An matam’is na dilà

20160331_145323Inosente na bata
an ruyag ranihan
sin matam’is na dilà
pagkakuwa san suna
san kaniya mga mata
ma’o siya tatamnan
sin dulom sa kaniya
paghuna

An bata na tinamnan
sin itom na liso
naglakaw, naghanap
nakaagi sin halyawan
ini na daraga, nabati
na an pagkamo’ot
nganyan tanda’i
kay kun maigo ka
di’ ka nagmamangno
kupô mo na ngay’an
imo aabrihan
an pinakasulod mo
basi dumagos
magpati’anod
maski estranghero
susukayon niya
an kaban mo sin perlas
uunason niya
an hinanip mo na ubas
na’ruyag ka san pagtala niya
sa hapros san kaniya lana
pinuling ka
pinunas an pagduda
dinuyan sa espasyo
pinakatso pakanhi
pakadto
tinuga mo hasta
san di’ mo pa
kasal’an
hinuring an sikreto
na awat na tinungkusan
napukaw ka hamok
sini na imo inop
sa kablit san pinit
uran sa imo panit
ma’o mo kareparo
wara ka ngay’an bado
sa likuran mo
aso an tuda
san sirungan mo na napapâ
di’ mo hamok tan’aw
sin bilog
kay an likuran mo takgos
san bata
na dako na niyan
mas matam’is pa
an nabubutasan
padagos an paghuring
sin masagrat
na kabubuwaan.
____________________
An retrato tabi kinuwa sa Pintô Art Gallery.

Maluway na pangulibát

abeNag-usyoso ako san mga pinitík ni Abe Tan san urhi na Kamahalan sa Bulusan. Mga pambihira na imahen, na nakadará sa nag-iimód pakadto sa lugar nan oras san okasyon.

Naámot an mga retrato. Pag-abót ko dini sa imahen san Senor de Paciencia, nasikóp ko ini na karatula sa butnga. Panabot ko, tinuyo, na sugad sin tiblang na mensahe sa tema san Kwaresma. Sa pinadakô na imahen, nasabutan na nasakób man hamok an karatula san pagpitík.

Pwede man nag’ud, kun naisipán, na kada andás, mayon sin pasambáng na pangulibát. Halimbawa, San Juan (Ayáw Pangalit), Agonia en el Huerto (Ayáw Panglilibák), Santiago Mayor (Ayáw pagkukuri), Nazareno (Ayáw pagbubuwà), Sta. Magdalena (Buhusi pakagamita), Sta. Marta (Panghimgo pakakáon), Sta. Veronica (Magpakumbaba), Maria Jacobe (Ayáw paghihinugák), Maria Cleofe (Ayáw pagpapátay), Sta. Angustia (Atamána an imo magurang), Crucificado (Ayáw pagbasánga an imo balota), Sto. Intierro (Ayáw pagmumuda).

Ay, ba’adaw.
_______________________
Retrato tabi ni Abraham Gallardo Tan. Salamat po.

An parahupot

cacti1Oya Bebeng, bagaw do’n sa luwas, nag-orig na nganyan an iyo pakál?’, bagaw sini na babaye na bunurút-burót sa hawan nira, diretso sa may tangkal.

‘Oo’, bagaw ni Oya Bebeng, na naggigipad sin dahon sin gaway. ‘Kagab’i. Asi, imuda…’ Intukdo niya sa tangkal.

Dunung’aw an bisita. ‘Adaw,  darag’anison, ha? Sayo… du-wwa… lima! Ba’ah maswertihon ka niyan, ha, Oya Bebeng. Sugad ka man ha’k sin gunana sa hweteng…?’

‘Tsk’, mayad na sa wara… Di-diyo nga’ yo’n… Bagaw ko, mga napolo an i’orig…’

‘E, na mga makaruruyag… Namagrosa-rosa an mga alimpipingig, ha? Pwede ako maghupót, maski bigîk, ha’k, ha, Oya Bebeng?’

‘Tsk… hhhhuhh…’, tagû’tô nan hangos na hararom ni Oya Bebeng.

‘Sige na tabi…’, pamirit san bisita. ‘Atog, maski an bigîk ha’k do’n tabi, ha?’

‘Hala…’, patugot ni Oya Bebeng na kulang sin kusog. ‘Ipatuob ko ngon’a, nan pabakgungán, ma’o mo kuha’a…’

‘Ay, salamat’, naruyagon na sabi san bisita, na nagpaaram na.
___________________________
Retrato tabi ni Alma Jane Gamil. Salamat po.

Saksi na wara ribók

465948_536449846384666_2106172210_oYadto sira sa media agua san daan na mitingan, sa kaabay san bag’o na simbahan. Awat na ini na bag’o, na bag’o, kay may tinukalan ini na daan. Pinánanggahan sira habang naghuhulat san pagbatog san prusisyon. Matawo-tawo na an sulod san patio. May tiripon-tipon sa kada andas na pagbuburuligan sa prusisyon.

