An pagbutás

abayIya, salamat, kay nakatrabaho man do’n sa iyo ini na mga soltero ko… Imbes na magpara-iristambay nan pagkakahapon, hubog…’

‘Aw, akay magdiri…? Mayad ngani na kaupod sira dini, kay basi di’ na magharayo, nan maturu-tan’aw man an mga gamit dini…’

‘Aw, syempre, di’ mi man yo’n pabay’an… Iya, kan’o daw yun mahuhumán…?’

‘Depende sa… badyet, ha ha ha. Basta diri ha’k pagkulangon, nan ini na mga panday di’ magkaproblema…, badi mga Hunyo…’

‘Aw, di’ man ngay’an awat… Mayad pa ini na abrod, kay nakapabalay…’

‘Ha ha ha… Diyata, mayad pa… Sakripisyo man na dako… Nan swertihan an pakaagi sin mayad na ahensya, mayad na amo… Nan…, tyaga…, disiplina…’

‘Mayad man gihapon… Kami dini, ma’o na ini…’

‘Kun isipon, pareho man hamok kita… Nadako hamok diyo an kwarta ko, kun nasesensilyo.., ha ha ha. Nalalangkag man ako sin pakihalyaw kun hapon, an iristorya sa tinampo kun aga… Gusto ko man magturog na alas-otso kun gab’i… Di’ man uga’ng pwede, kay may obra pa…’

‘Aw, kun swelduhan man ako sin dular, makatios man ako…’

‘Di’anis man kunta an pirmi urupod… Kada okasyon, naaatendiran… Diri urhi sa mga notisya dini… Diri nali sa mga pagkaon…, Diri masyado nalalangkag san mga inagi-agi…’

‘Magraot kun pirmi man ako makatadi sin tsokolate…?’

‘Aw, kay tsokolate man an mayon didto, na di’ man ngani gusto sabihon, hulag hamok yo’on… Didto, makalalangkag an hinagom, pinakro, binamban, inun’on na turos…, hurunglon, iristorya na harampang…’

‘Kun makapadara man ako sin ipahiringayad sini na balay mi, kaya ko man magtios… Ikaw ngani…’

”Sabagay… Iya, hala tabi. Bayaan ko ikaw, ha?’

‘Hala…’

Sa dalan, kada labayan niya, haros parareho an ughoy sin parareho na tawo, niyan nan sadto; pagtala na sugad sin na’ibog, an pakaraw na barhag, na anad na man siya magsagang o magsayuma. Mala pa hamok, kun pamag-unrahon… Di’anis man nag’ud kunta kun pag-uuli niya, maghaharampang gihapon sin diyo na oras, praktison gihapon an irintrimis nan kararaw sadto… May pagruha-duha, kun diri maagda an iba na dati na kakila, nan magdumot baga, kay mayon ngani sin nabururut-burot na di’ man kakila… An pangalang-alang, kun maging ritwal ini na pag-onra, paglauman na, kada pag-uuli niya.

Nakatinawa siya na malin habuon na sini na buhay, maski malin habo man pagburut’san. Di’ ngani nababalumbunan an agihan na bilog na taon an paglapok. Di’ ngani natatanos an paiplian na karigusan. Kumbaga daghan an i’iristambay san kaurupod, pwede man magtaga hakot sin ibaralumbon na tagdiyo, hasta mapunuan an kabab’an, o makatipon sin baybay na ipakurudal… Kun pagkakahapon, hubog, may ihurubog…

Pag-uuli niya, eksakto sa sukol an kaniya oras. Barahin sini an aabutan na pamilya, an kaupod na pamilya na makapangalag-kalag man dini, an mga lalamon, an sa maw’ot na pamunay na bihira man umabot sa sangtaon… Kun ighahatag niya sa iba ini na oras, kan’o niya tatagan an sadiri niya…?

Nasa isip niya an imahen nira na magkararani. Gustuhon man niya an dati na buhay, di’ na magkakanigo, kun mayon sini na niyan na kaniya indidiyo-diyo. Sugad man san kararani, na nagmamaw’ot pa sin iba, maski malin di’ man nakabutas sa oyon pa…
____________________
Retrato tabi ni Sg. Salamat po.

