Piyu-piyo: Ika-50

Puringot an asawa ni Mintoy. Nagsusurumaton siya, malin nagtatalu-talo an kaniya panit, nan nangurudug-kudog an kaniya kûkò. ‘Unuli ka pa! Didto ka na hamok kunta katigbak kun diin ka na banika pagsurut-surot!’, bagaw niya kun Mintoy, na wara hamok ribok sa pamintana, sakrang sa ingkudan na halaba, bitbit an tasa sin mapaso na kape; an aso, malin ataman na naghahapa-hapa kaniya, nag-aagyat, nagpapareparo.

‘Wa’ ka daw pakaisip pagsabi, o pagpasabi’, bagaw san asawa niya, ‘kun hain ka, o kun kan’o ka mauli, kun tiuuli ka pa! Hapon-hapon sa kabilogan san sayo na semana, nagkakalag-kalag ako, nagbabati kun unuli ka na! Wa’ ka nag’ud huna-huna!’

Harayo sa pagsugpon an isip ni Mintoy. Nasa mga naimod, nasarihan, nan naentrahan niya san nakaagi pa hamok na semana.

Lunihis na an tigbak san kagab’ihon, maski taod-taod pa an maaga. Ini na mga minatay na inpalubong kaniya, di’ pa man nagbabatog katunaw, nan nangurudat pa. Sa nagmarara na dugo sa kanira lawas, nagkurupot an ingod, mga ati, nan mga uga na ging’ot. Pakaradto-pakaranhi sa panit san mga bangkay an mga hapila nan hantik. Malin mas nangirhat pa ngani si Mintoy sini na mga namagkanap, kaysa mga irulubong niya, na an iba, mga muklat pa an mata.

Sundang man hamok an dara niya, kaya sundang hamok an inhawan niya sa mga ging’ot na nailawan san ispat na dara, nan an sundang manta an inkaykay niya, hasta rumarom nan dumako an ukad, nan makahusto an upat na bangkay. Dinaragnas niya sayo-sayo, na haros di’ na niya aram kun mga nano an indadagnas niya sadto, sa sarakot na pamati sin hadok, pangirhat, pagal, nan gutom.

Di’ man niya aram kun sira sin’o yadto na mga bangkay, kun paano sira nagkamaratay, o kun diin ngani sira pagbagatan san kanira kamatayon. Pinatawag siya pakanhi, tinugon san darar’on, nan san hihimuon.

Pira kaadlaw batog sadto, may kuruno-kuno sin ingkwentro sa Prieto Diaz, nan sa Magallanes. Mayon man sin hataas na kumander nganyan san mga rebelde na nakadulag sa operasyon sin mga soldados sa Matnog. May kandidato sa Pilar na binadil nganyan myentras nagsusurumaton sa kampanya. Maski arin sini, diri naikaob ni Mintoy sa hinimo o pinahimo kaniya san sayo na gab’i. Malin liwat pagalon siya niyan, sugad san kapaglanan na namati’an niya pakalubong niya sadto na mga bangkay. Bag’o yadto na pagal na namati’an niya, na malin tarakip, rulungtod, nan urupod san mga namati’an na niya, na pagal.

Di man pagal an namati’an ni Jason. Sa pira niya na lakaw sini na kaniya pilantropiya, niyan niya kasabuti an kawara-kinadtuan sini na kaisipan niya. Pagkakadto niya sa mga pinili niya na lugar, ma’o man gihapon an naiimod niya: an kabataan na mga dugnitan, na malin wara naglalalam, an mga daragko na na manglain-lain hamok an inkukupot-kupot, na malin wara labot sa sadiri maglalam. Pagtiri’os an nasa palibot, para kay an mga uya dini, di’ man ada nagkakaparawot. Mag-irinagahay an surugal nan biringgo, may irinuman sa mga piliw sin tinampo. Wara pagkunong an urungal san mga karaoke, na haros durungan an magkahiritsura na kanta: ‘…guess I’ll always be a soldier of fortyuhunn…’

Nagdesidir lugod si Jason. Makunong na siya sini na naisip niya. Apisar wara man ada kinadtuan, delikado pa siya sa awtoridad, nan sa grupo niya; paluyo-luyo an kaniya pag-ikmat.

