An pinatay na kahoy

10959804_653269544818191_4517701420739051315_nMahunit na kahoy an inutod
linagadi, nan kinatam

sa mga pasagi na natuhto
kunuwa sira sin duwa

diri nag-awat an duwa na pasagi
sayo na na krus

ipamutang pinili
ini na kahoy

dahil sa kaniya hunit
nan pagiging tugas

ugaring, an lalaki
na dini pinako

hinibi’an nganyan
san langit; naglinti, naglinog

kaya ada may nagpatinti
sa nautod na kahoy diri sa lalaki

kay an kahoy na inutod
basi pagpakuan

hanggan na hamok
di’ na pagdadahunan

an lalaki malin nabuhay
makalihis an tolo kaadlaw
______________________
Retrato tabi ni Alma Jane Gamil. Salamat po.

Advertisements

Pasyón

pasyon.j‘Kusugon an pasyón, bati’on sa bilog na poblacion.
Mayad (liwat) niyan an panahon, diri masyado masudangon…’

An mamundo na tawo, sugad sin may sul’ot na manto
Nababasa sa kaniya tono an kaniya mga mutu-muto

Asi, hangusa ini na kanta nan ramihi sin bisay
Makahulugan an liriko, hararom an inagrangay

Ini liwat na pasyón, sugad san iba pa na tradisyon
Nagdidiyo na an deboto, naglalasaw na an debosyón.
_____________________
Retrato tabi ni Alma Jane Gamil. Salamat po.

93. Lugulugo sin Napalaín

pieta3Madali na nira ako kuwaon, basi darahon didto sa kwarto na may namaghulat na mga aparato na iparatay sa mga sugad sa ako. Huh, badi masugad, kun may magbuyboy, an aparato an punatay sa ako, diri an nagkabit sa lawas ko nan nagbuhay san aparato. Do’on sini taod-taod, mahuhuman ini na kapitulo san buhay ko. An mga kaintra, magpapadagos sa kanira pang-oro-adlaw na buhay. Ako, an bangkay ko, iintriga sa ina ko, basi ilubong an lawas ko, nan pagtiosan an panumduman ko…

Ah…, kun iba na, sugad sin diri ini ungod na nangyayari… Sugad sin inop… Sugad ako sin nabatóng sa sayo na tupás sin dako na bulód… Wara na nag’ud sin dulagan…

Di’ pa awat, mayadon an pamati ko sa dati ko na buhay. Kaupod sin mga kaamigo, sugad kami sin wara kamatayan; an kaogmahan mi, wara katapusan, an kaya mi himuon nan abuton, wara sin hangganan… Todo bakay arin, intero mi inpurbaran, linampasan pa an in’irogan. An mga kaamigo ko liwat, mga kabataan sin maykaya sa buhay, sin mga may koneksyon sa hataas na lugar. Nahihimo mi an diri natutugutan sa iba. Nasusulod mi an diri abyerto sa iba. Kun sabihon ko na nahimo mi an diri ordinaryo, badi diri ako masabutan. Mas mayad pa ada na sabihon ko na sinari mi an diri  nasasarihan sin ordinaryo na tawo.

San umabot na kami sa durho san amo himo-himo, nangaipuhan sin mababasol, nan ako an pinasalo sa kaurupod ko. Maski nano na pagsayuma nan pagnigar ko, pinagkasarayuan ako. Nahimu’an sin medyos an kaso kanira, naimbentuhan sin ebidensya. Wara man ‘to’o maniwala sa sabi sin sayo na sugad sa ako; pobre nan gikan sa kawaraon. Wara ako sin simpatiya na nakuwa. Masugad ada sira, wara man sin mawawara sa ako, kay wara man ako data. Sira, malin may tagama na na katungdan, na pwesto sa hataas na kompaniya o opisina. An pobre, sugad hamok sin ati, na dara-dara sin hangin, maski diin ipalid, nan maski diin ihugdon, wara man bale sa kaniya.

Nadudumduman ko pa, san gab’i na unuli ako, reparuhon an kaburungan sa isip ko. Pagtangbara ko sa amo balay, inabrihan ako san ako ina, na gurugab’i nganyan naghuhulat sa ako; nahahaghag, nangadye na maparayo ako sa karat’an. Maski diri siya magsurumaton, nabati ko sa hitsura niya an paghapot, kun napaano ako.

Di’ ko nag’ud masusukol kun sarin an kamunduan niya, san sabihon ko na, ‘Mamay, nakapatay ako… Di’ ko intutuyo, may nabadil ako…’ Nagpakaluha tulos siya, napaingkod sa salog, hurandig sa lunob. Sapo an agtang, sugad siya sin namungnan. Maski diri ko hilwason, nabati niya an gusto ko sabihon: raot na an buhay ko… Wara na ako puturo…

Sugad ako sin kapay. Malin wara na nag’ud ako sin pakamati, ni diyo na konsiderasyon sa ako ina. Sinugad ko pa, ‘Ayaw na tabi kamundo, ayaw na paghibi… Maayo ako danon sa kaurupod ko. Pero kun diri ako makabalik buwas, isipon mo hamok na namasyar ako… Na sugad sin wara nangyari…’

Ugaring, san naglalakaw na ako, san liningag ko an balay mi, an banaag sin suna sa naiingkudan san ina ko, nagpaaram ako kanira, sini na mga kinadak’an ko. Sa isip ko, sasayawan ko an tugtog, hahampangon ko an kaipuhan ko hampangon.

