An napukdï

20170124_073308Namomot’an, ayaw tabi kapuringot
bag’o mo ako bayaan sin ungód
pabay’i ngon’a na mabatï mo
an sa di’ ko pagbutwa tulos.

Taód-taod na man, ‘to’o
tunà na atò sulayon
ini na ato masitasan
binisay ta an mga tanóm
inabonohan an mga puno
pagbaya ta ngani
may bukol na sin mga burak
may bukdo na sin mga bunga
nagbaralik na an mga buyóg
kulibangbang hasta aninipot
nagralabay, nagharapon
nagkaranta an mga pusiw
tagkarit nan palagô.

Panabot ta, husto na yadto
na mag-uunay na hamok
an mga tanom nan mga puno
na an sadiri pangatamanon
pagbayubo nan paghilamón.

Kagab’i, ‘to’o paglabay ko
sa barisbisan san masitasan
nangirhat ako sa ako namas’dan
nanghumpilad an mga gabót
na masitas, uruga an mga dahon
madangba an mga ging’ot
nan sa kaabay san dati na limón
may bangkay na in’iirimód.

Mus’ingon an bangkay, madugu’on
malin sayô sa ato, na haros
kita na nag’ud. Matawó-tawo
na wara man iba na inhihirimo
namag-usyoso, maguru-guro
may nagtitirinawa, sa imód ko
nagkakaruruyag, nag-uurgulyo..

Nakitabi ako sa nagtitiripon
naglakaw ako sin luway pakanhi
indumdum ko an dati ta na hardin:
malin di’ pa man awaton yadto
na panahón na ato ini hinimo
na niyan, sugad ‘gud sin
ibahon na an itso:

tapukan, balangtuyan, ludaan.
Iba na an intatarapakan niyan.

Maksi pan’o naghanap ako
sin kun nano baga
na madadara ko sa imo
uya tabi, ho, an napukdi ko
malin burak sin ging’ot
na madali na maluyos
Ugaring sa pamati ko
burak pa gihapon ini
may pupunghan, may pitaló
magiging bunga hali sa bukdo
Kun bisayon ta ada
ini na hardin ta
maski luway-luway, padiyo-diyo
di’ hamok nag’ud kita maghabô
basì pa kun maibalik ta
an dati sini na baskog
basi pa magkaruruyag gihapon
an mamagpakaimód.

Aborsyón nan iba pa na padangga

20161228_110756Hingpit

Kun imudon sa bag’o na retrato, matayunason an panit san pandok ni Imee, maski an nag-iidlit sa liog niya, may pagka-piripit nan gumók. May hinimo ada kaniya. Ma’o ada ini an bagaw, retoke. Kun sa mga mason ada, palitada. Iba pa an hingpit.

An hingpit, mas garamiton sa pagturumpo. Kun gamiton sa iristorya sin mga adik sa turumpo, ‘Ba’ah, grabi na an kagnot sini na turumpo mo… May kal’it pa… Piro, pwidi pa ini… Asi, pahingpitan kun Papay mo…’ Gurudô-gudô na nganyan an turumpo, lahud an samad sa pakibungkugan. Maski sugad, maaayugan pa, kun ipahingpit.

Niyan na panahon, diri na hamok an salóg o pader an napapalitada, o turumpo an nahihingpit, nan diri man hamok pandok an riniretoke. Maski an kasaysayan, retokado na. Ambot kun sarin kadaghan na iniksyon an ginagamit, kun halimbawa baga madamo-damo an panit…? Pwede man ada gahuyon na retokadora an rebisyonista sin historya?

Regla

An batog san kanta san Hotdog, na Manila, tag’ok sin dispatser na nganyan, ‘O, Quiapo! Quiapo! Isa na lang…!’ Syempre, di’ man bo’ot sabihon na sayo na Quiapo na hamok an tuda, kundi, sayo na hamok na pasahero an kulang, basi makahali na an dyip pa-Quiapo, hali ada sa Cubao, o sa Crossing, Guadalupe, Blumentritt, Munoz, o Baclaran. Nasa Quiapo ka na kun labayan o maimod mo na an simbahan, an Plaza Miranda, o lunusad na an nasasakyan mo hali sa tulay na Jones hali sa luyo, sa Lawton.

May dati na kabubungto na may pwesto dini sadto, sa luwasan nan suludan san underpass. An tinda niya, mga dahon nan kahoy-kahoy nan kabagtu’an ada, nan sin mga kahoy sa likido sa sulod sin linimpyahan na bote sin Tanduay. San wara na pakatios, rinani siya, nan syinerto, ‘Ikaw baya tabi si ku’an na taga-didto?’

Wara man pagsayuma, kay kun anad na sini na hapót, hali sa mga nauna pa na bag’o mag-abot. ‘Ma’o. Negosyo ko ini…’, nan tinukdo niya an mga tinda.