Kaistorya niya an sadiri. Nano daw kun umalto ngon’a siya pag-iskwela? Tutal, di’ man ada siya inkakadali san magurang niya. Sabihon ha’k niya, di’ niya piho kun nano nag’ud na karera an uyon niya, na ungod man ada ngani… Kun umalto siya, sarin daw kaawat? Mag-aano man siya? Mapakarin man siya?

‘Jason…’, nginarat pa siya sini. Pasulod siya sa kampus, sa suludan na harani sa simbahan. Kaupod niya sa grupo an naggahoy.

Sa bo’ot niya, iritado si Jason san paggahoy kaniya na sugad sin sadiri siya, o tawohan, nan habo niya sin atensyon, kun may mag-irimod kaniya, na siya ngay’an yo’n na ‘Jason’. ‘Oy’, bagaw niya na sagin man nginarat sa ogma. Rinani niya an nag-ughoy, na di’ man ‘gud tinawa. ‘May klase ako, ‘dre’, bagaw niya. ‘Late na nga yata ako, eh. Bakit nga ba?’

Pinitik san kaistorya an upos na sigarilyo, nan bagaw kaniya, ”Punta ka ba mamaya? May darating, baka… mga alas-dos…’

‘Ah’, bagaw niya na inpipirit na diri masilhag sa mata niya an inririrong. ‘Pass muna ako ngayon… andito ang ermat ko… Ino’orasan ang uwi ko. Okey pa naman ang balanse ko, e. Itim na, di’ na pula, he he he…’, nan kinahka niya an kaniya alimpupuro. Nakatinawa sini an kaistorya niya. Nakahangos si Jason, nan nagpaaram na siya, sunulod siya sa kampus.

Naghuhuru-higda kunta si dati na C2C Rudy Tokhang sa saday niya na balay harani sa Pureza. Huba siya bado, pwera sin pang-irarom sa saruwal. Hali sa istambayan niya sa may saod, unuli siya na mag-aalas-dyes an aga, san mauyam san kapalabay na wara man naglalabay na madedelihensyahan. Natangbarahan niya sa pag-isusulod kanira, an asawa niya, na nanglalaba. Sa salog, sa mus-ingon na andador na plastik, an ikatolo nira na bata, na nanggigilang an pandok sa dangga, sip’on nan luha, sin kauuka. Nasa iskwelahan an duwa pa na bata. Kadiyo-diyo, inuughoy san ina an bata basi pumuyo, na wara man pagpupuyo, nan an ina, wara man pamunay sin kakukuruso-kuso san inlalabhan, basi reparuhon an bata. Pag-abot ni C2C, inimod kadali an naggiginawi na bata, inimod an ina san bata, nan ginabot an babayi hali sa naiingkudan, pinirit pagpatihaya’a sa saday na sopa, nan hinuyug-huyog.

Kinapoy ada, hunigda si C2C sa sopa, nan nagpaurut-urot sin sugarilyo, in-uulunan an kaniya braso, nan nag-imod sa telon san telebisyon na raot, na lungtod sa hababa na aparador, kaabay san kaniya halip’ot na paltik, nan sin diyo na bala na hulag. An bata, kusugon na an uka, na nagkukutamba na sa andador. An ina niya, uningkod gihapon kahampang san inlalabhan. Di’ na bisay an putong. Wara hamok siya ribok. Sa alimpipingig niya, may bag’o na paig. Sa mata niya, may luha na dunung’aw hamok, wara pagpadagos pagturo. Taod-taod, bunuhat si C2C, nan lunakaw pakadto sa may saod, sa kaniya istambayan.

