Taon san umagak

unspecified-2Mag-ogma!’, bagaw san solog. ‘Unabot na an taon san solog! Arriba! Arimunding-munding kapsula! Tukturaooooooookkk!’ Nan sugad sin pagpatala sin kusog o kabatiran, dunupa an solog, nan kunalapakapa.

Sa pagkararani, may nakabati man na solog, na unirog pagganya. Kunurarat man nan tunuraok. Mamangno, nagpasirimbagan na sin turaok an mga kasologan sa bilog na bongto. May makusog, may paas, may hababa, may sungaw na sugad sin sa solog-solog pa hamok. Mala, sugad sin may alarma sin sunog sa biglaan na pagtururaok sin mga solog.

Sa mga tagahan nan barisbisan, nag-aralto an mga umagak. Nagkurutak, nan namarariskanan. Hinat an mga liog na nagrilingot-lingot, inhihimati kun diin an sentro san kariribukan, kun nano nag’ud baga an dahilan. ‘Kutaaaak! Kut-kut-kutaaak! Nano daw yun na ringsal? Nano an dahilan?’

‘E, nagkakariribok an mga solog, kay taon nganyan nira niyan… Namaghambog man…’, bagaw sin sayo na dumaraga.

‘Taon nira?’, bagaw sin sayo na kararaanan. ‘Taon sin mga solog? Iya, nano kita, na mga umagak? Kan’o man an taon ta? Mayon man ada kita? Akay sira hamok? Nano kita, sa kinab’an sin kamadlosan, bulan-bulanay??’

Nagkariribok man an mga umagak. Kunusugon an kurutak. Nagkikiribol-kibol an mga liog, aburido an kanira tono. Mala, hasta san kayamsukan, nagbaratok man. An mga kusmag, nag-iringaw. Kun tag-uran pa hamok, badi maghuhuruni pa an mga pakla.

‘Di’ kita magpatugot!’, bagaw san kararaanan. ‘Ipaglaban ta an ato lugar sa kamadlosan! Panahon na na kilaon an ato ambag! Tama na an pagbasang-basang sa ato!’

‘Tama’, bagaw san mga simbag. ‘Ibagsak an mga solog!’

‘Aw, ayaw daw ngon’a’, bagaw sin dumaraga. ‘Mapopo’o man ada kita kun wara na sin solog…?’

‘A… Ipantay an kamutangan san kaumagakan!’, bagaw lugod san kararaanan. ‘Iusong an pangaipo san kaumagakan! Martsa! Martsa na!’

Sadto mismo, nagmarartsa an mga umagak, bungyod an mga dumaraga, karabit pa an mga siwo. Wara man to’o sira pakaharayo, kay may nagsurusog kanira, nan pinangpauli sira. An iba, nahadok san daghanon na kaayaman sa dalan.

Sa kanira pakihalyaw sa kapwa umagak, padagos an kanira huruding-huding san kanira pagkadisganar san diri patas nira na kamutangan. Sira an nagdadara sin bunay sa kanira lawas, hasta mahulog. Sira an naghihilumhom san mga bunay, hasta maging siwo. Nan sira an nangataman san mga siwo, hasta magdaragko nan mamagpakasolo. Toto’o man an kanira mutu-muto.

Nawawara-wara hamok ini, kun nauli an solog na nagdudurugo, o pilay-patay, saramad hali sa bulangan. Mahod inuuli an solog, rinupdupan na, may kaatol na na luy’a. Ma’o ini an nagpasabot kanira, na diri man solog an may sala sini na sala na sistema. May mas hataas pa. Ugaring, di’ pa nira makokontra; di’ pa kaya maski pira na samparak nan tuka nira…
____________________________________
Retrato tabi ni Alma Jane Gamil. Salamat po.

Advertisements

An naghahanap

20160402_053533O, arin tabi sini an gusto mo, Tiya? Ibos, suman, binut’ong, o lanson? Hala na, pili na. Mga bag’uhon pa, hinahaon pa hamok. Mga masiramon ini… Baratuhon na an atado… Arin tabi? Pira?’

‘D-di man yun an inhahanap ko…’

‘A, kun sinapot an gusto mo, do’n pa sa hapon… Kun tinapay, didto ka sa panaderiya. Kun pansit, mayon sa karinderiya… Ayaw yun dini paghahanapa, kay an uya, mga kakan’on na pamahawan…’

‘An inhahanap ko… an bata ko… kay wara pag-uli kagab’i… Hali na ako sa pulis, wara man nganyan kanira… Diyusko… Diin ko daw siya sususugon…?’

‘Ay, kadtu’a sa kun diin na ospital, kay kun napaano… Kun wara, sariha sa punerarya…’

‘Mm-makadto na a-ako. Pasensya na san istorbo…’

‘Ma’o. Hala na, kay kun madamay pa san dimalas mo an pagturu-tinda ko…’

Butnga sin pagreparo

groupieAh, ummm, masiramon yun na aysgrem, Honeylet? Matam’ison?’