An kaarabay niya, parareho man kaniya an tinda. An iba, may karton, sugad san karton niyan sa liog, iba hamok an nakasurat: Pamparegla…

Sa diri tulos makasabot, an hapot sa isip, ‘Hmmm…, akay pagpareglahon? Pangparegla nin’o?’ Sadiri na hamok an makasabot, maski urhi na, na an gahoy sa paghali sin inbuburod, pagparegla…

Dini ‘to’o sa Quiapo, uya na haros an intiro. Langit nan iraróm sini. Pagsamba nan pagbomba. Pangadye nan pangparegla. Dini naghahali an halagbaon na prusisyon san Nazareno, sin mga deboto nganyan na ambot kun nano an mga gusto, na an bilin sa dalan pagkahuman san prusisyon, an mga tinaplak nira na basura. Sa hampang san simbahan, an Plaza Miranda na indidiskursuhan sin mga kagalang-galang na tawo, kun ma-eleksyon, na mahod binubumba. Sa unhan san tindahan sin pangparegla, sa irarom san tulay na Jones, an bweltahan san dyip na Quiapo Ilalim. May lalabayan na mga maskulado na lalaki, na aaltuhan san dyip, tatagan sin kwarta, na tutukalan sin sayo na dulsi. Badi yadto na halaga, para na sa sayo na supot kunta na dulsi.

Magluyuan san simbahan, sa likuran san Plaza nan sa luyo san tinampo, may mga sinehan. Malin di’ man mga bag’o an pelikula, maski mabintahon sa mga may-edad na na magkaratrato, nan magparadi na urupod kun nairimod. Sa luyo pa san tinampo, an mga alingan na may happy hour. Kun masuru-swerte, badi mahitsuraan an parasayaw, masugad, ‘O, si ku’an daw yadto…’ Badi kararani, o kaklase, sadto, san nayntintaklaon…

Sa Raon, sa tindahan sin mga radyo nan karaoke, manglain-lain na tugtog an mababati, na malin inpapaburugnutan an talinga san naglalabay.

May lugar dini sin mga Muslim. Negosyo nira an mga dibidi sin mga indie na syinuting sa sinehan, sa mga dirigan, sa mga sirong, kay mala may pelikula pa sin tawo nan sin ayam. Ambot baga kun may mahimo man sa maabot, na Quiapo dibidi pistibal…

Di’anis an Quiapo. Dini masusukol an pagtubod nan disiplina. Kay kun diri, pwede man mangadye ngon’a, bag’o umimod sine, o mag-happy hour, o bumakal dibidi, nan kun may kompromiso, bumakal sin pangparegla, nan mangadye gihapon bilang pasalamat baga…

Martsa

Badi Pebrero 23, 1986, harani sa Mendiola. Martsa sin mga estudyante, pakadto sa EDSA. Kada martsa, may tensyon, may kulba. Niyan, mas an tensyon nan kulba. Nayuyugyog na an palasyo san diktador, nan sa EDSA, nagtiripon an mga tawo nan mga soldados, sa luwas san mga kampo. Syempre, diri ini an oras sin pagbalik, kundi mas makusog na pagdasdas.

Nagpadagos an martsa, an tarag’ok. ‘Marcos! Hitler! Diktador! Tuta!’ ‘Rebolusyon! Rebolusyon! Rebolusyon, hindi eleksyon!’ ‘Diktadurang US-Marcos, lansagin! Lansagin! Lansagin!’

Harani sa Crame, sa may Horseshoe, may babayi na sunikop sa lakdanan, nan bagaw, ‘Be calm… Be cool…’ Bagaw sin sayo na nagmamartsa, ‘Oy, mga taga-Bikol daw kayo…’

Sa marartsa, may iristorya. ‘Kasapi ako sa Iglesya, brad. Tumiwalag ako, kasi, bawal doon ang ganito. E, history ito, eh… Ang sarap makasama sa history, di’ ba?’

Pagsangpot sa EDSA, sunakot an martsa sa mga tawo na dati na yadto. Lunuway an tag’ok. Nababati na didto an Ko-ri! Ko-ri! Ko-ri!. Natunaw an martsa. Natiblangan. O, huninglo. O, napilohan…

Aborsyon

Sa kudal san Corinthian, sa luyo na kanto san EDSA nan Ortigas, kahampang san Tropical Hut, an karatula: Everyone deserves a birthday. An everyone, badi an mga buhay, minatay, nan mga mabubuhay pa hamok. Dini sini makukutol an sayo man kunta na bertdey. Sa luyo hamok sini, may ibugsok pa na sagraryo.

Sa bilog na kinab’an, sadto, an gahoy sa EDSA, rebolusyon. Diri nganyan madugo, na rebolusyon. Pira kaadlaw san EDSA, sa kolum niya sa Malaya, sinurat ni Renato Constantino an An Abortion. Sa istorya, an EDSA, diri nganyan rebolusyon, kundi aborsyon. Bo’ot sabihon, tihihimsa na kunta, kun wara kataróg.