Tuna madishonorable discharge si C2C, san madakop na nangolekta sa mga iligal na parapulak sa Quezon, dini na’k siya pirmi sa palibot san Pureza, batog sa Embassy hasta sa Pink Elephant, naghuhulat sin delihensya. Dini siya pakadelihensya sin halip’ot na badil, na proteksyon nganyan niya, na pirmi niya sukbit kun naluwas siya, nan nanghuhuruyan didto sa kaniya pwesto.

Ma’o siya ini san bigla magpurutukan. Surunod na putok na kun sa harayo, sugad sin pugarot na may mga ulut na halip’ot nan magpapadagos gihapon. An purutukan, unabot sin kinse minutos.

Nagkariribok, nagdaralagan an mga tawo sa saod san Teresa, sa groseri san Fernando’s, nan sa mga pasilyo nan kwarto san PUP. Nagbaralintok an mga linungtod na nigo, nagkabirilin an nabugto na sinelas nan haluga na sapatos, napausamod an napangkog sa dalan na indalaganan.

Sa iskwelahan nira, nagdarapa an kadaghanan, nagpairipli sa mga harigi; nagtagasikop sa gawi san inhahali’an san putok. Si Jason, na malin diri nag’ud nahaghag san kariribukan, malin nagruruha-duha pa kun madapa o malingag sa purutukan, nginarat na hamok san may bumugnot kaniya. Natumba siya sa pasilyo, nan an nagbugnot kaniya, pirit induunan an kaniya ulo, basi pauklo’on man siya.

Pagkagab’i sadto, tidaku’i na balita an pag-ambus sa sayo na opisyal san iskwelahan. Pinaimod an interbyu sa inambus, na wara man kapuruhi, maski daghanon an samad. Nangyari nganyan an ambus sa irarom san tulay san Teresa. Sa nangyari nganyan na purutukan, may sayo na namatay sa perdida bala; sayo nganyan na dati na militar, na an ngaran, Tokhang.

Marso 31, 2018

Advertisements

An pinatay na kahoy

10959804_653269544818191_4517701420739051315_nMahunit na kahoy an inutod
linagadi, nan kinatam

sa mga pasagi na natuhto
kunuwa sira sin duwa

diri nag-awat an duwa na pasagi
sayo na na krus

ipamutang pinili
ini na kahoy

dahil sa kaniya hunit
nan pagiging tugas

ugaring, an lalaki
na dini pinako

hinibi’an nganyan
san langit; naglinti, naglinog

kaya ada may nagpatinti
sa nautod na kahoy diri sa lalaki

kay an kahoy na inutod
basi pagpakuan

hanggan na hamok
di’ na pagdadahunan

an lalaki malin nabuhay
makalihis an tolo kaadlaw
______________________
Retrato tabi ni Alma Jane Gamil. Salamat po.

Pasyón

pasyon.j‘Kusugon an pasyón, bati’on sa bilog na poblacion.
Mayad (liwat) niyan an panahon, diri masyado masudangon…’

An mamundo na tawo, sugad sin may sul’ot na manto
Nababasa sa kaniya tono an kaniya mga mutu-muto

Asi, hangusa ini na kanta nan ramihi sin bisay
Makahulugan an liriko, hararom an inagrangay

Ini liwat na pasyón, sugad san iba pa na tradisyon
Nagdidiyo na an deboto, naglalasaw na an debosyón.
_____________________
Retrato tabi ni Alma Jane Gamil. Salamat po.

93. Lugulugo sin Napalaín

pieta3Madali na nira ako kuwaon, basi darahon didto sa kwarto na may namaghulat na mga aparato na iparatay sa mga sugad sa ako. Huh, badi masugad, kun may magbuyboy, an aparato an punatay sa ako, diri an nagkabit sa lawas ko nan nagbuhay san aparato. Do’on sini taod-taod, mahuhuman ini na kapitulo san buhay ko. An mga kaintra, magpapadagos sa kanira pang-oro-adlaw na buhay. Ako, an bangkay ko, iintriga sa ina ko, basi ilubong an lawas ko, nan pagtiosan an panumduman ko…

