Hapót sa tangpi san warâ gutób

image-0.02.01.60f1c6d793457df2fd5083782cbefa2dd048128760fd2c92faaf2e8382f6c77e-VNan kun mamat’an mo na warâ na ako sa higdaan, maski pag-ituturóg mo syerto mo na kaabay mo ako, ayaw man daw tulos kahaghag, ha? Sugad san dati, badi naunahan ko hamok ikaw pagmata… Badi nagluway-luway ako pagbuhat, basi di’ ka makamangno. Niyan, badi yadto na ako sa dapóg, nangaró-aro, nag-aamak sin kalayo, mapakaladkad sin tubi, mahimo sin madali na pamahawan…

Kun, pag-ingkod mo sa hampang san lamesa, mamangnu’an mo na wara man ngay’an ako sa kahampang mo, ayaw man daw tulos kainit, o pagbuhat basi magsusóg sa ako, o itag’ok an ngaran ko, basi rumani, up’dan ka, basi may kadungán ka pagkaon, sugad san dati…

Kun mamintana ka, nan mahanapan mo ako sa hawan, sa ako mga tanóm nan masitas, sa ako si’akan, sa mga hawla sin katamsihan, ayaw man daw tulos kapuringot. Basi yadto man hamok ako sa kararani, namati san iristorya maski di’ nagsusugpón, nagyayanghad san namaglabay nan san mga bag’o mag-abót nan san titataliwán. Ayaw man daw ako pagsusugá nan pagpapa-uli’a, na sugad san dati, na inpangis’gán mo ako nan rinapado san imo inpapaldiyasan, sa kahampang san namagtiripon sa hugakan.

Kun humapon do’n, manirum-sirom, na wara pa ako, ayaw daw tulos kalangkag. Taód-taód ‘gud, maburut-burót ako, sugad san dati. Badi naulingát hamok ako pagpugad san mga tamsi, o may nakaistorya na lunabay, o badi unalto sa ako paglakáw pagkabati san bagting san kampana nan, sugad san dati, nangurós, unubò, nan nangadyi sin silensyo.

Kun maturog ka na sa kaabay ko, ayaw na man daw pagruruha-duha, kun ako pa man yadto na naruyag sa imo san arin yadto na taon, san mga bata-bata pa kita. Isipa an panahon na nag-upudan kita. Dumduma an mga inagi-agi ta. Haputa an sadiri mo: buwás ada, maruruyag ka pa man sa ako, madadagka, mamomo’ot? O, mahuhumán na ini intiro, kaupód san pagtaliwan ko?
___________________________
Retrato tabi ni Alma Jane Gamil. Salamat po.

Advertisements

An parahipâ

272002Uyón siya sa pilíw-pilíw. Nagpapaipli, nagsisikóp-sikóp, buru-bantay sa wara pag-iikmat, o sa nag-iikmat na nalipát. Diri siya sugad san parahinggit, na tinagan hamok sin kurit kun kan’o dapat utubon an sugo. Ini, malin pormalidad an kaniya katungdán. May mas nakaaram san urhi na kurit, san gutub, kun kan’o na kakabitón si ku’an, kay oras na niya, wara na ugsudan.
Kun iba na, an pagkabit niya, malín huyóp o huríng. Kun iba na, malin kihát o kablit. Mayón man sin makangangarat nan makangingirhat.

Wara man ‘gud sin nakaaram san hihitsuraon niya, sa mga buhay pa. An nakasayod na san pandok niya, mga yadto na sa luyó; warara na dini. Nagliliwát-liwat ada an hitsura niya, kay an namagpakaimód kaniya, manglaín-lain man an nasilhág sa mata: pag-ako, ngarat, o hadok.

Uyón siya sa pilíw-pilíw. Niyan hamok, badi nagyayanghad siya sa imo, sa likuran mo, o sa kaabay mo, o sa luyó san lunób, o sa ultimo na talód san iyo hagdan, bag’o pa lumuwas sa dalan. Ayáw na kahaghag o katitimli. Nakasurat na an panahón mo, kun kan’o ka niya kakabiton pakadto, maggusto o maghabô mo.
______________________
Retrato tabi ni Alma Jane Gamil. Salamat po.

