An paglingág

Nan kun humali ka man nag’ud,
ayaw kasala paglingag;

di’ man sa kun ikaw maging bato
o mabuta an mga mata mo

kay nagsasaday an itso na natatan’aw mo
san imo tinalikdan
nagkukusog man an bugnot san langkag sa imo
bubugnuton ka pabalik
pupukawon ka, di’ ka pamunayan

kaya, kun tumaliwan ka
magharayo, magharani
sa unhan ka’k mag’imod pirmi
__________________________
An retrato tabì san bulkan, kuwa sa duungán san Sorsogon.

Advertisements

Ini na mga kamót ko

Niyan na tag-anihan, di’anison pag-imudón an kapasakyan. Ako baga, sa ako pagtan’aw, pasakay man an naiimod ko; pasakay sadto, diri niyan. Sadto baga, daranon kita pag-asyab, paghakot san inani, pagpalpag nan paghimalid. An malinig na paray, binabayo ta, arasod kita. An iba, hinihigto ta, sinasanlag, nan hinahagom. Kadaghanan sini na mga himo, gamit an kamot ta.

Ambot kun akay. Malin taon-taon, naiibanan an inani. Pareho man an layhon. Ma’o man an uhay. May mga tag-anihan ngani na wara na pakadanon an iba sa ato. Labi san pagmakinahon na an pag-ani, pagpalpag nan paghimalid, hasta pagmolino. Di’ na lugod nganyan kaipuhan an daghan na tawo.

Nano man an mahihimo ko? Kun ini na kamot wara matatrabaho, kaipuhan pa man gihapon sini maghungit sa hiwa na lunos. Di’ man dahil uniban an biyaya san ingod. An dati na napolo, napolo man gihapon. Luniwat hamok an pagbarahin, dara san luniwat na pagprodukto. Ini na kamot, tinukalan sin mas malaksi nganyan na makina.

Bunalyo ako sa syudad. Didto, an nakaptan sini na kamot ko, pala, gamit sa pagmasa sin semento, sa paghakot sin mga bato. Kun iba na, naghahakot ini sin kahoy, o kapot an pangmanso sin lansang. Sa danon sini na mga kamot, tunubo sa syudad an mga tanom na bato; mga istaran na haragtaason na semento. Intatarala, inyayarango. Nalilimtan lugod mag-ubò, mag-imod sa mga kamot na naghimo.

Padagos an pagtaranom sin mga tore na bato. Ambot kun akay, an pangaipo sa kamot ko, nag-iiban, diri nagdadagdag. Nalimtan ko lugod an ako sentido, naagihan ko an mga kamot ko, na kapot an mga rehas sa preso.

Awat na yadto. Niyan, uya na gihapon ako sa baryo, sa dati na binayaan ko. Makahoy pa man. Malayhon an kapasakyan. Kun an biyaya san ingod sadto napolo, malin napolo pa man niyan. Ugaring, an nagsubol na makina, uya pa; may kabataan pa. Di’ na nag’ud nganyan kaipuhan an daghan na kamot na mag-uubra.

Ay, kun iba na, nasasayudan ko ini na mga kamot ko. Nahahapot ko an sadiri, kun paonrahan ko an pangagda sadto na naglalabay, kun mábo’ot nganyan ako, na badil na man an gap’tan sini na mga kamot ko. Kun naiisip ko ini, malin nararamihan ko an iba man na kusog na nagdadanlay dini, sa mga kamot ko.
_______________________
An retrato tabi, kuwa sa Museum of Legazpi. Salamat po.

Be-be-be-bertdey

Kada kumpleanyo, pagsarom, panumduman sin pambihira na petsa, petsa sin pagkabuhay sin panahon. Intiro na kumpleanyo, angay iselebrar, maski nano an kamutangan sa buhay. Tiyanuhi ada sini, an sa isip hamok na pagdumdom, na may kaogmahan, o pasalamat, o pagmaw’ot. Tigarbuhi ada sini, an mga daragko’on na bangkete na naabot sin pira kaadlaw, na haros himo’on an arak na mag-awas hasta sa imburnal, pakantahon an pinakasikat na orkestra, pagsararuan in apyan, nan magpahubog, magpahubog, magpahubog.