May naimod an sayo sa kanira. Tinukdo an sayo pa. ‘Imuda baya an golden shower, ho, kay maburakon… Sugad sin diri ini namarahan sin ibururak…’

‘Ma’o, ha?’, sugpon san intukdo. ‘Kun bulawan pa’k yun na inraradag so’n na burak, badi intiro na kita mayaman…’ Nagtitinawa siya.

‘Aw, diri, kay manta may sayo sa ato na sasadirihon yo’n’, bagaw san nagtukdo. ‘Badi sayo na katutnga, kanhi’on yun nan puludon nan dar’hon kanira, basi kaniya ha’k ubos an bulawan na nagraradag…’

‘Ha ha…, Ma’o?’, bagaw san kaistorya. ‘Kulibat, taod-taod na man ini, ha? Kay malin nagimat’an ta na ini. San saragday pa kita, namagdaralagan kita sa palibot so’n, mahod pinupumpon ta an mga radag na burak, nan sinasabrag ta sa ato manta…’

Yunango an nagtukdo, nangalag-kalag sa katawohan, nan bagaw, ‘May naimod ako na retrato sini, na ini na simbahan, di’ pa ngani inbabag’o… Badi mga dekada sisenta… Uya na ini na kahoy… Mala yo’n… Binag’o na an simbahan, pira na na padi an kunanhi nan hunali, na-ordenan, namunay, namatay… Ini na kahoy, uyon pa gihapon, wara pamunay sin ka-oosana so’n na burak niya…’

160355‘Sugad sin saksi na di’ ha’k nagriribok, ha? Pira na an binunyagan dini, linabayan siya pakadto sa sibog. Yadto na binunyagan, pagdako, unasawa. Halimbawa dini kas’la, linabayan na naman siya pakadto sa sibog. Mamangno, yadto na tawo, namatay, nan dini inorasyunan. Badi may pareretrato dini sa luwas, nan linabayan na naman siya san prusisyon pa-lubungan… Aram niya, naiimod niya intiro ini… An pasuruhay kun iba na, an pagburutas nan pagbaralik gihapon… An pagbaragyuha nan paghiringayada gihapon…’

‘Ma’o…’, bagaw san nagtukdo. ‘Wara sin inbabag’o. Maski nano na okasyon. Mapa-maogma, mapa-mamundo, uyon siya, wara ha’k ribók, nagsasabrag san kaniya burak na bulawan…’

‘Aw, ho’, bagaw san kaistorya, ‘malin magbabatog na… ‘Mus na…?’ Nan nag-una na siya paglakaw. Wara na sira pagreparo san labayan nira an kahoy, na wara man ‘gud ribok pagyungod nira. Kun may isip ini, nan makasabi hamok, badi may idea siya kun kan’o gihapon sira magbabaragat, kun okasyon na maogma, o diri…
__________________________
An retrato tabi sa itaas, malin nabukad ni Charlie Miaco hali sa arkibo sin mga Pransiskano, san 2009. Ini na naibutang dini, kopya sadto na naibutang man sa blog na Bulusan Rural Vagabond ni Alma Jane Gamil, na tagsadiri man san retrato sa ibaba, na kuwa niya san Marso 2016. Salamat po.

Dignidád

20160402_060656Pakalihis san bagyo, di’ mo na ngani madudumduman, kun paano ka nakadulág, kun paano ka nakasalbar. Di’ mo ngani piho, kun humán na man nag’ud an bagyo. Sayo hamok an syerto. Pakatung’as mo sa bagyo, di’ ka na sugád san dati san ikaw sumagráp. Ma’o yun an kahulugán sadto na bagyo.
_______________________
Pinalís hali sa sinabi ni Haruki Murakami.

An bo’ot sin iba na tawo…

Dara sin aburido o hinanakit, mahod nakasabi kita sa kadugo ta o kararani, ‘Mayad pa an iba na tawo…’ na bo’ót sabihon, an pangaipo ta kun iba na, nasasayum’an san ato kadugo o kararani, nan natutugunan, na’oonra sin di’ ta man kaano-ano. Intitinaw’an ta an patal, insusunay-sunay an dilot, inyuyuga-yuga an mumung nan san in’uuli’anan, na kun iba na tawo, maski bagay na di’ in’aayo, dinuduhal ta.
______________________________
1512359_450074665137681_7536602614979605748_nPira na kataon, sa mga in’iinuman sa mga hotel sa Chiang Mai, sa mga balkon sa Singapore, pahayahayan sa Colombo nan Kuala Lumpur nan Hong Kong, maski pumakarin ako, may natatarup’akan ako na banda na Pilipino na kaya, kun ayu’on, tugtugon an Dark Side of the Moon sa eksaktohon na nota – bag’o umuswag sa Happy Birthday (sa Ingles, Aleman nan Cantonese), Patsy Cline, Celine Dion – nan Welcome to the Jungle. May gusto ko pa maadman. Mga diin sira hali? – Anthony Bourdain, Unfinished Business, April 22, 2016.
_______________________________

bay'ongmakingAn pag-imod sa kapobrehan, labi kun panahon sin eleksyon, mahod pinairarom pa sin lente; pinadako-dako, binabaduan sin mas dugnit, pinangana pa an mur’it, pinipintahan sin pagka-miserablehon san palibot, pinamariyaka an bang’og, basi 10592618_709541555857656_6719754501914803882_nmakakuwa sin simpatiya sa balota, nan mapakaraot an kakontra.