Maogma an pamati na dara san EDSA. Naisubol an diktador na wara sin daghan na pagurungot sa mga tinampo. Sugad sin nagpapasali, na may bitbit na sundang, punyal, badil, budyak, basuka, armalayt, kanyon nan granada, na nahuron na di’ na magpasali. Nakaluwas an mga preso na pulitikal. Nagka-irimod sa personal, naimod sa telebisyon, nabagat, nabati, nabasa. Daghan an mga pwesto na nabakante, nan natukalan sin mga awat na nakatukalon. Nabuhay gihapon an mga minatay na na peryodiko, nan san mga nawara o nalaos na mga taga-prensa. An mga ido, napilohan, nagpiriliw ngon’a. Hasta kun Ronnie Nathanielz, nangola. Mapresko an hangin. An mga kaupod sa EDSA, may pamati sin pagkabida.

Yadto na maaga na binalita sa radyo na dunulag na an pamilya san bibis’angon na diktador, maogmahon an daralagan sa luwas san kabal’yan, sa katinampohan san Manila. Kadaghanan, wara man ‘gud ada sin naiisip na himo’on. Dara hamok sin iba man na kaogmahan, na malin diri inlala’om, o labaw pa an titaasi na bulod. Marasa ka, na mapalayas mo an mga hadi san imo panahon? Sin’ naghuna na maabot ini na adlaw? An nakaisip, unupod sa bulos san nagdaralagan pa-Malakanyang, maski an inabutan, basura san nahuman pa hamok na karaon san mga loyalista na nagpataliwan sa amo nira. Isipa an karaon na kadali, na hinuman tulos. Malin pinang-alaw na murukugon pa, nagngungupa-ngupa pa, nagdudulag na di’ maabutan san panon, na ma’ruyagon kunta na magkakaramras sira, sadto na maaga.

Myutant

Himno san EDSA an bersyon ni Freddie san Bayan Ko. Ruyagon an kanta niya san mga tawo. Nadagka, kunandidato siya pagkameyor san Kyusi san una na eleksyon paka-EDSA. Perde. An iba pa, dako an ginana san EDSA. Isipa si Jojo. Kun diri, isipa si Dyani nan si Ringo. Isipa an Rhum Boys nan san Guarjas. Isipa na bag’o nanirum-sirom, kabalang an kabalang, na pag-abot sin maaga, anghel na an kabalang.

An simbahan nan san gobyerno, habo sin aborsyon. Si’apo kun halimbawa hinumok, o nasikop sa iksamin na diri magiging normal an bata, o delikado sa ina… Kaya ngani may namagpakaisip na sira na hamok an maghimo sin medyos, kay kanugon man ‘to’o san suhol san nakigkutiil, na wara kaareglo sin pangparegla. Hinihimo ini sa mga piliw-piliw. Patago, maski hayag sa ungod na nangaipo san serbisyo. Maski mas lalo delikado…

Sugad san daghan na aborsyon, an EDSA, patago: paipli, pairarom, kalit-kalit, patraydor. Bagaw sadto, low intensity. Nahimo na wara pagmarangno an mga tawo. Wara pagmarangno, na an EDSA, di’ man ordinaryo na aborsyon. Kay sa EDSA, malin dinukot an sulod san matris, nan sinudlan sin iba man na kun nano, na pagluwas, daan na may tingo. Diri ini ibahon sadto na doktor, na inkangalasan ada an dunong, dinukot an utak, nan tinukalan sin mga medyas.

Hali sa EDSA, nagburunggas an mga myutant; an mga nakalibre na, kun sa mikrobyo, may dagdag pa na kusog nan kabatiran: an pagiging dupsayan sin bakuna, na sugad baga sin dahon sin gaway, sa turo san uran.

Pwera san mga bag’o na hade, sugad kun Jojo, nagbaralik an mga nakasalyu’on sin awat na na panahon. Mga biktima man nganyan sira. Binarawi an kanira mga korporasyon nan mga katungdan. May mga nakapwesto na wara nag’ud kagi’at. Hasta niyan, hararumon an kanira gangat.

An mga bag’o na rakstar, sira Ringo nan pag-urupod, naging mga senador, gobernor, embahador. Bag’o sini, namalinghaw sira, nagpatala sin maskula, sa nagkapira na kudeta. Punuyo hamok san mamagpakapwesto na. Ugaring, an Rhum boys nan san Guarjas, naging institusyon na man; nalingag sa harayo kun may kaupod na nagtatago-tagu’ay, na-igham kun may administrasyon na nangluluya, o nakiling sa wala.