Turutudsók

dsc_0611Yadto si Kadák
sa may puno san tagbak
‘Salbahi ‘to’o na nuknók
kay di’ kita pinamunayan…
uhm! masugad kamo… uhmh!’
tinurutigbás niya
san pugol na sundang
an namaglayáw-layaw
na hayop na ‘pasuhay.
San wa’ pakaigo,
dinako pa an biyaw
hasta sa magkatarapás
an mga puno sin tagbak.
turutigbás, turutigbás
adduww, bagaw ni Kadák
nasakób niya san tigbás
an kaniya lawas.

Namuyungkuan si Omán
sa may puno sin batwan
may diyô siya na lagting
may pugol pa na umál
‘Bulikiti na Butakál
kay namason magbantay
di’ kita nakarani
sa kaniya daraga
kanugon san pomada
kanugon san sudlay
kanugon san surat
na di’ naihatag…’
turutuptóp, turutuptóp
wara sa lagting
an kaniya tan’aw
turutuptóp, turutuptóp
addiiiwww…, bagaw ni Omán
nautás san umál
an kaniya tangan.

Yadto si Pintog
sa piliw san salog
nagyayanghád sa kaurupod
hasta hamok imód
‘Salbakot yun…
nakakariguson kita,
susuguon paumá…’
turutudsók, turutudsók
sa tubi an tudsók
sa ralangóy an imód
turutudsók, turutudsók
adddaawwh!, tag’ok ni Pintog
inabot san tudsók
an kaniya tuhod.

Yadto sa may doktor
an mga irido
si Kadák si Pintog
nan si Omán ‘to’o
anas sira may dapóg
namaglakáw ki’hod
kada labayan nira
namagganya ‘gud
nagtitirinawa, nag-iirirog
rulukut-lukót, ururi-uriod
ubù hamok sira na tolo
habang pailawód
maski di’ namagtigmók
sa kanira isip
mayón sira balós
na inhuhurumot.
__________________________
Retrato tabi ni Sg. Salamat po.

Pakatso

img_0974Duwa na mag-amigo an nagkundisyon na mamasyar. ‘Buwas na atab pa’, bagaw san sayo, ‘agihan ta ikaw, ha? Ayaw ako pagpapahulata…’

‘Oo’, bagaw san sayo pa. ‘Paglabay mo dini, naghuhulat na ako sa piliw. Kulibat, mapakarin kita?’

‘Sorpresa’, bagaw san una.

‘Paano-ano mo man’, bagaw san ikaduwa. ‘Sugad sin intiro na hinimo mo, tinaraka…’

‘He he he’, ngirit san una, ‘linuway-luway ko man baga, bag’o ko sira tinakma? He he he…’

‘Ma’o, baga?’, bagaw san ikaduwa. ‘Dinara mo sa emosyon, inuyagan mo an kanira imahinasyon, nan binilog sa isip nira an sayo na ilusyon…’

‘Aw, naimod mo baga an resulta?’, bagaw san una. ‘Nasa tangpi na kita san ambisyon ta… Diyo pa, ha ha ha…’ Nagtitinawa siya na harayo an imod; tinawa an boses na an pandok maisog.

‘Diyo pa…’, hulit san ikaduwa, ‘pero daghan an biktima…’

‘Diri ko sira biktima’, bagaw san una, an pandok niya, hugut na. ‘Biktima sira san sadiri nira, sadiri na ambisyon nan kapasluan, hugak nan kamumungan. Maski an nakasilhag san ungod ko na katuyuhan, sinayum’an an kanira pagbasa san nasa kaisipan ko, ginusto na makaupod sa panggana, sa kadaghanan…’

‘Iya, hala… buwas, ha?’

Nagsiway sira.

Pagkaaga, sakay na sira na duwa sa karabaw, naghapot an ikaduwa. ‘Aw, nano baya an insasabi mo na sorpresa?’

‘Kay di’ mo pa aram, na may bag’o kita na tagahanga didto sa Sirangan? Sa lugar sin mga Indio na maitom an panit, saragday na lalawason, nan badi hutuk na pugud man nan ngistom, he he he… Mayad nganyan an ako nahimo… he he he. Uyug-uyugon mo yo’n? Haros bilog na kinab’an, sayo na henerasyon, kinondenar an hinimo ko, ta na duwa, ini na tawo, inhihimo ako na ehemplo? Ah, ha ha ha, sorpresa! Ha ha ha… Kadtuon ta sa palasyo niya. Basi pa tagan kita sin bangkete, he he he…’

‘Sa panggana!’, bagaw san ikaduwa na namagaang sa pagkaruyag. ‘Saludo sa Puno!’ Nan tinaas an palad niya sa pagsaludo.

