May namarasyada. May gol na sayu-sayu’ay. Graba an pauntulan.

An sul’ot niya, kamiseta na puti, nan palda na malin hatok na asul. Goma an kaniya sapatos. Habang nag-uuyág siya, nagpapauntol sin bola, saklay niya an kaniya knapsack. Kun akay saklay ini na knapsack, habang nagbabasketbol, pambihira pag-isipon. Badi daghan, o kinahadukan dini, an makawát. O, badi in-aanád niya an sadiri na mag-praktis sin may magub’at sa lawas, basi kun ungód na na uyág, na wara na sin saklay, mas hataas pa an kaya niya luksuhón.

Wara man madaog sa praktis na may kauyág o kakontra. Sayo pa ini na wara sini na pag-uyág niya. Kaya pagtatapok niya san bola, wara man sin nag-uuláng. Pag-untol nan pagligid, siya manta an na’bukod. Wara sin masukol sa ungód niya na kakayahán.

Pwera sa ako, wara na sin iba na tawo. Kun diri ako, wara sin maggaganya, o magtutuyâ-tuyâ, kaniya.

Pira na pauntol, pira na rabák san bola, nasumó ada siya. Namunay, nan hunali. Saklay an knapsack. Sipit sa irok an bola.

Nano daw an mangyayari sini na basketbolista? Ungudón ada niya, sun’don ini, na karera?

Wara sin sukól an posibilidad. Badi di’ pa siya nabubuhay san may maging senador na basketbolista. Dinara sa entablado an pagiging popular. Maski iba na na uyagan, malin pagbasketbol pa gihapon an imód kaniya san katawohan.

Siya, badi hali dini sa graba na salóg, makauyág sa matayunas na kahoy na uyagan. Hali dini sa may sayo na mirón, pwede siya makauyág na may nag-iimód na sayo kamilyón. Sugád so’on kadaghan san posibilidad. Kay bagaw ngani, bilóg an bola.
____________________________
An retrato tabì, kuwa sa duungán san Sorsogón.