Mamay!’, tag’ok ko kun iba na, na kinamata ko sa hababaw ko na turog. ‘Habo ko pa mamatay! Mamay! Mamay…!’ Pagbuhat ko so’n, pinamulos ako sin dangga, maski kun panahon na mapinit, o nagbubusabos sa luwas… Naiisip ko, wara sin surumaton na makahusto sin pag-ayo ko tawad sa ako ina… Mayad pa ada kun wara na ako kabuhay…

Pero niyan, urhi na ada an pagbasol, o nano pa man na mga kaisipan nan huna-huna. Unabot na an oras ko. Maski awat ko na ini pag-antisipara, nanakig man gihapon ako. Nahadok man gihapon…

Huhhh…, nag-iinop na naman ada ako… O, namumungaw-mungawan…? Nano ini na naiimod ko na anino, tawo? Sin’o ini, sayo na payaso, si Iskaramusa…? Hoy, sayawi daw, alinga ako…! Kundayi sin pandanggo…! Nahadok ako dini sa karsel ko kun naglilinti nan nagdadalugdog. Galileo! Figaro! Papuyua an mga bito’on! Pakununga an paralanat san mga bulalakaw! Nyan… sugad so’n… Di’anison…

Bismillah! Diyos ko! Halian ako dini sa namutangan ko… Palibreha ako… Paluwasa ako…! Di’ako matagal dini, kay si Beelzebul, may tinagama sa ako na sayo pa na dimonyo… Bismillaaah…!!!

Kay nano sa panabot mo, basta-basta mo na hamok ako babayaan dini, basi pagrabakon nan tuprahan sa mata? Papalabyawon mo ako, nan babayaan dini hanggan mamatay? Di’ mo yun mahihimo sa ako! Aram ko na di’ mo yun kaya himo’on! Kay kun diri, mapirit ako pagluwas dini! Madulag ako…!

Kundi…, nano pa man? An sugad sa ako, maski nano an mangyari, kay wara man ako halaga… Naiimod man san intero… Wara ako data… sugad ako sin ati na inpapalid sin hangin… dara-dara maski pakarin…
__________________
Inspirasyon tabi an Bohemian Rhapsody san Queen (Mercury, 1975).

Retrato tabi ni Alma Jane Gamil. Salamat po.

Sangtaon ini na sinurat. Sa paghanap sin angay na palis san titulo, naadman ta na an bohemian, sayo na klase sin tawo o ugali na diri namumutang sa sayo na lugar, na an pag-uugali, iba sa kadaghanan. Kaya pinalis ta ini na napalaín. An rhapsody, bagaw, magarbo na pagpaabot sin sentimyento o pamati, o bagaw may pagka-epiko na rawitdawit. Malin an tiharani’i na porma sini, an epyllion, na wara man sin eksakto na kaado na termino sa Bulusanon. Kaya kinuwa ta an tema san liriko, nan pinili ta an lugulugo.

Sa paghanap ta sin datos manungod sini na kanta, nadiskubre ta ini na dokumentaryo.

Nadiskubre ta man an diskurso ni Abdon Balde manungod sa surumaton na Bikol, partikular an termino na rawitdawit.

Prutas

20140902_091737Matam’is an bunga sin lagalag na prutas. Mas matam’is, dahil ada unáy an pagtubo, na wara sin pag-ataman. Sayo pa ada na nakapasiram sini, yo’on ngani na pagpukdi sin prutas sin kahoy na di’ man intanom…

San masarihan, ungod an ruyag na namatean, na biyo na nalim’tan an mga dati na na’ruyagan. Ma’o na hamok ini an masiram, an gusto nan na’galatan.

An tawo, di’ man hamok nabubuhay sa prutas. Sugad sa kolor sin balangaw, may iba pa na pasambang an buhay; halimbawa, musika, pamati, kamutangan, o pakamo’ot. Dati, may panahon pa sa mga ini; may lugar sa puso nan bo’ot. Musika an hiyom sin mga diwata nan mga nimpa, huyop sin hangin kaduweto an mga kahoy, nan huni sin manglain-lain na hayop. Niyan, maski ruyag pa an pamilyar na tunog, daog na nganyan san timhong na dara san rami sadto na prutas.

An pagpamunay, o silensyo, o mayad na pamati, mga dati na inhahanap nan inmamaw’ot, suhol nganyan ini sa paghingoha, na daog pa nganyan maski an pakasadiri sin maski nano na materyal na bagay. Niyan, maski an isip, di’ na namumunayan. Wara na sin silensyo maski sa puso, o mayad na pamati, kun an isip pirmi nasa pagmaw’ot, sa paghanap sadto na nasarihan na prutas.