Ah…, kun iba na, sugad sin diri ini ungod na nangyayari… Sugad sin inop… Sugad ako sin nabatóng sa sayo na tupás sin dako na bulód… Wara na nag’ud sin dulagan…

Di’ pa awat, mayadon an pamati ko sa dati ko na buhay. Kaupod sin mga kaamigo, sugad kami sin wara kamatayan; an kaogmahan mi, wara katapusan, an kaya mi himuon nan abuton, wara sin hangganan… Todo bakay arin, intero mi inpurbaran, linampasan pa an in’irogan. An mga kaamigo ko liwat, mga kabataan sin maykaya sa buhay, sin mga may koneksyon sa hataas na lugar. Nahihimo mi an diri natutugutan sa iba. Nasusulod mi an diri abyerto sa iba. Kun sabihon ko na nahimo mi an diri ordinaryo, badi diri ako masabutan. Mas mayad pa ada na sabihon ko na sinari mi an diri  nasasarihan sin ordinaryo na tawo.

San umabot na kami sa durho san amo himo-himo, nangaipuhan sin mababasol, nan ako an pinasalo sa kaurupod ko. Maski nano na pagsayuma nan pagnigar ko, pinagkasarayuan ako. Nahimu’an sin medyos an kaso kanira, naimbentuhan sin ebidensya. Wara man ‘to’o maniwala sa sabi sin sayo na sugad sa ako; pobre nan gikan sa kawaraon. Wara ako sin simpatiya na nakuwa. Masugad ada sira, wara man sin mawawara sa ako, kay wara man ako data. Sira, malin may tagama na na katungdan, na pwesto sa hataas na kompaniya o opisina. An pobre, sugad hamok sin ati, na dara-dara sin hangin, maski diin ipalid, nan maski diin ihugdon, wara man bale sa kaniya.

Nadudumduman ko pa, san gab’i na unuli ako, reparuhon an kaburungan sa isip ko. Pagtangbara ko sa amo balay, inabrihan ako san ako ina, na gurugab’i nganyan naghuhulat sa ako; nahahaghag, nangadye na maparayo ako sa karat’an. Maski diri siya magsurumaton, nabati ko sa hitsura niya an paghapot, kun napaano ako.

Di’ ko nag’ud masusukol kun sarin an kamunduan niya, san sabihon ko na, ‘Mamay, nakapatay ako… Di’ ko intutuyo, may nabadil ako…’ Nagpakaluha tulos siya, napaingkod sa salog, hurandig sa lunob. Sapo an agtang, sugad siya sin namungnan. Maski diri ko hilwason, nabati niya an gusto ko sabihon: raot na an buhay ko… Wara na ako puturo…

Sugad ako sin kapay. Malin wara na nag’ud ako sin pakamati, ni diyo na konsiderasyon sa ako ina. Sinugad ko pa, ‘Ayaw na tabi kamundo, ayaw na paghibi… Maayo ako danon sa kaurupod ko. Pero kun diri ako makabalik buwas, isipon mo hamok na namasyar ako… Na sugad sin wara nangyari…’

Ugaring, san naglalakaw na ako, san liningag ko an balay mi, an banaag sin suna sa naiingkudan san ina ko, nagpaaram ako kanira, sini na mga kinadak’an ko. Sa isip ko, sasayawan ko an tugtog, hahampangon ko an kaipuhan ko hampangon.

Mamay!’, tag’ok ko kun iba na, na kinamata ko sa hababaw ko na turog. ‘Habo ko pa mamatay! Mamay! Mamay…!’ Pagbuhat ko so’n, pinamulos ako sin dangga, maski kun panahon na mapinit, o nagbubusabos sa luwas… Naiisip ko, wara sin surumaton na makahusto sin pag-ayo ko tawad sa ako ina… Mayad pa ada kun wara na ako kabuhay…

Pero niyan, urhi na ada an pagbasol, o nano pa man na mga kaisipan nan huna-huna. Unabot na an oras ko. Maski awat ko na ini pag-antisipara, nanakig man gihapon ako. Nahadok man gihapon…