Paglinig

Diri awat san EDSA, may mga nangyari na naadman na hamok pagkaaga. Naagihan an bangkay ni Lando Olalia nan ni Leonor Alay’ay na tapan sin marka sin tortyur; an mga hiwa, puno sin kinumo-kumo na peryodiko. Si Lean Alejandro, pinatay sa ambus. Si Dante Buscayno, inambus, nabuhay, maski daghan an samad. An mga diri nag’ud sikat, wara na ada kagam’hi san dyaryo.

An nagruluwas, nan nagkairimod, na mga rebelde, nagbaralik sa luukan. Haros kadungan ada sini, sa mga bulod san Mindanao nan Quezon, namalinghaw man ada sira. Inararesto an mga kadre na indudahan nira na kaapin san kahiran, tinortyur, pinaratay, inurupod sa urupod na linubngan. Hali dini, nagsanga na an urupod nira. An maluya, sinurusog nan sayo-sayo na pinuhag san mas makusog na paksyon, pakingsyet.

Bagaw san mga maaram nan san mga matinanda, sa bilog na dulom san diktadura, an tingana’i an tinios nan sinakripisyo, an mga kadre na Komi. Sira, sa kanira pag-ato nan diri pagsuko, an nagbuhay nan nagpalalay san raba-raba san pagkontra sa diktadura. Pag-upras, sira an nawad’an, sira pa an naparaot.

Kay sa panahon san aborsyon, makusugon an Komi. Sugad sin banog na titatakma na kunta sa awat na inbubukod. Hali sa EDSA, nangluya sira, sa sarakot na hilo ada. Badi an purga na maski inpararirong sunungaw man gihapon. Badi an paglaom na dara san pagtubod na tsins iskaming na an dara san EDSA, o badi pagal na an kadaghanan kanira, bunaya pa liwat si Joma.

Betamaks

San marsyalo, bawal an seks. Sa sine nan sa mga magasin. Bagaw san iba, palusot nganyan, basi kun may sinurat o sinapelikula na makulog sa diktadura, may dahilan na padulutan sin sensura. An karuyagon, sugad san pagkaarkabos nan kakaliton, sugad san ‘be like water’ ni Bruce Lee. Nahanap sin awasan. Sa mga surudlan sin libro nan gamit pa-iskwelahan, nakapasipit sin Playboy nan Penthouse. Sa mga balay sin mayaman, may mga imudan sin betamaks. Sa huruding-huding sadto, mayon nganyan si Romeo nan si Vilma. Nan si Vivian nan si Rudy, na san arin yadto naruyag man san nganyan kun Leila nan si Ronnie.

Mabudlay sa klase si Ray Dante. Hislay an iingkudon, malin kinahugakan hasta paghangos. Ambot kun uyam sa leksyon, o epekto sin kababasa sin magasin o kahihinayod sin betamaks: epekto san epekto. Kulang sin surumaton si Ray Dante. Pakagradwisyon, nalim’tan na siya nan san kadaghanan pa, na di’ na nababagat.

Paglabay san EDSA, naisurat an daghanon na libro. Sayo sini, may makudat na putos nan daghan an retrato san mga tawo sa EDSA. Sugad sin souvenir program na mahal an pabakal. Sa hinanapos, may binutang na mga simbag sin interbyu manungod sa EDSA. May nag-oomaw, may nagkukuspa. An nagsirimbag, nakabutang mismo an pirma. Yadto, sa nasisilhag na pirma, si Ray Dante; nagkukuspa. Hinulit pa pagsayudi an pirma. Siya man nag’ud ada yadto? O, kangaran hamok? Dara ada sin pagmasid sa kaniya palibot, o san kahihinayod sa betamaks? Awaton na ugaring yadto. Kundi, mayad pa gihapon na may pinili na tindugan, kaysa sugad sin darairo, na mabudlay sa paglutaw-lutaw sa kun diin darahon sin bulos.

Aynominit

Malin sagop na binulwang, an una na eleksyon pakaEDSA, tinawo. Sa oposisyon, si Herap hamok an nakasulod, nan si Dyani, maski kapurit. Sunod kaniya, sa luwas san gana, si Bobbit Sanchez, na naghapot kun akay nasa balota pa si Gil, maski diskwalipido na, kaya lugod an boto na ‘Sanchez’ hamok, wara bilanga kaniya.

Bilog an grupo sadto san Partido Ng Bayan, maski kulang sa kaurupod na artista nan parakanta. Bilog man an sa Kibi’il, san dunulag na bis’angon, kaurupod si Nilo Tayag na dati nganyan Kimay, nan si Aynominitbadong Panitlo. Niyan, magkaurupod gihapon sira sa irarom san irok ni Burog, na nasa irarom man san irok ni ngubnguB.

