Kartun, karton

20160331_151455Awat na na hapdos an pagkaadik. O, adiksyon. O, adikasyon. Ini na urhi na termino, na naimbento pa hamok nag’ud niyan, malin angay na termino sa pagsikop sin iba na kinab’an, o pagpurot sin iba na kinaadman, hali sa sayo na nakahiligan, sugad san hilangkagan sadto: an komiks (an adiksyon niyan sa mga imbento na istorya nan bali-baling balita sa Facebook, na nakapamumong uga’ng, iba man, iba pa, na istorya).

An ruyag sadto sa komiks, sugad, na haros bugnuton an adlaw, basi umabot na an bag’o na isyu, nan maipadagos an insusundan na ‘Itutuloy’, hasta maging ‘Wakas’, kun di’ man humalabaaaaaaaon pa na ‘Itutuloy’. Pag-abot san bag’o na isyu, sugad sin masiramon na tinapay na mapaso-paso pa, na inpapaaragawan ‘gud. Kun nano an inhihimo, binubut’san ngon’a. Kun di’ mabubut’san an inhihimo, tinatago ngon’a an komiks, basi diri maunahan san iba. Napawuton an panghugas, kun may bag’o na komiks. Nasakiton an paghimo kalo, nakugnuton an hawanon na ging’ot, kun naabot na an komiks. May naghihiriran, sa pagpa-urunahan pagbasa. May nagkakararapado, nagkakakurulingling, dahil sa komiks. Bag’o pa nauso an betamaks na eks, makusugon na an negosyo na pagpaarkila sin komiks. Barato liwat an kapital: komiks, halayhayan san komiks, nan halaba na ingkudan, na mahod may pasipit pa na sudlat.

Dibuhista an gahoy nira sa kanira na paradrowing sa komiks. Kurit an gahoy nira san pagdrowing. May seryoso na drowing, para sa drama nan halaba na istorya, o ‘nobela’. Mayon man san tagsarayo na pahina na patinawa. Niyan na hamok nangaranan sira bilang ‘kartunista’. Diri na hamok komiks an sakop, kundi hasta ‘animation’ sa internet nan pelikula. Ini na urhi na grupo, an kakayahan niyan, kombinasyon sin talento sa pagdrowing nan paggamit sin teknolohiya. Dako na kolokasyon na hanap-hanap sin daragko na negosyo, sugad san Lucas Films, Marvel, Disney Pixar, …

Nawara an komiks, tinukalan san telebisyon. An imahinasyon na dara san komiks, nadaog san tsismis sa syobis, pagbasa sin balita na may bangot na komentaryo, nan sitcom na pahibi nan patinawa. An natuda na kartun, nasa sa comics section sin mga peryodiko, nan sa editorial na pahina.

Bihira ada an nakadumdom san dalan san komiks hali sa imahinasyon pakadto sa pagbilog sin opinyon. San panahon san diktador na binis’ang, na wara pa internet, popularon sa mga kabataan an Jingle Chordbook Magazine. Dini, may mga duon nan liriko sin kanta, mga sinindikato na istorya san mga popular na grupo nan parakanta, rebyu sin mga plaka, essay nira Juaniyo Arcellana, Didits Gonzales, Pocholo Concepcion, nan Lav Diaz, mga dyok sa Grin Page, nan mga drowing na patinawa sa itaas nan sikyabo sa irarom. Kaurupod dini an mga drowing ni Ludwig Ilio na diyo an teksto; kasi puro hamok drowing: ‘Sayudi, isipa, hinguru’a..’ Kun sa patinawa, badi yadto na babaye na magayunon na an dubdob, nangruruyong ‘gud. Ini man na lalaki, na seryosohon an pandok, intutukdo an nangruruyong na dubdob, nan bagaw, ‘Dyan nahulog ang bolpen ko…’ Kay mabo’ot ada, bagaw san babaye, ‘O, sige, bibigyan kita ng five minutes, para hanapin ang bolpen mo..’ nan inpadayag an nangruruyong na dubdob. Kun sa sikyabo, isipa an patago na lubong san bis’ang, nan imuda an pandok san pamilya: mga solemne nganyan nan mamunduon. Kun idrowing ni Ludwig, badi sa likuran san kanira ulo, an pandok man sin buaya na inuutkan sin tinawa, ngiriton an namagluwas na matarumon, puruhon, na ngipon. An obra san kartunista, kahitsura ada sin daghan na komedyante: makatitinawa kun nagpapatinawa, mas makunswelo kun seryoso. O, badi daog pa, kun isipon an sikyabo sa patinawa san obra.

Nawara an popularidad san Jingle pag-abot san internet, na diri na hamok liriko nan kwerdas an mauukad, kundi hasta sin mga demo sin pagtugtog, sa YouTube. Bag’o pa yun, san wara na komiks sa baryo, nagtarapon pa an mga drowing sa mga peryodiko. Malin naging elitista an kartun. Sa comics section, yadto an Tisoy nan Ikabod Bubwit ni Nonoy Marcelo, Cesar Asar nira Monlee nan Roxlee, Slice of Life ni Larry Alcala. Makusugon an sikyabo san Tisoy na kaurupod sira Aling Otik, nan san Ikabod Bubwit na kaurupod sira Bos Myawok nan Bos Meyor Peter. Urhi na maski masikyabo man, an Pugad Baboy ni Pol Medina, Jr.

Sa editorial cartoon san panahon san diktadura, nasa Bulletin si Boy Togonon, sa Malaya man si Net Billones. Madudumduman, san mangyari an Mendiola Massacre, an drowing ni Net Billones, soldados na intutungtungan san bota an linubngan sin biktima na aktibista, gapot an armalayt na nag-aaso pa, tamiri’on, na bagaw sa pantyon, ‘O, ayan, di’ may lupa ka na…’

Pagluya nan pagdulag san diktador, lunuwas an Inquirer, Star, nan nabuhay gihapon an Manila Chronicle, Manila Times, nan nabuhay pa an Philippine Daily Globe. Sa Inquirer, yadto si Jess Abrera, sa Star si Dengcoy Miel, sa Times nan Chronicle si Ludwig nan si Jose Tence Ruiz. Niyan, bunalik si Net Billones, sayo na na doktor, sa Inquirer.

Sa Damayan-Buluseno Gazette sadto, may Estong Con O-Er ni Recto Galon, Sadto Nan Niyan ni Totoy Fortes, nan Pamughaton Sa Bgy ni Elmer Gallano, na daghan pa an nahimo na editorial cartoon. Madali niya makuwa an kiling sin isyu na pahustuon sa sayo na kwadro. Sugad ada sini an agyat sa mga kartunista; kun paano pipilion nan dadakupon an nagraraba-raba na isyu, sa kadaghanan, na ma’o an ibubutang sa kwadro, na pagyayanguon sa petsa na yadto.

Niyan dini, pwera san kartun, unabot pa an panahon san karton. Sa kanbas na ini, na parareho an insasabi; ‘Adik ako…’, ‘Puser ako…’ malin di’ man labi an pagpuga sin isip san ikururit. Ma’o man an paghinguro san mensahe… Sa panahon san kartun, may ngaran an tagsadiri san dibuho. Niyan sa karton, imbisibol an pirma san nagbutang san letra, san nagtugal, san nagbutang higot, san nagsab’it sa liog san inidyike…
__________________________________
An retrato tabi, kuwa sa Pintô Art Gallery. Salamat po

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s