Di’ pa maaram maglangoy

SONY DSCO, Pale, i’uli ko na ini na ira’idan niyo, ha, kay nagpaparaka-paliman-limanan ini…? Para in’gamit pag-ira’id san pudingon san Pasko…’

‘Hala, payt ha’k, Pale. Piliwan na’k do’n, kay, ho…’

‘Aw, nano yo’n na inpipritos mo, butanding?’

‘Buru-butandinga ini, na bag’o mabuhay na turos…’

‘Ma’o, ha? An bagaw nganyan sin taga-Albay, ‘an sira na pigdadakop digdi sa Bulusan, da’i pa ngani tata’o maglangoy…’?

‘Hm, kay ma’o an masiram… Asi, Pale, tadihi…’

‘Aber daw… Maygudnis, Pale! Sugad man hamok sin ispagiti! Pambihira!’

‘Aw, ayaw so’n na ispagiti kay di’ man yun marag’mo…’

‘Nano ini, isuruda hamok?’

‘Diri… Sumsumanan hamok…’

‘Aw, ma’o? Mabalik ako, ha?’

‘Payt…’

‘Akay wara ka paglain sin isuruda?’

‘Hm, habo man sini an kabataan, kay nahadok san balidbid… Badi bumakal na’k sira sin daan luto do’n kura Ester…’

‘Aw, hala…’
__________________
Retrato tabi ni Alma jane Gamil. Salamat po.

Daginot

12620466_173384276361394_1214045777_o‘Mapakarin kuno yadto na ‘urupod?’

‘Di’ ko aram… Badi pakaon sa may simbahan.. Ho, yadto na sa may munisipyo…’

‘A, ralakaw-lakaw hamok ada…’

‘Imuda baya, ha, kay sugad sin di’ man sa Bulusan ini na tan’awon… Malin kun diin na syudad…, badi sa Manila, o kun diin…’

”Kay…?’

‘Imuda, kay an tinampo, sementado, diri na ispaltado na talagud-tagod. May mga linya an tinampo, wara na mga ging’ot sa butnga… An mga building sa magluyuan,  mga sementado, nan may pinta… An mga uniporme, nagkapira pa,  kay niyan, tolo na an hayskul dini…’

‘Aw, ma’o… Niyan syempre, daghan an may selpon, nakateks, naka-pisbok, nakaretrato sin maski nano…, may mga grupo pa ngani sin parapitik…, di’ na namagkagod o ira’id, kay may nababakal na daan sa plasa, kun Kamahalan o pista o Tagkalagan, kun nauruli, daghan an may sasakyan…, uso na man dini an ice cream na ginalon, nan keyk… An mamon sadto, kun Tagmaramonan hamok… Usuhon na an ispaghetti nan pansit, maski ngani litson…, nan nalalangkagan na an binamban nan linusak…, imura an mga iskwela, kay mga di’anis an butangan sin gamit, an dati na habak sa dubdob o sipit sa bulsa…, sadto, sa mga tinedyer, guru-giritara hamok, niyan, may mga banda na na tagdiyo… Uso pa man an bisikleta, pero niyan, mga mountain bike na nan racer, may mga grupo sin siklista, na syempre, kumpleto sin gamit, uniporme, san’glas, helmet, gwantes…, daghanon an de-motorsiklo, maski daghan ada an wara lisensya, dyaraging-dyaging pa-Dancalan, o Tan’awan…, kada okasyon o handaan, di’anis na naiimod maski hain pa an kakila o kapamilya…’

‘Ma’o… Nakagdaginot man, maski daghan pa gihapon an kulang… sige an siripat sa gobyerno kay buntulon nganyan nan bat’ugon, daghan na man ‘gud an bag’o niyan na programa na naruruyagan san katawohan, pwera sin mga naka-ingkudon, na tidadale ha’k an payt o tipapayt ha’k an dale… Sadto, kuru-karanta pa sin Bagong Lipunan, wa’ man sini… Ho, niyan, organisado an mga kagurangan, natatagan sin ayuda an mga pobrehon… Sadto, nalalabayan ko an bata na nag-uudo sa piliw sin tinampo, kun didto igu’a sin purga, namagkibol-kibol an bulate hali sa tiyan… may naimod ngani ako na bulate na nag-agi sa talinga nan sa irong…’

‘Grabe, ha…?’