Pasyada sa Luneta

Siya nganyan an ligal na prisidinti, bagaw ni Turing, kay wara an ligal na prisidinti. Kunadto siya, nan san mga kaapin niya na soldados nan loyalista, sa Manila Hotel. Naghulat sin panon sin kaapin, habang libre an karaon nan bakasyon sa hotel na erkondisyon. Wara man ‘gud pag-arabot. Hali didto, nagahoy siya na ekspyutyur-prisidint.

Hadok sa dulaw.

Kaumagid san niyan, nautadlan an kolor na dulaw. Sa tibi, nagparakanta si Ploramdi nan si Hadye, san politikal na pangpasaw na Against Dilaw. Sa Luneta, may wara labot na namasyada, na an sul’ot na bado, dulaw. Natan’aw si Stephen Salcedo sin mga loyalista, na malin nasusuri’aw san bulan kun nakaimod sin dulaw, rinani, nan kinastigo na kaniya ikinamatay.

An harigi san katre

Jaguar si Ben, kaya pirmi siya de-armikat. Nan an butkon san kamiseta niya, maski halip’ot na, kinakaluskos pa, basi lumuwas an maskula san braso. Sa ikaduwa na adlaw san EDSA, namalansa siya, namati sa radyo san ngalab-ngalab ni Yabut. ‘Pamati’an ta man sira’, bagaw niya, na malin niyan pa’k nakatimala na san panahon san diktador hasta sadto, daghan an paraomaw kaniya sa midya. Sa dyaryo, una kanira si Inidoro Delihensya, sa Daily Express.

PakaEDSA, nagkaluwas, karupod san nagkaburuhay nan bag’o na dyaryo, an mga dati nan bag’o na kolumnista, kaupod si Teddyboy. Naging gabinete. Sinaludohan sin butnga na guramoy an grupo sin nagpipiket na empleyado san San Miguel. San magpalusu-luso, bunisita si Laurel sa bis’angon sa Hawaii, na bagaw nganyan, i’hatag niya an yaman niya sa gobyerno pwera sin dyes porsyento, paulion hamok siya. Aram na komatos na sadto an bis’angon, kaya bagaw ni Teddyboy sa kaniya kolum sa Globe, ‘kun sugad, badi an nakaistorya ni Doy sa Hawaii, harigi sin katre.’

Musika sa protesta

Kaupod sa mga protesta nan pagsayuma sa diktadura, an mga musikero nan parakanta. May musikero na sikat, may musikero na nagkakanta hamok sa mga rali nan diskusyon. An mensahe nira, malinaw, maski pinasambangan sin tono nan sin pambihira na liriko.

Sa una na anibersaryo san EDSA, dunayo sira Peter, Paul and Mary. Kunanta man si RJ, na bunalik na man sa Pinas, biktima man nganyan san inalaw na rehimen. An kanta niya, di’ man manungod sa pagtios, sa pagsayuma, o sa mga namatay nan nawara. Bagaw man hamok niya, ‘Ssinassabi kow seyow, na wal-la eykowng darram-dammeynn, kung ekaw ay lowmeyow, at hindi na ekow mahaleynn…’ Sira Chikoy Pura na kaupod pirmi sa mga protesta, wara pagkanta. San hinapot, malin bagaw niya, ‘Hindi kami inimbita…’

Konsti

Dara san EDSA, naisurat an bag’o na Konsti san 1987. Sinayo na hamok an termino san prisidinti, hinali an pisi, nan binutang an partilis. Diri nag-awat may mga konggresman na an mga gwardya, mga loyalista, mga kun nano-nano nan ambot kun nano. An diri nakaluwas na senador, nakandidato na kongresman, na kun di’ pa nanggagana, nahimo sin partilis. Daghan an partilis. Wara pa ugaring pakaisip an mga paralit’ag, parasusa, kuridor, nan sin iba pa.

Sic o’clock

Bag’o an EDSA, naiimod sa sine si Jaime Fabregas, bilang aktor nan sa kredito sa musika. Diri sira Ces Quesada, Rene Requiestas, Joji Isla, Wilson Go, Jon Achaval nan Ching Arellano. Nakila sira sa Sic O’clock News ni Marilou Diaz-Abaya sa 13. Syempre kada alas-says an hapon, malin Lunes-Lunes.

Satira an payt sini. Isipa an Utang Ng Poren Dets, Interneysyunal Mader Efers, si Presidentita, si Orcar Or Bos, nan si meyor Labanos. Hasta san brodkas sa isports, nautadlan, sugad san inirog ni Junix Inocian si Joe Cantada.

Wara ‘gud pag-awat an sic O’clock, maski daghan an naging award. San May malanitan ada, nahimo na an oras maging alas nwebe, alas-onse, Martes, o Hwebes… Maski burong, insusurusog ini san paraimod.

Pwera kun Fabregas, malin si Ces Quesada na hamok an tuda kanira na naiimod. Kun diri sini, badi wara kabuhay si Starzan, nan wara pagbagat si Kris nan si Rene.

