Dyip: Tsins iskaming

An pagsakay sin dyip, pambihira na kasarihán. Maski an diri matinanda, sa kahuhulit-hulit sini na labayán, nakupot sa alimutáw.

Batog sa ingkudan.

‘O, dose tabi magluyu’an, ha? Makisibog hamok tabi, basi makaingkod man an iba… Ho, ini tabi na bata, ibayad ini? Diri? O, pakisagmak na hamok tabi… Ho, tiya, dini pa tabi, ho. Uswág tabi sin diyo, kay basi makaabay man ini, hala na tabi, Tiyo…’

Ipamutang dose na lubót, nano daw na lubúta an sinukulán san dose? Mataba-taba? Mahugos? Lalaki? Babayi? Gurang? Bata? Kay malin pagsasákay mo, kun sin’o an urhi mag-ingkod, katunga man hamok na lubót an nakahusto. Kun ungód na dose an husto, nalarga an dyip na onse may tungâ man hamok an karga san kada lado.

Di’ na uso an konduktor. Intiro na bayad, ihatag na sa drayber, sa unahán. Kun sa urhi’an an nagbabayad, makihuron siya sa nasa unahán na batunon an bayad niya, basi makaabot sa drayber, nan makabalik kaniya an uli. Kaya an pasahero na uningkod sa likurán san drayber, magiging asistan san drayber, o konduktor. Kaya an mga pasahero, kun nasarakay sin dyip, mas gusto sa urhi’án.

Kun alang-alang na oras, mahod natataod-taod an pagpapuno san dyip. Kaya kun iba na nagkakatirin’ohan an iba na pasahero, magkakirila o diri.

‘Di’anison daw yun na baduy na dara mo. Diin hali, sa Abuyog?’

‘Hm, sa Juban ini. Kila, kay kurisan. An sa Abuyog, may pagka-orents an kolor san karurong…’

‘Naghahanap kunta ako kangina sin lagasák…’

‘Aw, wara lagasák. Mayon ako naimod, pasáyan…’

‘Hwe he he… Kay nano baya an pagkaiba?’

‘Aw, an pasáyan, mas halaba an bungot. An lagasák, sugpo sa Tagalog…’

‘A… Pareho man ada san sinapót nan san badhuyà, ha?’

‘Ho, Tiya, dini pa tabi, ho. Nini, makisibog pa sin diyo, ho… O, Sayô pa! Sayô na hamok!’

‘Nan san kolgit nan san klus’ap, ha?’

‘Ha ha ha… naghahararom…’

‘Ma’o na niyan na panahon… daghan na an nagkakarilibong…’

‘Kay akay man?’

‘Ghu-baat! Ghu-baat! Hal-la! Ghu-baat!’

‘Bayad tabi…! Paki-abot man tabi… Miss… ‘lamat… Sayo tabi… dyan sa Carriedo…’

‘Aw, kay di’ na baga araram kun arin, kun sin’o, an tama, an ungod?’

‘Humh, magdiri man? Gusto mo sin ungod? Sa pisbuk ka makaimod…’

‘Ay, ba’adaw. Kun hain an nagkamu’ang sin trol…’

‘Hal-la! Ghu-baat!’

‘Kay nano ba’ yun na trol? Inkakaon yun? He he he…’

‘An trol, hali ada yun sa tro or pol…’

‘Tro… mayon man so’n?’

‘Mayon. An tro, nahihimo na pol. An pol, nahihimo na tro. An tro, nahihimo pa na katungâ-tro…’

‘Humh. Sa mga dulaw. Mga kulto. Sadto san sira an nasa poder, wara so’n na mga trol…’

‘Kay niyan man ha’k yo’n…’

‘Hmh. Di’ ha’k namagpakaako na perde. Di’ nakamub’on…’

‘Aw, kun wara iridyikihan, nan di’ pagtumus-tumuson an nangontra san idyike, basi pa…’

‘Ako, mas gusto ko na patayon an kriminal, imbes na an kriminal an pumatay…’

‘Hal-lah! Ghu-batt! Ghu-bat! Sayô na hamok! Malarga na! Ghu-battt!

‘An dipirinsya, kay wara man ibidinsya san pagkakriminal, kay wa’ man agiha sa korte. Nan an pagpatay, di’ pa man ligal na kastigo niyan sa Pilipinas…’

‘Ibidinsyah… Nano pa man na ibidinsya, na sa barangay, aram kun sin’o an adik!’

‘Di’ man liwat kabarangay an nangpapatay. Paano kun kangudyutan man hamok san naglista an binutang sa lista?’

‘Aw, di’ man yun hihimo’on…’

‘Malà, sugad so’n na peknyus. An una na hinimo, pinalutáw na wara data an midya, na ipbe hamok an angay pagtubudan. Nan unimbento sin mga istorya na manglain-lain. Wara sa midya, kay imbento…’

‘Hmh! Namás manh! He he he…’

‘San gapót na san trol sa ikog, inuran na sin mga pik na balita. Kay nakundisyon na, intiro na ihungit san trol, tinutulón na…’

‘Halimbawa?’