Huhhh…, nag-iinop na naman ada ako… O, namumungaw-mungawan…? Nano ini na naiimod ko na anino, tawo? Sin’o ini, sayo na payaso, si Iskaramusa…? Hoy, sayawi daw, alinga ako…! Kundayi sin pandanggo…! Nahadok ako dini sa karsel ko kun naglilinti nan nagdadalugdog. Galileo! Figaro! Papuyua an mga bito’on! Pakununga an paralanat san mga bulalakaw! Nyan… sugad so’n… Di’anison…

Bismillah! Diyos ko! Halian ako dini sa namutangan ko… Palibreha ako… Paluwasa ako…! Di’ako matagal dini, kay si Beelzebul, may tinagama sa ako na sayo pa na dimonyo… Bismillaaah…!!!

Kay nano sa panabot mo, basta-basta mo na hamok ako babayaan dini, basi pagrabakon nan tuprahan sa mata? Papalabyawon mo ako, nan babayaan dini hanggan mamatay? Di’ mo yun mahihimo sa ako! Aram ko na di’ mo yun kaya himo’on! Kay kun diri, mapirit ako pagluwas dini! Madulag ako…!

Kundi…, nano pa man? An sugad sa ako, maski nano an mangyari, kay wara man ako halaga… Naiimod man san intero… Wara ako data… sugad ako sin ati na inpapalid sin hangin… dara-dara maski pakarin…
__________________
Inspirasyon tabi an Bohemian Rhapsody san Queen (Mercury, 1975).

Retrato tabi ni Alma Jane Gamil. Salamat po.

Sangtaon ini na sinurat. Sa paghanap sin angay na palis san titulo, naadman ta na an bohemian, sayo na klase sin tawo o ugali na diri namumutang sa sayo na lugar, na an pag-uugali, iba sa kadaghanan. Kaya pinalis ta ini na napalaín. An rhapsody, bagaw, magarbo na pagpaabot sin sentimyento o pamati, o bagaw may pagka-epiko na rawitdawit. Malin an tiharani’i na porma sini, an epyllion, na wara man sin eksakto na kaado na termino sa Bulusanon. Kaya kinuwa ta an tema san liriko, nan pinili ta an lugulugo.

Sa paghanap ta sin datos manungod sini na kanta, nadiskubre ta ini na dokumentaryo.

Nadiskubre ta man an diskurso ni Abdon Balde manungod sa surumaton na Bikol, partikular an termino na rawitdawit.

Prutas

20140902_091737Matam’is an bunga sin lagalag na prutas. Mas matam’is, dahil ada unáy an pagtubo, na wara sin pag-ataman. Sayo pa ada na nakapasiram sini, yo’on ngani na pagpukdi sin prutas sin kahoy na di’ man intanom…

San masarihan, ungod an ruyag na namatean, na biyo na nalim’tan an mga dati na na’ruyagan. Ma’o na hamok ini an masiram, an gusto nan na’galatan.

An tawo, di’ man hamok nabubuhay sa prutas. Sugad sa kolor sin balangaw, may iba pa na pasambang an buhay; halimbawa, musika, pamati, kamutangan, o pakamo’ot. Dati, may panahon pa sa mga ini; may lugar sa puso nan bo’ot. Musika an hiyom sin mga diwata nan mga nimpa, huyop sin hangin kaduweto an mga kahoy, nan huni sin manglain-lain na hayop. Niyan, maski ruyag pa an pamilyar na tunog, daog na nganyan san timhong na dara san rami sadto na prutas.

An pagpamunay, o silensyo, o mayad na pamati, mga dati na inhahanap nan inmamaw’ot, suhol nganyan ini sa paghingoha, na daog pa nganyan maski an pakasadiri sin maski nano na materyal na bagay. Niyan, maski an isip, di’ na namumunayan. Wara na sin silensyo maski sa puso, o mayad na pamati, kun an isip pirmi nasa pagmaw’ot, sa paghanap sadto na nasarihan na prutas.