Kumusta na?

Hapot ini san kanta ni Dong Abay, na malin sayo man na ‘tard. Kahitsura ini san ‘Kasama Sa Kalsada’ san Inang Laya. Kun diri but’anon an una na liderato san EDSA, nan hunimo sin basiko na pagbag’o, aborsyon na kun aborsyon, haragyo pa kunta ada an naabot. Di’anis hamok na nabugaw an diktadura, nan nakasari sin iba na pamati, na malin wara sin tahob o pas’an. Di’anis na, maski madali’ay hamok, nakasari man matalkas an mga malin angungupkop.

Hali sa EDSA, nakabalik na an pamilya san diktadura, pambihira pa an linubngan san bis’ang, nan an dyunyor niya, harani na gihapon sa trono, salamat sa naagihan nira na pambihira na ido. Malin nagbarakasyon man hamok sira nan san mga kabakas nira, sa abrod. Makusugon an mga dinastiya, an mga armado na pribado, an pulis na raketir, an mga asosasyon sin militar, an malin bayod na husgado, an pagbutang sa pwesto na malin pahulad o pagbarahin sin sardinas.

Abogado sin pamilya na akusado sa masaker sa Maguindanao, niyan nasa palasyo na si Badong Panitlo. Si Teddyboy, embahador sa UN nan pambihira man an hihigwakon. Si Jojo, mayamanon na. Si Joma, nasa abrod pa.

Si Voldemort nan si Darth Vader

An pakigkutiil nganyan, naimod sa Star Wars, sa pangato san diyo nan tarangbol na grupo sin rebelde, sa imperyo ni Darth Vader. Di’ man kaipuhan na taparan an kusog sin kusog, an kadako sin pareho na sukol. Kaipuhan hamok sin kompromiso, pasensya, nan istratehiya, hanapon an karugi’an san kakontra, nan didto i’usok an budyak. Nahimo ini sa EDSA. Sa tawo an kompromiso, sa mga elitista an pasensya, nan sa Estados Unidos an istratehiya. Maski pan’o, naalaw an diktadura. Magkuspa na an tikukuspa.

Pag-upras, kun an kasaysayan retokehon, palitadahan, hinggiton o bag’uhon, an mababasol, diri sayo katawo. Hasta makusog an dugo sa dugo, an arapinay sin irigso’on, an rehiyonalismo, an lo’oy sa minatay o mahapdos na makawat o kriminal, an kawara labot, an pasuruhay na base sa tag’ok o bansag imbes na sa rason, republika ini sin palo sebo, an uno dos padlos. May daragko na personahe sa kasaysayan. Sira an nag-itso sini. Dini, ini na mga personahe, diri nangangaranan. Sugad sin ubra na harabo paghilwason maski intiro naghihirimo, sugad sin irikit. Sugad kun Voldemort, na kun hilwason man, sa huring, ‘An Di’ Nangangaranan’. Kay sira, badi may mga bang’og na intatago sa kasaysayan, na habo nira mabukadan. Ugaring, kun diri sira nan san kanira kontribusyon, mahilwas nan maisurat sin eksakto, wara sin kasaysayan kundi tsismis, na an kabataan o sin’o man, wara maaadman. Nan, kay wara sin tagsadiri, maski sin’o makahingpit.

An tabugók sa langit

image-0-02-06-0f8e46505bc9c61b9c18afbd8ceb45fa76c8e542edf75bba766da2ab98bff0ca-vPapay, im’da baya tabi an dampog, ho… Akay daw sugad so’n, ha?’

‘A… Ku’an yun… pakupsit sin tabugok sa langit…’

‘Tabugók sa langit… Mayon man tabi so’n…?’

‘Kay ma’o na nga’ yun… An ata so’n, puti…’

‘Ungod tabi yo’n…??’

‘Tsk, ikaw liwat…’

‘Kay mayon man nag’ud so’n??’

‘Ay, na bata ini, kay sig’ak sin pakihimuwa…’

‘Ay, na ama ini, kay malin maaramon mag-imbento…’

‘Nano daw kun lapduson ko ikaw?’

‘Si, Papay… para nagkakaraw… he he he…’
_____________________________
Retrato tabi ni Alma Jane Gamil. Salamat po.

Pagkamo’ot sa panahon sin kaingin

15146908_1273041546102337_1509160970_oK-kadi’anis daw san hangin hali sa luwas…’, bagaw ni Mano Golyat, na namintana sa istaran nira. Inimod niya si Mana Matu. Naruyag siya sa naimod. ‘Ay, ba’adaw… Ma’o yun an gusto ko sa imo… Kuntento sa pakuru-katso do’n sa imo lumba-lumba…’ Rinani niya an babayi nan, sa luway na tingog, bagaw, ‘…Nano, itabyon ko ikaw…? Payahan ko ikaw…? Hmm…?’