Napasepara na hasta san pagkamo’ot. Nabalewara pa an mga namomo’ot. Di’ na naiimod, kay badla na an sayod. Maski nganyan an hapros san pamati na ini, malin wara na rami, na haros ikumparar na sa iritasyon sin ingás. Halip’ot nganyan ini kun i’abay sa rami sadto na prutas.

Nagpadagos an sugad sini na kamutangan, kadungan san panahon. Nagharali na hamok an mga hayop nan san kanira huni, kaupod san pagluyos san mga tanom na naradag an mga dahon; natuda hamok an mga kariwkiw.

Sa padagos na pagmaw’ot sin iba pa, nawara an kapamunayan nan san silensyo sa kaniya lawas nan palibot. Natukalan sin paglingot-lingot, ngarat, nan sa urhi, pagkamundo.

Bunaya an mga namomo’ot nan dati na namot’an. May lunu’od, may naghanap sin iba, may namatay sa kamunduan.

Sayo na adlaw makalihis an huru-halaba na panahon, nagmata an tawo na may realisasyon: na di’ na ada niya yadto maaagihan na puno na may pambihira na prutas. Kun diin-diin na siya pagsusog. Naghulat na siya sin tuig na panahon. Panahon na na balikan an dati na buhay, nan an mga na’ruyagan. Kundi, san mangalag-kalag siya, nareparo niya an dako na pinag-iba san kaniya palibot. Wara na an dati na silensyo; natukalan sin ramok. An musika niyan, ringsal sa pagbati. Makahahadok an asdang san mga tawo sa palibot. May maraot na amyong sa hangin, nan sa mga piliw, nanghumpilad an mga bangkay; burarat an mata na malin nginarat. Sa hiwa na nakanganga, nasasayod pa an ultimo nira na inkakaon, an hilo na punatay kanira: an prutas na inparahanap niya.
___________________________
Retrato tabi ni Sg. Salamat po.

Pagsulít

taloyPagkamatay
Kun in’iisip na di’ pa tuig, na di’ pa nasa edad, nan daghan pa an inamamaw’ot na maabot o mahimo, mahod harayo sa isip an bagay na sugad halimbawa sin pagkamatay. Labi kun an taglawas, aktibo sa manglain-lain na kasibutan: sa pag-adal san kamutangan san sosyedad, pakisayo sa kasaragdangayan, pagtag’ok san nasa bo’ot, nan pag-una-una sa paghanap sin paagi.

Bitad
An magurang, kun may namamasdan na iba sa inlalanat san bata, mahod nakamatì sin haghag, sin pagkakidít. Gugustuhon na kabiton an bata, iharayo sa iníisip na peligro, sugad man san saday pa siya… Ugaring, ini na bata, diri na niyan bata. Aram na niya an kaniya inkakadto. May kusóg na an bo’ot sa kaniya tunob. Puso niya an nagtutukdo kaniya san mga liko’an nan sagkahón.

Para sa daghán
An bata na nagiging biktima sin maraot na himo, kamunduan na dako sin magurang. I’hibi ini, i’damag, i’hapot sa kun sin’o an may simbag. Sa kaniya pagmundo, badi diri niya narereparo na an bata niya na nawara, diri man hamok niya bata, kundi bata sin daghan pa na magurang, nan kamanghod, kaamigo o kaupod sin daghan pa na di’ ngani niya mga kila…

Anibersaryo
An panahon na hinulat sa pagkamit sin maila na hustisya, halaba, maluway nan malanit na panahon. Pero kun an pag-abot sin panahon, pagsulít an pagtan’awon, halip’ot, malaksi, nan matimhong ini na panahon. Kay maogma an panahon sin selebrasyon sin buhay, na ginamit sa pagpalibre nan pagdanon. Si’apo, kun yadto na buhay, inutod tulos sin mga maraot na anino.
_____________________________
Saludo sa ika-napolo na taon san pagkamatay ni Talóy.

92. Pakadto sa Mistikó

12837199_1038489749557519_155521589_oNabuhay kita na una pa sa hangin
nan urhi man sa sudang
dini kahimo an sakayán sin layás
san magsakay kita pakadto sa mistikó

Asi, bati’a an agumod san mga paralawod
hangusa an dagat nan mati’a an langit
buhi’i an kalág mo, an espirito mo
pakadto sa mistikó

Nan paghuni san alopo’op
arám mo na mauli na ako
babati’on ko yo’n
di’ ko nag’ud ka’hadukan

Isasayáw-sayáw ko an lagalág na kalág mo
sugád san mga nakaagi na panahon
nan magsasakay kita
pakadto sa mistikó
____________________
Pinalís hali sa Into The Mystic (1970) ni Van Morrison. Retrato tabi ni Alma Jane Gamil. Salamat po.