Pagkaaga sadto

1415094_1178664445496405_4013377386085186006_oPagkaaga pakabagyo, madali man hamok an kamungni ni Inoy Marino nan Oya Marina. Pakapamahaw san tuda san nakaagi na adlaw, nanarabaho na sira, kadanon pa an kanira kabataan. Pinang-utod ni Inoy Marino an mga pal’ak na kahoy, inaraginsa sa sayo na piliw. An mga kadailan san bubong na nanghumpilad, pinururot niya nan inaraginsa man sa sayo na piliw. Linain niya an ma’datahan pa. An raot na nagu’d nan barari, binutang niya an iba sa tambak sin mga igaratong, nan an iba, inupod niya sa mga tap’ungon.

Si Oya Marina, nanilhig sin mga radag na dahon nan mga bukdo. An mga gamit nira na pinangtalbo, kun sa pag-imod niya mayad pa, piniliw niya sa may bubon, basi malimpyahan do’on taod-taod.

Taod-taod pa, nakahurandig na sa lunob san kanira dapog an pira kabulig na hilaw na saging, na badi paghuhulug-hulugon na’k. An kabataan, nagka-urutadlan an mga palwa; arabay sira pagyagos. Iturukal nganyan sa paspas na nira na silhig.

Bag’o pa manirum-sirom, limpyado na an kanira hawan. Nakaritan na an tap’ong, maski maasuhon hamok, kay an mga anahaw hali sa bubong hamok an naglalaad. An mga lab’as pa na dahon, sige hamok an araso.

Atog, kun diri pa’k sa barari na lawas sin saging, nan sa mga lubi na barari an dahon nan nag-iritaas, sugad man hamok sin wara sira bagyuha.

‘Ba’ah, inungud-ungod niyo an pamisay, ha?’, sunggod ni Inoy Aker na kararani nira.

‘Ma’o, kay mapawuton an pangalag-kalag… Nan kun may rumadag pa na sanga, na makalugtok. Kun diri man panghalion, badi mapangkugan sin maagi…’, simbag ni Inoy Marino.

‘Iya’, bagaw ni Oya Akel, asawa ni Inoy Aker, ‘pagkanhi daw san may rilip, masugad, wara kamo tara’i san bagyo, ha? Basi di’ lugod kamo matagan?’

‘Hmm, bahala sira’, bagaw ni Oya Marina. ‘Naimod man baga ni Kapitan…?’

‘Kami’, bagaw ni Inoy Aker, ‘di’ ngon’a mamisay kay basi maimod nira kun sarin an distroso sa amo… Magraot kun tagan kami sin sa’ na sako na bugas, nan mga gamit pa do’n na iba?’

‘Ha ha ha’, tinawa ni Oya Akel, ‘magraot kun pahimuan pa kita sin bag’o na balay?’

‘Hmh, ma’o, ha?’, bagaw ni Inoy Marino, na kunadto sa luyo san sirong, kay didto hinanip an kaniya asadol.

Pakapanigab’i, san sira na hamok, bagaw ni Inoy Marino, ‘Buwas, madelihensya ako sin uway nan sin patong, basi mahingayad an ato bubong, kay basi di’ mag-apgi kun nauran. Di’ ta na ini pagpaabuton sin Bag’ong Taon, kay kun matahuy…’
______________
Retrato tabi ni Rene F. Gallano. Salamat po.

Wara budbudan

langitHasta niyan, wara pa kita kuryente… Mabag’ong taon na hamok,…’

‘Ma’o. Mapawot liwat kun kulang na praktis sa dulom…  nan wara telebisyon, selpon,…’

‘Sugad na hamok ada kita sini kun magbabagyo? Kun adlaw, pamisay, kun gab’i, dulom?’

‘Ma’o. Wa’ nag’ud sin naiisip na solusyon an mga nagpapabakal sin kuryente…’

‘Angay ada kunta, hinab’iton nan kanikanon an mga kable kun tiaabot an bagyo, nan ikutay na hamok gihapon pakalihis…?’

‘Di’anis man nag’ud yo’n… Pamati ko, naisip na nira yo’n. Para kay…’

‘Para kay nano?’

‘Wara pa ada pakalalam paghimo sin duru-dako na budbudan…’

‘Ma’o, ha? Magkakagurumok man nag’ud kun titilikon-tikunon hamok…’
________________
Retrato tabi ni Sg. Salamat po.

Burak sa guták

071215Harani na an Pasko san lunabay si Nona. Napalimán-limanan lugod an plinano kunta na selebrasyon, na inpaabot sin sangtaon san iba nan sin mas halabâ pa san iba pa. An karuyagon nan kagalatan, natukalan sin pagkadisganár, pagkalo’oy, haghág, nan paghulát sa inlalaóm na danon. Hasta san pasuruhay kun sin’o an mayád na kandidato maski di’ pa panahón sin kampanya, malin lunuya.

Di’ pa man nasisilhig an mga dahon nan nabibisay an mga bisayón, lunabay man an pangggana ni Pia na Miss Universe, may guyud-guyód pa na drama. Natahuban man sini an iristorya san distroso na hinimo ni Nona; napakadto sa más di’anis, mas magayón, nan masiga na istorya.