‘E-eh…. Ayaw na…’, malin naraw’ay na simbag ni Mana Matu. Karaw-karaw na pinakol si Mano Golyat san gapot niya na abaniko. ‘Ini ‘gud… Masugad an makaimod sa ato, nagsisinaday kita…’ Nan tuninawa siya, tahob an hiwa san paya.

‘K-kay nano man an m-maraot?’, bagaw san lalaki. ‘K-kun naiimod ko ikaw…, hasta niyan.., an p-pamati ko…, mga bata pa kita… Nabata an p-pamati ko… M-malin nabalik an b-baskog ko…’

Wara tulos pagsimbag si Mana Matu. Hali sa irarom san balhon, sa kaniya tungkos, may kinuwa siya na papel na binuklad nan inpadayag kun Mano Golyat. ‘I-imuda… A-awaton ko na ini inparahanip… G-gusto ko maimod m-mo…’

‘N-nano ini…?’ Ngunuris an lalaki san inhinayod an papel. ‘Re-retrato…? Sira sin’o i-ini?’

May hiyom sa hiwa ni Mana Matu san sumur’maton. ‘K-kay di’ mo na y-yun kila? K-kun sira s-sin’o…?’

Hininayod gihapon san lalaki an inpapadayag na retrato. Sugad sin inhinggop an mga hitsura. ‘A-ako… K-kita i-ini na duwa…? K-kan’o ini? A-an diin…?’

‘M-mala ka ‘gud…’, bagaw san babayi. ‘Na’dumduman mo s-san kainginon ini na b-banika? Na p-pinangpulod an mga kahoy…? A-an nasirungan ta baga, yun na p-puno sin litgit?’

‘Ummm… D- di ko na tanda…’ Unimod si Mano Golyat sa harayo, nan unubo, nagpipiriting-piting. ‘P-pasensya ka na…’

‘Ini ‘gud’, bagaw san babayi.  ‘A-asi… s-sayudi sin mayad…’

Sinayudan man nag’ud san lalaki an retrato, sin awat-awat, nan naruyag an hitsura niya pagtungkahal. Nagluluha-luha na. ‘N-naihanip mo i-ini? A-an una ta na balintaym…?’

‘I-inparatago ko yun… grabe a-an p-paghirot ko na di’ m-mawara… o maraot…’, bagaw ni Mana Matu.

Hinarukan siya san lalaki sa alimpupuro. ‘N-nadumduman ko na ini… N-na natayhaw ngani kita…?’

‘M-ma’o… I-intiro n-na hayop, nagkaharadok… n-nagdurulag… Sayo na layagan na nagdudulag an lunabay sa harani ta… G-grabe a-an ngarat mo…’ Nan tuninawa siya, luwason an lagos sa hiwa na tipo.

‘I-ikaw ‘gud…’, malin naraw’ay na sabi san lalaki. ‘K-kun maruyag ka… niyan…, mamasyada g-gihapon k-kita..?’

‘E..’, bagaw ni Mana Matu. ‘A-ayaw na… Dini na’k kita… Malik’ad p-pa kita d-do’n.. Tutal, b-basta kaupod k-ko ikaw…, m-maski diin…, di’anis p-para sa a-ako…’ Nan yinango niya an lalaki.

Unubo si Mano Golyat. Hinanap san hiwa niya an hiwa ni Mana Matu. San magtapo, piyong sira na duwa, diri nira reparo an mga pandok nira na kuros, nan an namaglabay sa barisbisan sini na balay nira sa puno san rukut-dukot…
____________________________
Retrato tabi ni Alma Jane Gamil. Salamat po.

An sudâ sa Martes

15153137_1273072279432597_1624482130_oAy, magsuli daw kita sini na puso sin saging sa Martes… Balintaym baga…? Hi hi hi…’

‘Aw, masiram yun, balintaym o diri… Malin buthu’an liwat… Nano an ibangot ta, sirong-sirong?’

‘Ay, ayaw so’n niyan kay may okasyon… Sardinas… Kun diri Ligo, paybpaybpayb…’

‘Malangsahon…’

‘Iya, hala… Tinapa na hamok. An hali sa Masbate, ha?’

‘Hala… Grabe nag’ud, ha? Dyata, balintaym…’

‘Hmh. Ikaw ‘gud… Si Luisa ngani, tunà bayaan san katrato, wara na nag’ud karuyag sin iba…’

‘Ungod?’

‘Oo. An hinihimo na’k niya, kada balintaym, natanom siya sin puno sin saging sa kudal nira…’

‘Ungod?’

‘Oo. Mala, nakaamot na nganyan. Kalibo, sab’a, kawalwal, pinipita, gloria, lakatan, rakadag, bongoran, latundan, buthu’an, ginuyod, tindok… Sayo ha’k ada na mamat an wara siya…, nalimot ako san ngaran…’

‘Akay daw?’