‘Oo. Niyan, bihira na ada yun… Badi mayad na an sustansya sin inkakaraon… Nan, reparuha, mga bisay na niyan magbado-bado an kabataan, matariya pa ngani an iba, diri sugad sadto, na kaupod na sa disayn san bado mi an digta, tangbol, luho, bag’id… o, badi huba hamok, nan de-siki… Aw, daghan pa man an mur’iton nan mus’ingon, pero naibanan ada… Kay, syempre, daghan pa man an buntulon na opisyales, maski sa mga baryo, irirog-irog man sin porolitika… Kay kun unahon hamok an pangaipo sin nasasakupan, halimbawa, an kakulangan sin buri dini sini na mga parahimo kalo na buri… an solusyon sa peste san abaka, mga tanom na diri matutumus-tumos sin bagyo, sistema sa pagpadagat, pagbalay, pagpabakal sin Bulusanon na produkto…’

‘Iya…, kun nakadaginot pa-unhan, nano daw an nagkabirilin nan nagkahurubon…?’

‘Ugali…, kinaadman…, pagtubod… Kundi, diri na yun sala sini na pagdaginot… Nasa tawo na yun. Kadaghanan san nawara, wara man kabilin o kahubon… binilin na nag’ud…’
______________________
Retrato tabi ni Alma Jane Gamil. Salamat po.

An nawarà na bangkás

12471073_997482810324880_853280680_oMay insusukól sa kamót si Inoy Kiyô. ‘Atóg, sugad na yadto sini, Padi. Kun sa karne, butángan mo’k sin mga duwa na kapayas nan sayô na kumkóm na luy’a, daghanon na yadto na tinola. Kun sa bulang, pira na’k kunta na pururók, pwede na yadto iitsár…’

Hunugot sin hararóm na hangos si Inoy Kuyô. ‘Hmp, badi iba na tawo sadto an hunigop san sabáw. Badi binutangán sin sayô na kumkóm na tanglad, sayô na kumkóm na dahon sin sili, nan mga pitó na sayote… Kun maimód ko dini sa pagkararani an rinupdop na balukag, ako man an tagbaláy rurupdupán sini na ako sundang…’ Nan tunupra siya sa ingod.

‘Atóg kay di’anison ‘to’o sadto an balukag na bangkás… Kun sa harayo, an pag-imód ko sadto, sugád man hamok sin sinanlag…’

‘Paano-ano mo man…’

‘Malin ma’o man ha’k yadto an bangkás dini… Kun maimód man nag’ud an rinupdóp, di’ ma’nigarán na balukag sadto…’ Nan tunupra man si Inoy Kiyô sa ingod.  ‘Pwera karáw, kun halimbawa maimód mo an balukag sadto, otro taón pa, kun halimbawa pinangsuksók sa kuguhan, pwede pa ada i-akusár an tag-ubra?’

‘Ipamutang may tumestigo pa…? Ambot… Badi di’ na… badi magkahurugák na so’n an maimbestigar nan san huwes na masentensya…’

‘Aw, kun hasta san mga sugad so’n, pagsumatan mo sa gobyerno, pangpatayon man, pamati ko, ungód an magiging hadok sini na mga makaráw-karáw…’

‘Aw, di’anis kunta yo’n. Kay an inhustisya na nahihimo sin krimen, kun grabe an sa niyan hinimo, mas ngana an sa sadto pa, na wara kapatasi. Sugad yun sin samád na awaton na, sige ha’k sin hutung-hutóng, maski hasta na hamok, di’ magpipila…’

‘Ma’o. Kairó man san mga sugad so’n an inagihan… Sugad san Visconde, Maguindanao, nan sin daghanon pa… Dini sa ato ngani, mayón man… May mga kriminal na buhay turista sa Bilibid, nan niyan pinaluwás na… Mayón sin di’ man ada inhahanáp…’

‘Pan’o so’n na buntól an sistema, nan maburong an hustisya…’

‘Iya, nano, maataman ka gihapon sin manók…?’

