An una na napatay

432017_116632465148571_1120819521_nBilog an paniwala ni Onlan sa kaniya insasabi. May umpág an kaniya surumaton, kaupod an wisik san kamot, an siga san mata, nan pilig san kaniya ulo. ‘Di’ na kita so’n na mga demokrasya! Limuton ta na sira Rizal! Awat na kita inroroloko! Niyan, an labanan dini sa ato, an mayaman nan san pobre!’ Malin naagyat an karugi’an san gusok ni Onlan. Kunsabagay, diri siya sugad sini magtingog. Malumanay siya. May ikararaw. ‘Buwas, kun diri manggana, magkakariribok! Magkakariribok talaga!’

‘Kay akay man?’, hapot ko.

‘Aw, kay naimod man baga? Kun sa tawo, ganahon na. Kundi, kun habo paganahon san mga dulawan? Aber? An pinsan ko, maestra, kaya paniwalaan ko, san mag-tisting, pagboto san gusto nira, an lunuwas, iba…!

‘Namas man…?’, pakihimuwa ko.

‘Ay, atog, ungod! Dadayaon sini na dulawan!’

‘Kun ungod, akay wara reklamohan sa Komilik?’, hapot ko.

‘Atog, di’ ka man tutunguhan… Sa Mindanaw, kun mga Muslim an umulang sa imo, may mahihimo ka? Wara! Di’ mo aram, an Ispratlis, pinabakal na! An mga daragko na kumpaniya, sadiri na intiro san Lupis!’

‘Kay diri si Jena Lupis, kaupod nganyan niyo?’

‘Hmp! Sin’o man yun! Ma’o man yun an nagpapalakaw san negosyo nira? Kaya grabe na an pagtirios san mga tawo! San panahon ni Rizal, sin’o an mga mayaman? Diri an mga prayle? Siya nag’ud hamok an makaliwat sini! Kay niyan, daog pa an panahon ni Marcos. Sadto, nakaatake an Tsayna? Niyan? Akay inkukuwa na nira an Ispratlis? Depende yun sa lider! Sadto, si Marcos, makusog. Ini niyan, buntol!’

‘Pinabakal na ngani an Ispralis’, sugpon ni Rodulp. ‘Di ha’k insasabi sa tawo…’

‘Diin mo man yun kakuwa?’, hapot ko kun Rodulp.

Si Onlan an sunimbag. ‘Atog, kun maghuhulat ka hamok sa telebisyon nan dyaryo, di’ mo yun magkakaararaman, kay di’ man yun i-report… Sa pisbok, didto mo maaadman an intiro…’

‘Sa pisbok ko ngani kaimod’, bagaw ni Rodulp, ‘na kaistorya ni Pu an mga Ilpi nan si Kres. Naghapot si Kres kun diin na syudad siya maka-meyor, basi pagritayr ni Penoy, siya an masunod, basi diri mabugto an pamilya nira…’

‘Ungod yun?’, hapot ko na nagngangalas.

‘Ay, atog, mag-pisbok ka ngani, basi maadman mo…’, bagaw ni Onlan.

‘Kay sin’o man an mga awtor sini na balita sa pisbok?’, hapot ko.

‘Aw, di’ mga tawo mismo?’, bagaw ni Onlan. ‘Imuda yadto na abusado na taksi drayber, na nanuntok sin paratrapik… Nabalita sa Ebiis-sibiin? Wara! Kun diri sa pisbok dinawnlod, di’ maaadman. Tara, di’ dakop tulos?’

‘Kay angay man na magdanon maski sin’o’, bagaw ko, ‘kay di’ man kaya butangan sin reporter kada barangay…’

‘Hmp, di’ talaga nira ireport… Kaya kun ako ikaw, mag-pisbok ka, basi may aram ka man…’

‘Wara na ngay’an data an midya sa Pilipinas, ha?’

‘Wara. Kapot san adminstrasyon nan san mga negosyante. Yun na kandidato nira, makalit yun. An lugar mi sa Butuan, linukat na so’n pagminahi. Nareport sa Ebiis-sibiin? Wara! Kaya kun si meyor an umingkod, lilimpyahon yun ubos! Kay akay nakasabi ako? Kay didto sa Wadab, minsan ka talaga kun may sala ka…’

‘Patay tulos?’, hapot ko.

‘Aw, diri’, bagaw ni Onlan,’may warant, aresto…’

‘Nan patay…?’

‘Aw, kun umato, syimpre…’

‘Di’ ribo na an unato?’

‘Aw’, sugpon ni Rodulp, ‘badi mga nakadroga pa, san mangato…’

Nagburulag kami, na di’ man hiriran, maski sinabi ko, na maski anitan ako, di’ ako maboto sa meyor nira.

Pauli ako, naiisip ko, sayo ngay’an san una na napatay sini, an paniwala san tawo sa midya. Institusyon ini na awat na in’gamit sin mga politiko nan kriminal, pwera sin diyo na padagos sa pagpatotoo sa kanira panuga, maski mahod may natutumba kanira.

Di’ man nagu’d ungod an iba sa midya. May kilaon an pagbuta-butahay nan an kilíng na balita. May parabasa sin balita na in-uupudan sin tagu’to, piriting-piting, nan mga surumaton na di’ man angay iupod sa pagbasa sin balita. Pero diri angay pagpaseparahon, ni pagpugungon, an midya. Kun wara sin midya na talkas, wara sin magpapasungaw sin bang’og, o mag-uumaw sin angay umawon.

Ugaring, pakarin an lupad sin mensahero na inbubukod sin mga kamot, diri hamok basi siya madakop nan ibutang sa hawla, kundi basi hil’angon? Nano an pakadtuan sin nasyon na tigbak na an ikaupat na estado?
____________________
Retrato tabi ni Alma Jane Gamil. Salamat po.

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s