Rodrigo nan Karapatang Pantao

kayangaNaimod ko si Joey Ayala sa live jam san Rappler san inagurasyon sini na rehimen. Mala, may manto na baga sa ulo na hinipid pa sin san’glas. Kun sayudan, malin di’ man rirawon an linabay san panahon tuna san maimod siya sa Amoranto nan sa Harrison Plaza, san nagbabatog na dekada nubenta; hataas, maskulado. Sa live jam, insuru-salyo niya an Tagalog na diri Bisaya an punto, nan Ingles na di’anis an diksyon. Tolo an nabilog niya pagkantaha: Magkabilaan, Tingnan N’yo, nan Pasasalamat.

Tingnan N’yo/Magkabilaan

Pagbatog niya pagsurumaton, masasabutan na kun akay siya, sadto na Hunyo 30; nan kun diin siya niyan. Pakadto na nganyan kita sa pederalismo. Makusog pa nganyan an kultura. (Di’ pa sadto in’aanunsyo an pagpremyuhi kun Freddie bilang hepe san National Council for Culture and the Arts, nan an suhestyon na pagtukalon si Rizal nan sin karabaw.) May kihat-kihat siya, sa tinawa na turu-tamiri na sugad sin naggaganya.

Mayon man sin paliwanag. Natural nganyan an kulog kun may pagbabag’o. Sugad nganyan sini, kun sa daan na surudlan, may bag’o na inpapahusto. (Panibagong laranga’y ating subukan…)

May diyo na paglingag sa EDSA (Digmaang tahimik, digmaang pabulong, digmaang mapayapa…), nan hulit-hulit san kaniya nganyan pagkadisganar kun Cory Aquino, na bagaw nganyan niya, ‘kay gurl, wala nang war, he he he.’ Sa kaniya ada, nan sa mga sugad kaniya, diri makadidisganar an paghapihap sa diktador na bis’ang, nan plano na pagpalubong sa lulubngan sin mga bayani?

Naruyagon siya sa kaniya pinili.

May mali’t may tama sa ating lipunan
Patuloy ang pagtutunggali
Patuloy ang paglalaban

Nag-aagyat an gana.

Pumanig ka, pumanig ka
Huwag nang ipagpaliban pa
Ang di’ makapagpasya
Ay maiipit sa gitna

Niyan ugaring, an digmaang tahimik, uya na sa social media, silensyo na paurunit. Dini, patuloy ang pagtutunggali, padagos an pagkasiriway. Sa mag-itotolo na dekada tuna mabati ini na mga kanta, angayon pa gihapon sa panahon. Ugaring, may mga kanta na malin napasó o napasepara. Sa amyong sin pagganya, nabilin sa piliw an sugad san Ikaw Na May Baril.

Ikaw na may baril
mabigat ang iyong pasanin
pagpisil mo ng gatilyo
isip-isipin mo lang
ang balang tingga
ay walang mata’kung saan ka nakatutok
doon s’ya pupunta

Niyan na panahon, aram na ada san badil kun nano na tawo an kaniya inhihimunta? Nahinimbang na ada niya an agrangay san nabilin na pamilya? Naiimod na ada san badil an malin pagka-igso’on san tokhang niyan nan san hamletting sa Santa Filomena? An nagkakapot ada san badil, mayad an gusto? Kay sugad sini an hapot sa Ikaw Na May Baril:

Ikaw ba’y tagapagligtas,
o, kaya’y isa lamang mandarahas?

Rebyu: Karapatang Pantao

Nadumduman ko lugod an album na naupudan san Ikaw Na May Baril, an double-cassette na Karapatang Pantao (1989). Diri ko na dumdom kun sin’o an nagprodyus sini na proyekto, na malin an gusto, pahiwason an pagmangno manungod sini na bagaw Human Rights.

Sa pira kataon makalihis an pagdeklarar na alto na nganyan an marsyalo, na padagos pa gihapon (hasta niyan) an pagpatay, pagdukot, pag-aresto na wara kasuratan, pagpahali sa trabaho o sa naiistaran…, nabilog ini na koleksyon sin baynte na musikero na Pilipino, nan san tagsarayo nira na kanta, manungod nganyan sa yumanrayts.