Napasepara na hasta san pagkamo’ot. Nabalewara pa an mga namomo’ot. Di’ na naiimod, kay badla na an sayod. Maski nganyan an hapros san pamati na ini, malin wara na rami, na haros ikumparar na sa iritasyon sin ingás. Halip’ot nganyan ini kun i’abay sa rami sadto na prutas.

Nagpadagos an sugad sini na kamutangan, kadungan san panahon. Nagharali na hamok an mga hayop nan san kanira huni, kaupod san pagluyos san mga tanom na naradag an mga dahon; natuda hamok an mga kariwkiw.

Sa padagos na pagmaw’ot sin iba pa, nawara an kapamunayan nan san silensyo sa kaniya lawas nan palibot. Natukalan sin paglingot-lingot, ngarat, nan sa urhi, pagkamundo.

Bunaya an mga namomo’ot nan dati na namot’an. May lunu’od, may naghanap sin iba, may namatay sa kamunduan.

Sayo na adlaw makalihis an huru-halaba na panahon, nagmata an tawo na may realisasyon: na di’ na ada niya yadto maaagihan na puno na may pambihira na prutas. Kun diin-diin na siya pagsusog. Naghulat na siya sin tuig na panahon. Panahon na na balikan an dati na buhay, nan an mga na’ruyagan. Kundi, san mangalag-kalag siya, nareparo niya an dako na pinag-iba san kaniya palibot. Wara na an dati na silensyo; natukalan sin ramok. An musika niyan, ringsal sa pagbati. Makahahadok an asdang san mga tawo sa palibot. May maraot na amyong sa hangin, nan sa mga piliw, nanghumpilad an mga bangkay; burarat an mata na malin nginarat. Sa hiwa na nakanganga, nasasayod pa an ultimo nira na inkakaon, an hilo na punatay kanira: an prutas na inparahanap niya.
___________________________
Retrato tabi ni Sg. Salamat po.

Pagsulít

taloyPagkamatay
Kun in’iisip na di’ pa tuig, na di’ pa nasa edad, nan daghan pa an inamamaw’ot na maabot o mahimo, mahod harayo sa isip an bagay na sugad halimbawa sin pagkamatay. Labi kun an taglawas, aktibo sa manglain-lain na kasibutan: sa pag-adal san kamutangan san sosyedad, pakisayo sa kasaragdangayan, pagtag’ok san nasa bo’ot, nan pag-una-una sa paghanap sin paagi.

Bitad
An magurang, kun may namamasdan na iba sa inlalanat san bata, mahod nakamatì sin haghag, sin pagkakidít. Gugustuhon na kabiton an bata, iharayo sa iníisip na peligro, sugad man san saday pa siya… Ugaring, ini na bata, diri na niyan bata. Aram na niya an kaniya inkakadto. May kusóg na an bo’ot sa kaniya tunob. Puso niya an nagtutukdo kaniya san mga liko’an nan sagkahón.

Para sa daghán
An bata na nagiging biktima sin maraot na himo, kamunduan na dako sin magurang. I’hibi ini, i’damag, i’hapot sa kun sin’o an may simbag. Sa kaniya pagmundo, badi diri niya narereparo na an bata niya na nawara, diri man hamok niya bata, kundi bata sin daghan pa na magurang, nan kamanghod, kaamigo o kaupod sin daghan pa na di’ ngani niya mga kila…

Anibersaryo
An panahon na hinulat sa pagkamit sin maila na hustisya, halaba, maluway nan malanit na panahon. Pero kun an pag-abot sin panahon, pagsulít an pagtan’awon, halip’ot, malaksi, nan matimhong ini na panahon. Kay maogma an panahon sin selebrasyon sin buhay, na ginamit sa pagpalibre nan pagdanon. Si’apo, kun yadto na buhay, inutod tulos sin mga maraot na anino.
_____________________________
Saludo sa ika-napolo na taon san pagkamatay ni Talóy.