‘Umm, slurp, tsup, tsup, um-umm…’

‘Bag’uhon yun na turban mo, Honeylet?’

‘Ma’o. Binakal ini na Mommy sa Ligaspe. May duwa pa na irog sini, tsup, tsup… May gren, may yelo pa…’

‘Yun na bado mo, bag’uhon man?’

‘Nyam, nyam… Kay di’ mo? Na binakal ini ni Daddy sa Sorsogon, tabi… Mahalon ini…’

‘Yun na sandal mo, bag’uhon man baga yun, ha?’

‘Sandal man sinihh… Istip-in uga’ng ini… Uhh, glug, glug, glug…’

‘Matam’ison man yun na orens, baga, ha? Nakatadi na man ako so’n…’

‘Matam’ison tabi ini. Nan wa’ ka pa man sini pakatadi, kay wa’ man ibarakal si Papay mo…’

‘Hmmm. Mayon…’

‘Wara… Bagaw ni Mommy, pagdako ko, maistiwardis ako. Nan ma-intra ako sa misyunibers… nan, bagaw ni Daddy, maartista pa kuno ako…’

‘Kay akay man maartista ka?’

‘Kay ma’o baga? Nan aasawahon kuno ako sin miyor, o gubirnor…’

‘Iiihhh, asawa? Nano yun…? Hi hi hi… Asawa kuno!’

‘Ha ha ha, he he he, hi hi hi…’

‘Istap! Ipangsumat ko kamo kun Mommy! Sabihon ko, in-aagaw niyo an aysgrem ko…!’

‘Para man nagtinawa… Hala… Di’ na…’
__________________________________
Retrato tabi ni Sg. Salamat po.

Talalábong

dsc_0123Naruyag ka sa ako mag-imod, labi sa harayo
kun nalupád ako nan nahugdon
mahuyun-huyunon baga
malin masayunon

Naiimod mo an balukag ko na puti
an lawas ko na pahalaba
an bitiis ko na haralagba
sugad sin lawas sin baylarina, ha?

Di’ mo daw naiisip
o di’ mo’k aram
an intutungtungan ko, lapok
nan an nakiamigo ha’k sa ako
karabaw.
____________________________
Retrato tabi ni Sg. Salamat po.

An parabulad

231116It increases my paranoia
like looking at my mirror
and seeing a pulis car
– David Crosby, Almost Cut My Hair, (Crosby, Stills, Nash & Young), 1970

MapaManila ako buwas, Itoy…’

‘Ma-ano ka man didto?’

‘Maaplay ako pagpulis. Nasumuhon na ako dini sin kabubulad. Paray, pili, kape, kakaw, gulaman, lukad, lagting, karagumoy, buri. Pagkakahapon, o kun natinik-tinik, makadali paghakgin…

‘Ma’o na… Kay nagbubulad ka, habo mo na mauranan an imo inbubulad, nan simpre di’ ka man mabulad kun gabsok na…’

‘Sugad man ha’k yun sin obra sin pulis, baga…? Inbubulad an mga sutil, inpapamara an mga nakiglain…’

‘Aw, ma’o… Kunsabagay, kun uyon ka na sa pwesto, may magkakadiriskubre ka do’n na di’anis ngay’an, masiram ngay’an…’

‘Na nano man?’

‘Na di’anis an maging pulis, halimbawa. Labi kun maimod pa an imo armas, an imo mga tsapa…? Pagsakay mo sa dyip, badi libre ka pasahe, sa unahan ka pa nangingkudan, tarahâ pa sa imo makiabay an iba na pasahero… Aw, kunsabagay niyan, di’ na man uso an pulis na wara berlina. Badi tagtorolo pa, pwera sin balay na tagpirira pa, nan mga libreta de bangko na daghanon an sulod… Pwede ka pa magdrayb sa katawohan mismo… Parabasan mo an mga namagprotesta, basi magkamararit… Nan niyan na panahon, kamo an tidakui an pribilihiyo sa gobyerno. Mangpatay ka, nan sabihon mo, an napatay mo, adik, o kaya unato… Bagaw pa, kun may umakusar sa imo, may naghuhulat na na amnestiya na daan na pirmado. Hamamani an tseke na pirmado na, wara ha’k numero… Paglakáw mo, mapiriliw an mga tawo. Pagdangadang mo, maski wara sala, mag-iirisip na sin ikumpisal sa imo…’

‘Ba’adawh. Kun aram ko ha’k, sadto pa kunta ako punaManila. Magpara-amád-amád man ako sini na kabubulád…’
__________________________
Retrato tabi ni Alma Jane Gamil. Salamat po.