Uya na kami sa durho sin kabal’yan. Mahamót an asó sin inasal hali sa barbekyuhan. May babaye na nagpapaya san dungkot gamit an kabuka na’k na paya, sunóg na an kabuka. Nakagutom ‘gud an amyong. May lamesa na nagtitinda sin kwek-kwek, linaga na bonay na binanyaran sin kolór orens. Sa palibot san kariton sin pisból, an mga obrero na de-kamiseta na kinaluskos hasta sa itaas san pusod, namagdutdot sa garapón sin sawsawan.

091102Lugar ini sin mga iskwater kay may kudal na kinabitan sin metro san Meralco, malin 30 intiro! Di’ ko in’iimod an mga sugad sini na balay bilang problema san sosyedad kundi bilang testimonya sin paghingoha nan popular na arte (folk art). Mga pinurutan an kadailan san hagdan, batog sa mga lapnad na bato hanggan 10546_272864969525319_1752264002_nsa mga kahoy na pasagi, kabuka na semento, nan mga dram sin gasolina. May mga masitas na sinab’it sa mga bintana, manalo sa bonót, mga lata sin masitas na nagbuburak na sinab’it sa mga alambre. Sa kada talód, may masitas sa lata.

May gulong sin berlina na pagub’at sa bubóng. Ay, atóg, an lugar, pinamurak ‘gud sin mga antena sin telebisyon, maski wara man sin may telebisyon sa sulód sin balay. Sa halayhayan, inpapamara an mga bado na hali sa ukay-ukay. May naruyagan ‘gud ako na nagkapira san nasa halayhayan. Naghahararom pasulod, 060380nagdadaghan man nan naglalain an mga surat sa pader, hasta makaabot didto sa lugar na talamatam na ako magsulód.

An nakamati sin karuyagon sa mga balay na iskwater, pwede ‘gud paaratak-atakan sin paglibak o pagtinawa. May masabi gihapon na 11760337_724332984378513_4397460112363702415_nhali’on an romantisismo sa pag-imód kanira, an pagsabo’ot sin pornograpiya sin kapobrehan. Di’ ngani nagmamarangno an mga taga-do’on kun diin nira pupuruton an masunod na paghaharampanganan sa ‘karaon. Wara sira sin pagbuhay, nangruruyong sin kakabataanan, nan mahapdos sira. (Kay sinabi ko na diri?)

Na’ruyag ako sini na masi’ok ko na lugar, an kaniya karisma, panurusur’maton, an hinuruluga-huga nan binuruang-buang. Na’ruyag ako san pagkawara-kapawotan nan san paniwala na pirmi makabuhat gihapon, tulos-tulos. An pamati ko kaniya, sugad sin sa ina, sa bata niya na di’ natutukduan; wara sin in’aayo na katukal, wara sin pagruha-duha. – Gilda Cordero-Fernando, Poverty Porn, Philippine Daily Inquirer, Hunyo 17, 2012.
_________________________________
060381
Sa paghanap ta sin di’anis, mahod nakadto kita sa tihataasi na bulod, naimod sin daragkuon na balod sin kadagatan, sin halagba na kasalugan, sa kahiwasan san lawod, sa turu-tararirik san mga bito’on, maski inlilipas-lipasan ta an sadiri, wara mangno sa kadi’anisan na uya dini. – San Agustin
_________________________________
An sinabi ni San Agustin, napurot kun Birdman. An Unfinished Business, katipak hamok sin mas halaba na istorya, na pinalís dini hali sa orihinal na Ingles. An lugar sa Poverty Porn, na pinalís man hali sa Ingles. diri man sa Bulusan. Basi dumako, pwede man i-klik an mga retrato, na mga kuwa tabi ni Alma Jane Gamil. Salamat po.

Makatawo

12719232_1050811821658645_2481730715190561282_oDi’ man makatawo an kinab’an mili kay may mga tawo diní, nan di’ man ini makatawo mili kay boses sin tawo an nababati diní, kundi dahil nakapabutnga na siya sa iristorya.

Maski sarín kita kaapektado siní na mga bagay sa kinab’an… nagigíng para sa tawo hamok sira kun kaya ta sira pag-iristoryahan bilang magkaurupod.
__________________
Pinalís hali sa sinabi ni Hannah Arendt. Retrato tabi ni Alma Jane Gamil. Salamat po.