‘Hala!’, tag’ok san una sa karabaw. Nginarat ada an hayop, kay unulakting. Kaskason an bigla na bu’ag. Kay wara tulos pakapangapot, nahuslog an ikaduwa, na natumban pa san karabaw. An una, dinara san karabaw sa angpas. Didto, san bigla umalto an dalagan san hayop, unugsuhoy an sakay, nan sugad sin tinaplak na nahulog sa kawad’an.
_______________________
An retrato tabi kuha sa Pintô Art Gallery. Salamat po.

Pag-agaw sa pagsubsób

20161014_224738See the pages as they burn
Never will the children learn
– Kansas, Curtain Of Iron, 1980

An balay nganyan na wara nag-iistar, iniistaran sin di’ na’imod na tawo. Badi bag’o pa dumagos an mga ispirito, mag-uuna na ngon’a an alpog, lumot, lapat-lapat, agiw, tiki, iraga, ipos, ulahipan, nan san uyang. Masunod pa an bukbok nan san aluy. An karuróng sin budyong, sirot o buskay, sinusudlan sin hangin, na kun pamatian baga, iniirog pa an waguswos san dagat. Kay nano man an nasulod sa gutom na tiyan? O, sa gutom na alimutaw?

May espasyo na nahihimo an pagbag’o sin gobyerno. Sa una, sugad sin pamisay nan paglinig. May nahahali, may nasisilhig. San magbatog an rehimen ni Cory Aquino, may nabilin an butugon na burukrasya san rehimen san inalaw na diktadura. Sa kagustuhan na mapakanira an naluwag na pwesto, daghan an kinadag; manglain-lain na interes nan raket, na an iba ungod an tuyo; an iba pa, awat na naglalaway san mga pwesto. Batog pa hamok, may mga suhestyon na na hinatag kun Aquino:  maghimo nganyan sin Komisyon sa Katotoohan, di’ nganyan pagbay’dan an mga kinalit na utang; mga suhestyon na wara ada karuyagi.

Ambot kun may suhestyon manungod sa pagtukdo sa mga kabataan nan sa mga masurunod pa, manungod san kasaysayan na kaupod an Marsyalo; an bang’og, abuso, nan pangarawat na hinimo sa mga tawo. Pinangbutang liwat sa pwesto an mga kaugos, mga kamaranghodan nan mga kaugos nan kamaranghodan san mga kaugos nan kamaranghodan. Kaya wara pag-awat, an kabalang na pinatay, bunalik an hitsura sa nagpatay manta.

Mahod nasasambit sa peryodiko an sarala nganyan na libro sa mga iskwelahan. Sarala nganyan an bi’aba, ma’o man an pagpalis. Hanggan niyan, di’ pa napapagkasarayuan an ungod na petsa san independensya, nan di’ pa nasisintensyahan an mga berdugo san huru-halaba ta na na historya. Daghan an haros tuom na an kasaysayan san Europa, san Amerika, san olokausto, san mga abuso ni Pinochet nan ni Pol Pot, ni Idi Amin nan ni Saddam, an pangalit ni Suharto nan ni Duvalier, pwera san dini mismo sa sadiri na nasyon.

Malin wara man pagbarag’oha an mga bi’aba nan san mga pagpalis. An maraot pa, wara silhaga sin mayad an mga tipô sa ulút san mga letra nan linya. Hain dini sini an manungod sa Marsyalo? Kun wara liwat sin ungod na kagustuhan, wara mahihimuan. Maski an paghuyop sin balukag, nasugad kagub’at sin pagtuklang sin karabaw. May mga interes na diri maruruyag na maibutang sa kasaysayan an kanira kontribusyon sa pagsulay san diktadura. Mga politiko, burukrato nan negosyante na nakinabang, mga myembro san militar nan armado na siniraman san hinatag na mas dako na sakop nan kakayahan nan yaman.