Una, an titulo san album, diri malapuyot, diri makaragnas sin kwarta. Sadto nan niyan, an yumanrayts, maburong, mamundo, makaiinit, nan mapolitika na diskusyon. Kaya an mga kanta, mga diri pang-aling-aling, diri magaan pagbation. Akay? An tono, kasi mamundo nan mamutu-muto, an bitad, kasi maluway, nan an liriko, makangingirhat, makaiinit, nan makapupukaw san nagpapaturog na alimutaw. Makulog man syempre sa talinga, an tag’ok nan bumbo san iba na kanta. Kaya ada inupudan sin mga banda na komersyal, basi may pasambang an layn-ap, nan maging behikulo pa san paghiwas san pakasabot…

Protesta ada yadto na album? Maski imudon an putos, na kolads sin retrato sin tortyur, malin di’ man protesta an mensahe san album o san mga kanta, kundi mga saysay san kun paano binabayolar an yumanrayts. Sa mga kanta man, nasisilhag, kun sarin kanipis an pag-apresyar sini na ideya. Halimbawa, an kanta ni Edmund ‘Bosyo’ Fortuno, an Atorni Akupado, malin di’ man nag’ud sentro sa konsepto (Plis lang, ating pakinggan, di’ na lang palaging mali, kadalasa’y napagkakamalan lang). An Pinggan ni Paul Galang, malin mas impe kaysa yumanrayts. An kontibusyon san Patatag, malin bayang magiliw. An hali sa The Wuds nan The Next, kambal-tuko na manungod sa namamatay sa perdida bala. Swak an kanta ni Susan Fernandez, na Magno pa sadto, ni Chikoy Pura, na kaupod pa si Nitoy Adriano, san Asin, ni Jess Santiago, Inang Laya, Dessa Quesada, Buklod, Banyuhay ni Heber, nan ni Joey Ayala.

Duwa na cassette sa sayo na album, kaya an surudlan, espesyal na sayo na bilog na pangduwaan na kaha.

Di’anis yadto na koleksyon sin mga kanta manungod sini na nasyon, san mga musikero sini na nasyon. Diri mababati sa mga radyo, labi niyan. Mas lalo diri mababati sa jukebox, labi niyan na wara na sini na alalago. Basi pa may mag-ugay gihapon, nan maibutang ini sa pormat na cd, nan mabati sa sadiri na radyo, nan umawat pa sa pagbati.

An irong ni Heber nan mga kanta sini na panahon

Ayaw ngon’a pamatii si Heber, imuda siya, kay di’ ka makatios na diri puntukon an kaniya irong: prominente sa kaniya pamandok. Ayaw ngon’a pamatii an muda nan sarkasmo ni Digong, imuda siya, kay di’ ka makatios na diri puntukon an kaniya irong… Bati’a na si Heber, nan sarakuta an liriko san Tayo’y mga Pinoy:

…Tayo’y hindi Kano,
‘Wag kang mahihiya
kung ang ilong mo ay,
(‘wag na lang…)

Niyan na panahon, si Digong an diyos. Si Heber, maski ada di’ na nagsusurat sin kanta, buhayon pa an kaniya mga kanta, labi an kaniya Ako’y Mang-aawit ng Aking Panahon:

Di’ ko kailangang magpagwapo
upang hangaan, pansinin ng tao
ang kailangan ko ay maging totoo
awitin ang dapat sa panahong ito

Tuna san eleksyon na ginatungan san peysbuk, makadadagka magtangkod san arapinay sini na mga musikero. Si Noel Cabangon, kaupod sa kampanya. Kadaghanan sa kanira, wara man sin deklarasyon. Nadadakop hamok, sa nasasabi pagkatapos. An kanta nan inpaparakanta sadto, diri basehan, sugad san kaso ni Joey Ayala. An iba ada, sira Chikoy Pura, Asin, Gary Granada?

An kanta ni Chikoy Pura sa Karapataang Pantao, angayon man, an Warning, sa Ingles na liriko, sa instrumento na yano na gitara nan tapak sin palad.

It’s too late to send a warning
to the man lying dead on the ground
would he have done better
if he were around
i guess we’ll never know
what he could have done
but it’s up to the living
to see that justice be done

Ambot kun akay wara dini si Gary Granada sa album. Niyan na natinikaya an mga de-siki, angay pa ada an kanta niya na Sana’y Di’ Ka Masanay?