Kun diri, agdahon sa bangkete an mga kapareho sin katungdan; mga kapareho na hadi, sin iba na kahadean, o iba na kapanahunan: halimbawa an balo nan dyunyor ni Malakas, an bist prisident op da solarsistim, an ma’am ni Garci, an Dyani, nan an Rambotito. Matapsi kun an kahampang sa bangkete diri kapantay sin ranggo. Diri di’anis kun pag-arabay san mga tsapa sa braso, may pihig nan diri kaparareho. Makatitinawa kun pag-arabaya san mga sul’ot na alahas, mayon sin lasaw an siligak-sigak.

Syempre kay imbitado niyan, diri hamok kortesiya an pagsugad, ‘Iya, hala, ha, sa bertdey ko, ayaw nag’ud ka’wara, ha?’, na obligado na simbagon man sin, ‘Aw, syem! Opkors, meyt!’.

Nan ini na pa-oro-irimbitar, magiging kinaan’dan, turu-taririk, tradisyon. Magiging pinaka-epektibo ini na dalan sin lalo pagka-urugos.

Kay sa panahon san selebrasyon, an obligado na pareretrato na arabay an may kumpleanyo nan san kaniya mga timahali na bisita. Obligado ini na maipatala sa mga sakop nan kabab’an, nan sa iba pa na kadahean na makabaho man.

Syempre kay namomo’ot kanira, respetado sira, nan nanggigirabo na biyo sa kanira kapangyarihan nan kadi’anisan, mangaradto man an kanira mga nasasakupan. Maski diri imbitado, mariliwan man san kanira bado na pangpistahan, bitbit in produkto sa kanira hawan: an tidakui na hinog na langka, an kalibo na may anuy, an dumaraga na ihawon, an tubo na pang’uson. Ipangbutang maski didto hamok sa luwas san lakdanan, kun diin sira tugutan san mga gwardya. Diri nira ini ikulog sin bo’ot. Habang in-aalaw sira san mga gwardya, nagtutubi-tubi an kanira mga mata, nangadyi sa Mahal na Dyos nira, na nganyan ‘Gadbles po. Lugod pirmi ka pag-atamanon ni Lourd. Eymen…’

Paglakaw sa dulom san tagasunod, magtatagalingag. Badi mababati pa nira an hararakhak, an karagting san nagbuburungguan na mga kopita, an bolero san binggo, san sumugad, ‘Sa linya kan be, bertdey!’. Nan an karanta kasunod sa banda:

Yu sey its yur bertdey
tengdengdengdengdengdengdengdeng
Its may bertdey tuh yeh
tengdengdengdengdengdengdengdeng
aywanahabagudtaym
tengdengdengdengdengdengdengdeng
____________________________
An retrato tabi, hali sa Philippine Star. Salamat po.

Mga binal’yan

Pinaruba ni Atienza an antigo na Jai Alai building. Sa klabira sini, tinugutan ni Lim an pagbugsok san Torre de Manila. Pinadagos ini san Dyep ni Erap. Sa tibag’uhi na kapitulo, tunugot na nganyan an Korte Suprema, wara na ini puru-pundo. Ayaw kalangkag, kay an mga building sa palibot sini, masurunod pa. Kun rubaon pa ni Erap an Rizal Memorial Coliseum, sugad na nag’ud ini sin budyak; di’ na ngana kakulog an nasunod, kay mayon na sin nauna.

Daghanon an pinagmaruba. Sa ngaran nganyan sin modernismo, na mailn kasangay san tsins’iskaming. Halimbawa, daan na pag-imudon kaya angay tukalan sin bag’o. May iburugsok na mall, na badi suludan sin daghanon na Jollibee nan McDo nan klinik ni Belo.

Urhi na ngani sira. Sa Sorsogon, awaton na ini hinimo. Niyan, natahuban na an katedral, an mga imahen ni Pedro nan ni Pablo, san Jollibee, nan manglain-lain na tindahan nan paradahan nan luda’an. Kaipuhan pan’o san simbahan an renta.

Dini sa Bulusan, may gasolinahan sa patio, may punerarya sa balay na antigo. Kun sin’o an tagsadiri, kanira an pagbo’ot. Magdiwal-diwal hamok an naaawa nan nagdudumot.