Malin an kasaysayan na pinabay’an, sinulod na sin mga maligno nan maraot na ispirito. Di’ liwat matitimalahan, kay may mga alikmod na iba: tulay san San Juanico, planta nukleyar, PICC, mga ospital. Sa kaawatan na wara kasabihi, nawad’an na sin lugar, natunaw, napunas sa pagdumdom, an manungod sa Marsyalo. Niyan, mas makusog pa sa pagmangno an hamot nganyan nan gilang sadto na panahon ni Marcos. Pag-abot san internet nan social media, sa teknolohiya nan kakayahan san mas daghan na tawo, sunayon pa an pagpaanod sin mga imbento na istorya nan kabubuwaan. An dati na malinig na salog, san tapyahan sin likido na maitom, kadali naglatim sa tubi na nagkolor man itom nan malaksi na inanod. Sa labayan sini na kontaminado na tubi, kada mag-inom, nasulod sa mga ugat an itom na hilo. Nagiging itom an panit, hasta san pag-imod.

Duwa na klase an mga nagpapaimod sin sintomas sini na hilo: an naniwala san bulawan nganyan na panahon san Marsyalo, nan san wara nag’ud pagmangno manungod sadto na panahon, na malin hasta niyan, turugon sa pansitan.

Kaya niyan, makusugon gihapon an bo’ot san mga sindensya san diktador na binis’ang. Niyan, sira na an biktima. Sira pa nganyan an indadaya nan inkakalitan. Mala san arin yadto, an dyunyor san bis’ang, nagsusubo an hiwa sa pag-atake san desisyon san korte na diri iglubong sa Lulubngan san mga Bayani an ama niya na bis’ang. Syempre, di’ man manungod sa bis’ang an kaniya inarte na pangulog. Kay an bis’ang, di’ na man magmamangno, maski itaplak mo sa imburnal. Pinatunayan hamok niya, na an luha sin buaya, nagluluwas sa hiwa. Labi niyan na presidente na an sayo nira na ido, lalo kunusugon an bo’ot nira.

Mayád ngani, na sa kadaghan san nalimot na, luniwát, lunasáw, o namatay na, mayon pa man sin mga nagsasayuma na magpadaog kanira. Sa bag’o na namumuno san departamento san pag-adal, sa mga kampanya nan surumaton san pinuno san komite sa pag-adal san senado, may nasisilhag na paglaom na an madulom na parte san kasaysayan maibutáng; sin bilog nan wara tiblang. Lugod mahimo nira ini, bag’o sira na man an mautadlan san panon san mga partisano na malin mga inbubuang na ayam. Lugod may matuda na pahina sa mga libro, na diri intiro masubsubán, basi may madiskubre pa an di’ pa nakamangno, may maadman pa an naghahanap sin kinaadman, nan may mabasa pa an kabataan.

An tagama

 Ma’o ini an ipadarara ko kun Aurora, ini na hinimo ko na banig… Pagtaliwan ni Aurora, dadar’hon niya ini, nan ihatag didto kun Kanor. Kay bagaw niya, wara nag’ud nganyan sira didto sin mayad na higdaan. Nagsusuruksukan nganyan sira kun nagtutururog. May sayo-sayo’ay nganyan na banig na girisi na nan rapto na kay daanon na man ada, nan inpaparaihian nganyan san bata san in-iistaran niya….

‘Naiisip ko, kun tagpinit, o kun gab’i na nag-uuran, badi kurukuton hamok si Kanor ko… Kairo man daw, bagaw ko. Kun harani hamok an syudad, dadar’han ko nag’ud siya sin sayo pa na tamong, maski katsa, basi maginhawaan siya. Kay san uya pa siya, mahod namata ako kun katutnga, kay riniriparo ko kun mati’ano siya, kun may tamong pa, o kun sa kalilimbag, nakaluwas na sa moskitero…

‘Palabyawon ko ini na bata ko. Batog na saday pa, inkukutligan ko siya sin isda na hinunguro ko na. Insusudlayan pakakarigos. Inpapaklohan an mga kulo. Nano man na mayon ako, hinog na biyawas o kun may nahatag sin kakan’on, tinatagam’an ko siya. Nano man an mawawara sa ako, kun palabyawon ko siya sin sugad sadto? Bata ko man siya, nan ina niya ako. Ako an nagdara kaniya sa tiyan ko. Ako an naglalam kaniya batog na batog…