Sa titataliwán

10285819_733109466735025_8888690510212115530_oOnce, there was a way
to get back homeward
once, there was a way
to get back home
– Lennon/McCartney, Golden Slumbers, (The Beatles), 1969

Aw, nakahuman ka na pamisay? Nakahusto an intiro mo na darar’on sa imo surudlan? Syertuha baya, kay sa intiro na makaiinit, an limot, kay wara ka nag’ud babasulon, kundi an sadiri mo…

Pagdará sin balon na pagkaon; an makukutlig mo sa dalan, basta masudlán hamok an imo tiyan, kun magutom ka na wara mabak’lan.

Laláma an mga dara-dara mo, ha? Arám ta na di’anis an pamintana o pagyanghad san mga nalalabáyan, na pwede sa imo makaulingát. Hinguha’a sin mayad na wara sin mahubon o mawara.

Atamána an imo dara na sintimos. Iluwas mo hamok an tuig na ipamarasahe. An tuda, itago mo’k sa imo tungkos.

Kun may magpabakal sin maski nano sa iyo aagihan, puguli an sadiri mo, na madagká, magbakál sin di’ mo man kaipuhan. Dumdumá na sa kakadtu’an mo, kun ikaw wara, wara man madamay sa imo…

Isipa an kakadtuán mo. Biluga sa isip an aabutan mo, an magiging buhay mo didto sa iba na lugar. Nano an inhahanap mo? Nano an gusto mo mahimo?

Dumduma man na di’ hamok ikaw an naghali. Di’ pa kita buhay, harali-hali na, nan awat na na kita minatáy, maghaharali-hali  pa, an tawo. Intiro na nataliwan, nanugâ na madali ha’k nganyan sira. Kadaghanan, wara na man pagbalik. Maski an nagsari gihapon pagbalik, wara na man pag-awat, hunali. Sugad sin bado na nadigtaaan na, di’ na sira sugad san dati sa pag-imod nan sa pamati, sa isip, nan sa pagmangno. Sugad sin surumaton, paghali sa hiwa, di’ na mahihinggop pabalik sa ginhawa.

Badi hali sa bag’o nira na naiistaran, may inhahanap na sira dini na di’ nira naaagihan, o badi di’ na nira naiimod an sadiri dini; lawas na’k nira an bunalik, diri an kalág…

Pirmi mo gugustuhon magbalik, magbisita, mangumusta, mangulibat. Para kay daghanon na an imo kaulangan. An karuyagon, namutáng na mga pangsadiri na hamok na panuga, maw’ot, aling-aling. An dalan pabalik, raptõ na higót, tudâ na kapót mo sa imo nakaagi. Kada taon na di’ mo nauutob an imo pangsadiri na panuga, may gub’at na nadadagdag sa imo pas’an. Di’ mo arám, busong ini na pirmi mo niyan kabungyod, na sugad sin murusdot na anino…

Boy, you gotta carry that weight
carry that weight
a long time…
– Lennon/McCartney, Carry That Weight, (The Beatles), 1969

Syempre, manglain-lain an dahilan sin pagtaliwan. Sugád sa imo niyan. Naghahanap ka sin mayád na pagbuhay, di’ nag’ud labi para sa imo, kun di’ para sa mga namomot’an mo. Sa paniwala mo, kun di’ mo ini himo’on, kun di’ ka magsakripisyo, diri maunhán an buhay niyo, diri mauutob an maw’ot niyo.

Sugál an pagtaliwan, paghanap sin kun nano. Kay sugál, may napipyerde, may siniswerte. Kundi, ayaw ka’haghag. An nagbaralik na sugád sin tuod, na malin mga magub’aton an sugbong, sa una, malin nagkakararaw’ay; kun nano-nano an dahilan. Pag-taod-taod, naaanád na man hamok sira, naaako man san mga tawo, an malin pamanwit, na wara nasibád.

Arám san mga kararáni kun akay naghali ka. Nan naaadmán nira kun akay bunalik ka. Sa butnga so’on, arám nira an imo paghinguha. Yo’on an di’ nira nalilim’tan manungod sa imo, an nauumaw nira sa imo…

And in the end, the love you take
is equal to the love you make
– Lennon/McCartney, The End, (The Beatles), 1969
________________________________
Retrato tabi ni Sg. Salamat po.

Dampóg sa baybayon

unspecified-5Maski nano katimhong sin paglakaw-lakaw
sa diin man na baybayon:
matoninong, mahayahay
magaan sa pamati
maboot sa kalag
may dampóg na magtatagaagi
magdadangadang, maghuhumot
maggaganya, magbibiyaw.
Pili’a na hamok
an imo sasapnohón:
an baybayon
o an dampóg.
_________________________
Retrato tabi ni Alma Jane Gamil. Salamat po.