‘Hmp, habo. Iba man ha’k an makinabang…’

‘Madangbaon daw an imo tanglad sa hawan, ha?’

‘Aw, pwede pa man yo’n sa suli na langka…’

‘Iya, an imo mga luy’a…?’

‘Aw, pagtaga-la’gaón, nan himuon na tawho…’

‘Tsk, naunong ha’k sadto na nawarà na bangkás…’
____________________
Retrato tabi ni Alma jane Gamil. Salamat po.

An parakutay

10391059_791601667579663_8605417421989923465_nNamunay an parakutay sin balangaw.
Kaniya tinipig, sinipit nan lunusad siya
sa tahok kay ilubong gihapon sa ingod
an hinakgin na balangaw.

Sa nalulubngan, an itom na panganoron
naman an kaniya kinaykay. Sa kaburut’on,
pa’sambangan niya ini sin mga bito’on
nan bulan na dayaw. Kun di’ pa magputlong,
sasabragan niya sin nagkapira do’on
na bulalakaw. Sunakat siya gihapon, tungtong
sa talod sin mga dahon.

Sa kaniya paglubong nan pagkaykay,
may talod na unaragirang nan natalkas,
may talod man na ugbos na nadagdag.

Kaya pagbalik niya paitaas, mas hataas
pa an una na talod, nan an durho, haros
abot na sa mga layog, maski wara pagliwat
an bilang niya san mga talod.

Naisip san parakutay, kun humataas
pa doon taod-taod ini na hagdan,
mas bale di’ na hamok pagtukalan
kun nano an nakakutay. Kay kun dulom,
di’ mag-iiban an talod, maski padagos,
di’ na’munay an pagdagdag sin ugbos.

Yadto na panahon, pagal na an parakutay
sin kasakat-lusad, lubong nan kaykay,
nan awat na niya maw’ot maimod
an itaas pa san panganoron.
_________________
Retrato tabi ni Alma Jane Gamil. Salamat po.

Pangontra

10624986_758458254227338_1677195615206888582_nMay duwa na magurang na nag-eergo sa piliw sin dalan. Bagaw san sayo, ‘Ako, Padi, naghihingoha ako na mapaadal an ako kabataan, basi an kanira maging buhay, mas umayad man sa ako kinadak’an. Kay aram mo, an tawo na may diyo na inadalan, diri ha’k sa diri mumong, mas may kusog sin bo’ot, tiwala sa sadiri, pakasabot sa mga paagi san kinab’an, nan diri basta-basta nasusulsulan… Kina’adman an kanira magiging pangontra sa kapobrehan…’

‘Ako, Padi’, bagaw san sayo pa, ‘kila mo baga ako, na di’ ko na inpapasakit an simple? Makusog an ako pagtubod sa Mahal na Diyos, nan bilog man an pakiupod ko sa mga kararani, mga amigo ta, nan mga kaparyentisan ko, na basi pa sa panahon sin pangaipo san pamilya ko, di’ man lugod sira magpabaya. Kundi, ahuon pa baya an maraot na swerte, ha? Kaya, dara sini na pagtubod nan pakiupod, nan dahil kulang man an ako kakayahan, kun may sobra diyo an ako delihensya, binabakal ko sin mga medalya, nan pina’benditahan ko. Kada sayo na medalya, pinipingkit ko sa kabataan ko, basi pirmi sira may pangontra…’
____________________
Retrato tabi ni Alma Jane Gamil. Salamat po.

Bilin

unnamedAw, ho, may tapayan dini, nan sin…, na’ ba’ an ngaran sini, na sugad sin masitera, na butangan sin benepisyado na isda…?’

‘Hmmh, mga gamit yun sadto na gilay mi, ma’o na man hamok an nagkaturuda… Nagkawarara na an mga bado, kapipi, maram’anan, hasta san tirigpo na surod nan sudlay…’

‘Aw, eh, wara man ini mga sulod…?’

‘Wara mga sulod, pero, puro yo’n ungbaw sin panumduman… ‘