‘Ghubbaaatt! Sayo na hamok! Ghu-bhatt!’

‘Aw, mala, kay hasta san makalit, linubong na na bayani…’

‘Makalit? May ibidinsya ka? Akay wa’ man kapriso, kun ungód na makalit?’

‘Ibidinsya? Arám na san kinab’an, sira na hamok, nan ikaw, an diri maaram…’

‘Sin’o na sira…’

‘Yun na pag-urupod. Pwera kun Pay mo Burog, kun aram mo an mga surugpon san pusod, madali masusog.’

‘Manta, di’ ‘gud magahóm. Sa senado na hamok, pirmi kamo daog.’

‘Pira sa senado an loyalista? Si Erap kay loyalista, mapakarin man an kabataan so’n? Si Escudero, an ama. Si Recto, an ama. Si Gordon. Si Enrile, maski sa EDSA lunuod, kaupod man gihapon. An mga tawohan so’n, si Gringo, nan an ama na Cayetano, na pirmi perde pagkakandidato, kun diri pa tinagan pwesto ni Ramos, nan binutang sa telebisyon. San mahapdos nan mamatay, dara san luoy, naging senador an duwa na bata. An iba, badi may mga pabor na nakuwa, o bang’og na intatahuban. An iba pa, badi wara man nag’ud sin intitindugan, kaya kun diin an bulos, napadara na hamok…’

‘Ay, ba’adaw… Di’ nakamub’on…’

‘Hal-la, Gub-hatt….! Ghub-battt!’

‘An ilpe, puro kurap. Mga dayaon. Mala si Delimaw, kay priso na, he he he… An masunod so’n, an pik na bipi, kay sig’ak an diwál-diwál, nan paretrato, maski dinayà an boto… Kaya, badi ma-impets yun, he he he… Lugaw, he he he… Laylayan… he he he… Pweh!’

‘Ghubatt! Buli’kiti, wa’ na nag’ud mapa-Gubat? Aw, napakarin an mga pasahero?’

‘Aw, ini-impits, basi maimod ta… Sig’ak sin biyaw… Puro wento bagaw, walang wenta…’

‘Angay magkurunóng so’n na distabilisiyon…’

‘An distabilisasyon, diri hali sa iba, kundi sa kanira mismo. Pareho san panahon ni Marcos, an nagpadaghan san impi’e, si Marcos man ta. Di’ man ini kaipuhan i-distabilays, kay di’ man istable, kay pan’o, tuna umingkod, puro na’k pagsulay, kay pan’o, nanggana dahil sa buwa…’

‘Badi nagbaraklay na hamok, kay kun nabati an pasuruhay dini sa dyep…’

‘Dyata buwa?’

‘Drayber, palargahá na ini kay, ho, ini na pasuruhay, nagbatog sa pasayan, badi makaabot ini sa patayán…’

‘Ma’o… ‘Mus na…’

Punahunod na’k ako. Gusto ko na makasangpot, makauli, nan makapamunay. Pinaluwáy-luway ko an paghali san dyip, hulat-hulat na mapunuán an kangina pa inhuhulát na sayo na pasahero.

Sa dalan, nahihinayod an amò inlalabáyan. Malin wara man sin naliwát. Mga tan’awon na malin mayád man, nakaandán na man hamok. Wara man sin mga hubóg na nagpupuláy-pulay, sin mga hudóng na nanampilong o nanupra. Kay ma’o ini an dahilan na bagaw, kaipuhan na sin pagbabag’o, na inpaabot san Mayo. Tsins iskaming, nganyan. An unabót na pagbabag’o, ini na pasuruhay, an arapináy, an diri di’anis na iristorya. Diin daw makaabot ini na pasuruhay? Kaipuhan ada na maging madugo an turukál-tukal?

Sa uru-untol san dyip, natan’aw an karatula sa piliw, manungod sini na paagi na di’ na nag’ud nganyan madugö. Bag’o nganyan ini. Sugád ada sin an tsins iskaming. Ini na kasarihán na inkakahadukán sin mga soro-soltero sadto, na in-uurgulyo man pagkatapos, iba na nganyan niyán. Kulang na sa padugö. Madali’ay pa nganyan magpilà. Badi di’ na maharitihit.

Malà kun sugád hamok sini an pagbabag’o na kaipuhan, an pangaipo sin pagpalakáw na mayád, na pwede man ngay’an maibanan o mahalì an hadlat… Ugaring, maski sin’o ada, makasabi, na an pagbabag’o, nangaipo sin sakripisyo na ungód, nan sin dugö, sin kulóg…
_____________________________
An retrato tabi, kuwa sa Legazpi.

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s