Inhihimo, nangyayari, ini maski diin na nasyon. An simbahan na di’ na insisimbahan, nahihimo na inuman o sayawan o restawran. Tidi’anisi na hamok kun himoon na museo. Kun an mga templo nan simbolo sin kabayanihan o katalingkasan di’ na makainspirar, o raparapon sin rebisyonismo, mawawara an kahulugan san mga ini; magiging mga semento nan palitada na hamok: nagdadaan, nawawara sa uso.

Sugad san mga dati na kagamitan: alat, ringka, sadok, nigo, bay’ong, saligsigan, lakob, bisu, losong. Kun gusto niyan maimod, diri sa dapog, kundi sa museo, o balay sin mayaman. An mga imahen san nakaagi, mababasa nan masisikop na hamok sa mga istorya sa internet. Kun nahugak pa magbasa, di’ na nag’ud ini igbabaragat, labi kun mas makusog sa an bugnot san mga tsismis, ipamutang di’ man peyk na balita.

May mga pambihira na sibilisasyon san nayntintaklaon. May mga syudad na nagkaka-urukad sa irarumon sin ingod. Bagaw san mga tangkod, nagrampahog an mga ini dahil sa pagkasakop. An nakasakop, wara man ini pang-atamana, wara man pan’o pagmakulog; pinangruba, pinangsunog. Ungod ada ini. Kay maski dini sa Pinas, daghan an building na rinuba sin bomba san pangkinab’an na gera.

Gera o mall o iniyot-iyot sin hadi-hadi, sintomas ini na mga pagraot, sa palusot na tsins’iskaming, sin pagkaarkabos sa yaman nan kapangyarihan. Ugaring, kun umabot an mas makapangyarihan, hapdos, kamatayon o an mas makwarta pa kanira, magkakaturukalan manta ini na mga palasyo, nan mga simbolo sin kapangyarihan o presensya.

Kun swertihon baga, na diri intiro matunaw, mayon sin magkakaturuda, na pagtatangkudan san mga makatarup’ak: an mga binal’yan.

__________________________
Retrato tabi ni Sg. Salamat po.

Makulóg an pagdanon

Aw, akay pinulód mo an kahoy dini sa imo hawan? Paano baga niyan na tagsudáng, di’ madagaangon daw dini? Nan pagtag-urán, kay iban na an kahoy, paano kun bahaón dini?’

‘Hmm. Nangaipo sin kadailan sa kaniya balay an ako kararani. Wara nganyan siya ibarakal, kaya hinatag ko yadto na tugason na na tugawì…’

‘Akay ma’o nag’ud an pinulód mo? May iba pa man dini na punò…?’

‘Iya, kay ma’o an gusto…’

‘Di’ mo daw in-isip kun magub’at sa imo o dirì…’

‘Aw, magub’at. Kundi, an pagdanon baga, mas di’anis kun makulóg sa imo, diri kay an ighahatag mo, pura’k mohmoh?’

‘Aw, ma’o. Kundi, an iba, mayad ha’k magpararesibi. Kun wara ka na maihatag pagban’o niya, maraót ka na, limót na an mga dinanon mo san una…’

‘Nasarihán mo na yun?’

‘Daghan na. Kaya an pagdanon, kun diri makulóg sa pangaipo mo, makulóg man sa bo’ót mo…’

‘Di’ bale, ayaw ka-marit… Mas mayád na ikaw an nakadanon, kaysa ikaw an mangaipo…’

‘Kunsabagay…’

Hinímalidan

Bata:
Diin tabi ako, Papay, maagi pakadto sa akò tuyo? May layhon tabi na latayán didto?

Ama:
Manglain-lain an agihán, Nono. Layhon, latayán, tungtungan. Kundi, isipa an pato. Maski di’ maninampo, sangpot siya pirmi sa hinímalidan…

Bata:
Si Papay…, kay hinimo pa ako na pato…

Ama:
Di’ ko insabi na irogon mo an pato. Kundi, sa pagsagunson mo san imo hinimalidan mati’on mo sa isip an kaniya kalunusan…’
______________________________
Retrato tabi ni Alma Jane Gamil. Salamat po.