Ang kwento nila sa akin
marami raw ang nanood
nguni’t upang pigilin
walang naglakas-loob

Sana’y di’ ka masanay
sana’y di’ ka masanay
sa ganyang klaseng buhay

96. Rodrigo

Kun may kanta na nagdara san Karapatang Pantao, malin an Rodrigo ni Dessa Quesada. An liriko, pambihira na tula, na busog sa hapros, kamras, hapihap nan rapgas. Mahihinguro an kada istansa sa manglain-lain na hitsura sin pag-saysay:

1. Pagngalas, pagmutu-muto sa segunda-mano na dispatso

Hindi ko nabalitaan
sa anumang pahayagan
ang iyong pagkamatay
Rodrigo

3. Langkag

Hindi ko nadama
ang init ng iyong laman
paghawak sa dyaryong
kaluluwa pa lang ng makina

4. Luoy

Hindi ko narinig
sa pagitan ng mga titik
ang iyong pagsusumamo
nang ika’y dukutin
ng ilang armado

5. Akap

Sa paaaralan mo pa mandin
tanghaling tapat
at sa harap ng mga saksing
walang magawa kundi
tumingin

6. Paghanga

Ni hindi nagusot
ang pahayagan
sa iyong
pagpupumiglas

7. Pakisayo sa pagtios

Habang ika’y gapos
binubugbog

8. Kulog

Hindi, hindi pumatak
sa papel ang dugong
pumulandit mula
sa iyong katawan
nang ika’y saksakin
ng ilang beses

9. Selebrasyon san naging buhay

Kung di’ ko pa tinulay
ang mga pilapil
na binaybay rin
ng yapak mong
mga paa noon

Kung di ko pa nilusong
ang putik na nilubluban
ng iyong kaibigang
kalabaw noon

Kung di’ ko pa natikman
ang munggo’t bigas
na pinagpala rin
ng lipak mong
mga palad noon

10. Pag-ako san palad

Hindi ko pa malalaman
ang tungkol
sa iyong pagkamatay
Rodrigo

11. Pagdamay sa kaurupod pa

at sa pagpaslang rin
sa iyong ama

An Rodrigo, mapinit na panit, lasaw na dugo, nan ngola na pakihumok, sa tula pa hamok. Punaso an panit, bunaga an dugo, nabati an pakihumok, san nabutangan sin tono nan boses. Nabubuhay an namatay sa padagos nan hulit-hulit na pagbati sini na kanta.

An peryodiko, sa panahon ni Tulfo

Di’ na nganyan magtubod sa dyaryo, kay bayas. An ungod nganyan, di’ na dun inbubutang. Mayad pa nganyan an peysbuk, kay intiro na sikreto, buraraton do’on. Intiro na parasurat sa peryodiko, buwaon. Pwera, syempre kun Tulfo, nan sa iba pa na Tulfo. Sira niyan an mga parabayabay na intutubudan. Ambot, kun hanggan kan’o ini, o kun makabalik pa an dati na kamutangan, tuna na pangkugayon san mga kalag sa social media. Ambot, kun diin ibutang an kanta ni Gary Granada, an Kung Alam Mo Lang, Violy; sa sadto, o sa niyan?

Kung alam mo lang, Byuley
matagal ka na nilang niloloko

Panahon ini sin pagburulag, sin magka-urupod, sin mga ideya, sin mga pagtubod. Diri sini pwera maski an mga musikero. Nadudumduman ko, san sakay ako sin dyip. Paglabay sa harani san ospital san De Los Santos, punara man sin dyip si Nitoy Adriano; de-karsonsilyo, de-kamiseta, wara bitbit na gitara. Bag’o sunakay sa dyip, tunupra ngon’a sa dati niya na natutugbusan. Malin imahen yadto sin tawo na suniway sa dati na kaupod, na bag’o bunaya, tinuprahan ngon’a an dati na kamutangan.

Panahon man ini sin panindugan. Kay an dalan pa-impyerno, namaratapata sin mga klabira sin mayad na tuyo.
_________________
San Hulyo 18, naibalita sa Inquirer an surumaton kontra sini na mga pagpatay na konektado nganyan sa droga, san LAPIS, sayo na pag-urupod sin mga musikeo. Kaurupod dini sira Chikoy Pura, Gary Granada, Cookie Chua, Lolita Carbon, nan iba pa.
_________________
Retrato tabi ni Sg. Salamat po.

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s