‘Hmh, masakit ada paghanapon an mamat…’

‘A…’
______________________
Retrato tabi ni Alma Jane Gamil. Salamat po.

Bag’o na tinidór sa dalan

image-0-02-06-568169bd21194724e16f1c5063afc7fa04e62a75041cd5be4d32f8b50a580c97-vApritado na an boses ni Inoy Goyo. ‘Atóg, dali’a na, kay, ho, atrasado na kita… Mauurhi ako…’

‘Ayán’apá tabi, kay madali na mahumán an lod ko… Ho, 88% na… Payb minits na’k…’

‘Tsk… Lintiguyan man kita sini… Sukat baya na awaton magturog, kaya malamawon… Hmh… Pokemon…’

‘Si Papay… Kay matatarde ka man sa nano?’

‘Atóg, may miting kami niyan san bag’o na board san Kabugawan Chamber of Commerce…’

‘Dara mo na tabi an intiro na kaipuhan mo?’

‘Uya na an… Ay, bulegs… Nalimtan ko an laptop ko. Yadto an Powerpoint ko san Potentials of the Lowly Tagbak… Kuwa’a daw, yadto sa may sab’itan ko san asyab… Nan an Iphone ko, yadto man sa ibabaw san kaguran…’

‘Ompô… Ay, bulegs… Papay, may Tweet si Inoy Dandoy, maorder kunó tabi siya sin baynte na patóng, kinyentos na anahaw, nan uway man…’

‘Hala. Kuwaan mo do’n sin retrato an mga order, nan ipadara mo sa Instagram, ha? Nan sugadon mo, itext niya an numero san kaniya credit card, basi maprocess ta an bayad niya, ha?’

‘Ompô…’

‘Hala… ‘Mus na kay, ho…’

‘Uhhh. Ayán’apá tabi, Papay… Uhhh… makulugon an tiyan ko…’

‘Tsk. Hingan na… Insabihán ko baga ikaw…, na pagluway-luway san bulagá na pili… Tarâ…?’

‘Madali ha’k tabi, Papay…’

‘Ayaw na pagbabalik sa balay… Tangkarat na’k do’n kun diin, nan pangiwang na’k sin dublahan… Ay, ba’daw… An miting mi… Ako pa liwat an imse…’
______________________________
Retrato ni Alma Jane Gamil. Salamat po.

Kun nangaták-aták an sudang

image-0-02-06-154979fd79b8470a37684346bf909bed5d3fb47001f3147cd45053ebd55f405a-vWhen the Sun is Hot

When the sun is hot here on the beach,
I feel your body tremble close to me;
It’s your heartbeat, it’s your face, it’s your hair;
It’s your kisses, I’m trembling, oh, oh, oh!
When the sun is hot here on the beach,
I feel your body tremble close to me’
It’s your heartbeat, your memory, my madness,
My delirium, I’m trembling, oh, oh, oh!
When the sun is hot.
here on the beach…
close to me…
it’s your heartbeat…

An nasa itaás, literal na inIngles hali sa Ispanggol na Cuando Calienta El Sol na sinurat nira Carlos Rigual nan Mario Rigual. Bagaw san Wikipedia, inatulan ini sin musika, na sinurat man ni Rafael Gaston Perez, sayo na Nicaraguano. Naipublikar nganyan ini na kanta san 1961.

Ugaring, an Ingles na liriko na sinurat ni Michael Vaugnn, na pinakupot sa orihinal na tono, naiba man. Ma’o man an titulo: Love Me With All Your Heart. An mga adik sa karaoke, badi aram na kinanta ini ni Engelbert Humperdinck.

Love Me With All Your Heart

Love me with all of your heart, that’s all I want, love.
Love me with all of your heart, or not at all.
Just promise me this, that you’ll give me all your kisses
Every winter, every summer, every fall…

When we are far apart or when you’re near me
Love me with all of your heart as I love you
Don’t give me your love for a moment or an hour
Love me always as you’ve loved me from the start
With every beat of your heart…

Pwera sini na tribya, wara man ada sin iba pa na iristorya, na sugad san My Sweet Lord ni George Harrison (1971), na an tono, hawig san He’s So Fine ni Ronald Mack (1962). O, san ispits ni Robert Kennedy (Day of Affirmation, 1966) na pinalís hali sa ispits ni Tito Sotto (RH speech, 2012).

May kanta na inaatulán sin iba pa na liriko, na naruruyagan pa, pwera san nauna na. May liriko na pinapalís hamok, na di’ na liniliwát. Kay may pagpalís na literal, mayon man sin kinukuwa sa tiharani’i na kahulugán. Nan may pagpalís na dara sin inspirasyon (tono, kahulugán) nan mayon sin pagpalís na malín tinutukalan nag’ud hamok an surudlán.
_______________________________
Retrato tabi ni Sg. Salamat po.