‘Marasa pa ngani, na nagluod pa siya. Nagkasiway lugod kami. Pero, maski sugad so’on an hinimo niya, di’ ko siya inkul’gan sin bo’ot. San maadman ko kun hain siya nan kun mati’ano an kamutangan, naogma ako syempre, naluoy, nan nahaghag…

‘Kulang man liwat an kakayahan ko. Wara man ako sin ikapadara kaniya na sintimos. Sa likuran mi, sa sulod san kudal kaabay san puno san bunga, may diyo ako na tinanom na karagumoy. Nanukbas ako, maw’ot na makabilog sin banig hali sa tagiltil na mga dahon. Mayad ngani kay mayon… Ma’o ini an ako nabilog…’

‘Aw, hain na daw si Aurora? Di’ man lugod maatraso o magbag’o an isip niya sini na kaniya pagtaliwan…’

Kay sin’o ba’ yun na Kanor na insasabi niya?’

‘Wara. An inburod kunta. Para kay pagluwas hali sa tiyan, minatay na. Mayad ngani kay wara kaperwisyo ini si Madi… Pagkusog niya batog na makuwaan, uniba an ugali. San una, sugad sin haragyuon an isip, sugad sin pirmi namungnan. Mamangno, ma’o na yo’n. Mala, mahod yadto uga’ng sa Samar an bata nganyan niya, na di’ man Kanor, kundi Adela. Kun iba na, Cecilia na tindera. Kun iba na Nonilon, na namatay nganyan sa trabaho na pagkasoldados…’

‘Kairo man, daw, ha? Mayad kay may naglalalam kaniya?’

‘Aw, maaram siya manarabaho. Kun naluya an lawas, di’ man kami napabaya na mga kararani, o maski sin’o na estranghero…’
____________________________
Retrato tabi ni Alma Jane Gamil. Salamat po.

Pagngaran

160370Aw, ho, uya na naman an tolo… Di’anison ‘gud yun na magkamaranghod, kay uruguson… Hapon-hapon, sarakay yun so’n na bisikleta, pakuru-karatso… Di’anison na saragday pa, uruguson na…’

‘Ma’o. Nadumduman ko an kabataan sa kararani mi sadto… Upat sira. Si Edgar, si Melda, si Tawi, nan si Atoy… Pirmi nag’ud na’pangisgan san kararani mi pa na gurang, kay nautadlan ha’k pirmi an limon niya sa hawan… Mala, nadaralagan an upat, kabungyod an muda san tagmasitas. Ha ha ha…’

‘Ma’o. Na’dumduman ko yadto… Na’ ba an tingarani ni Edgar, Edgardo, ha?’

‘Diri. Leodegario an tingarani sadto…’

‘Si Melda, badi Imelda, ha?’

‘Hermenigilda.’

‘Hunalagba diyo, ha? Si Tawi, Manuel?’

‘Kapis. Ismael an tunay…’

‘Aw, si Atoy, pustahan kita, Renato?’

‘Kapis gihapon. Torculato sa munisipyo. Sa simbahan, Fortunato.’

‘Nano ba’ nira yadto si Mano Iton?’

‘Ambot. Kaugos ha’k ada. ‘Kay?’

‘An tingarani sadto, Meliton, ha?’

‘Diri. Felicisimo. Sa simbahan nan sa munisipyo, pareho…’

‘Iya, akay man Iton an garahoy?’

‘Aw, pan’o, makaliton…’

‘Kulibat, akay nagkakairiba an ngaran sa munisipyo nan sa simbahan?’

‘Aram mo, kun iba na, di’ nag-aasdangan an ama nan san ugangan na babayi… Ipamutang may binuya na na ngaran an ama, kun pagkabuhayi san ina, wara siya didto, kay badi nasa bulangan o nasa garingan, an ugangan an kunadali pagparehistro. Badi masugad, ‘Hmmm, aber daw… ‘Mga Dyiniper niyo… Damiana baga an mayad, kay tukaya san apo ko…’ Syempre, pagpabunyag, nasunod an gusto san ama. Di’ ha’k aram na sa munisipyo, may pinarehistro na na iba man…’
___________________________
Retrato tabi ni Alma Jane Gamil. Salamat po.