Sa mga masunod na adlaw, magsasakot na ini na duwá na istorya: Nona-Pia nan Pia-Nona, hasta na magPasko. San adlaw na makalihis ini, malin wara kareparuhi an balita manungód san pagbaya sin sayo na parabalita, si Letty Jimenez-Magsanoc, editor san Philippine Daily Inquirer. Niyan, sa panahon san resureksyón ni Marcos nan sa tangpi san rehimen ni Duterte, daghanon na ada an diri nakadumdom, maaram o may labot pa san mga balita na sugád sini. Kun iisipon baga, may anggulo kunta ini sin makaruruyag na balita, kay si Magsanoc, kamanghod san popularon na personalidad sa telebisyon nan sine, si Lourdes Jimenez Carvajal, o Inday Badiday/Ate Luds.

Ambot kun sin’o pa an an nakadumdom sadto na panahón, di’ pa man kunta nayntin-taklaon, san an kanira peryodiko, an Mr & Ms ni Eugenia Apostol, kaupód an WE Forum ni Jose Burgos, Jr., sugád sin namók na namurisaw sa diktadura ni Marcos. Hali dini, nabuhay an Inquirer nan Malaya. Kun an mga peryodiko na tuta sugád san Daily Express nan Manila Bulletin mercedes benz, an Mr & Ms nan WE Forum, padyák; pero padagos na nakipalánat, kaurupod an mga maisog na parasurát sadto na panahon. San mga adlaw san EDSA san 1986, may duwá pa na luwás ini na mga namók na prensa, aga nan hapon, an bagaw special edition, na naghahatag sin detalyado nan ungód sa oras na nangyayari san rebolusyón.

Sa PDI, nababasa an mga istorya na badi diri maluwas kun peligroso an panahón o iba na peryodiko. May mga kolumnista sira na nagpapadara sa mga bag’o o mas bata nira na parasurat. Isipa an manungód sa iskandalo san 1992 Little League World Title Series na ginana kunta san representante san Pilipinas, an Zamboanga City, kun diri dahil sa istorya ni Al S. Mendoza sa PDI manungod sa mga player na overaged o diri man taga-Zamboanga. Dahil sadto, binawi an tropeo sa Zamboanga/Pilipinas, pero daghan na Pilipino an naaburido pa kun Mendoza.

Nagsurat man sin kolum sa PDI an dati na di’ napiperde na gobernadór san Sorsogon, si Tata Juan Frivaldo. Napiritaw-pitaw pa si Amando Doronila, pero diri si Conrado De Quiroz, amigo sin mga musiko na Pilipino, henyo sin surumaton, nan pambihira na eskrimadór san kaniya pluma. Ay, kun aktibo pa hamok siya niyan, daghán an masusubsubán san harang san kaniyá panurat.

Sayo na imahen na pinaluwás sa namók na prensa san nagpipinál na an diktadura, an nagkakanta na diktadór nan san magastuhon na Imelda, sa bintana san palasyo. Kaabay an totoy pa na Bongbong na naka-kostyum sin haluga’ay na patíg, simbolo ada sin panakig niya san nagdadangadang na panón na harani na sa palasyo. Pira ka-oras sadto na imahen, i’butang sa headline san PDI: Marcos Flees!. Magkakaluwas sa mga tinampo san Manila. Mag-oorogma bag’o pa mag-maagá.

Di’ ma’awat, magpapasuruhay kun paan’hon na an nabawi na libre, kun kunáy angay ihatag an mga rukdóg nan san mga muhmo. Pagdulág san makalit, tunukal an más daghan, mas arkabós na makalit.

Hasta niyan, in-iistorya ini sa mga dahon san PDI, sa mga istorya maski sa social media, sadto na mga nakaimód o nakasarí, na padagos an pagsayuma sa pagpunas o pagliwát san historya. Kun madaóg an boses nira, badi sa maabot na panahón, malilim’tán na an mga sugád kun Letty Jimenez-Magsanoc, diri an sugád kura Nona nan Pia.
____________________
Retrato tabi ni Alma Jane Gamil. Salamat po.

86. Ini’iisip ka

marckyragasaSa mga tinampo san bungto
sa bararî na lubí nan mga punò sin saging
sa nagkaruluwá na mga punò
sa naraot na kabal’yán nan pagbuhay
sa pinalid na mga plano nan paghunà
sa nayugyóg na paglaom
sa panumduman san kusóg san hangin nan agumod san balód
sa namungnan mo na pamandók
sa harayô mo na tan’aw
sa pamilya mo na namaghulát san imo hihimo’on
sa pag-isip kun paano gihapon magbabatog.

Ini’iisip ka, palabyáw,
ini’iisip ko ikaw;

Ikaw, kaupód sa buhay nan sa maabot
sa maisog na panahón sin kalamidád
sa pagbatog gihapon sin istorya na di’ ta arám
kun pan’o mahuhumán.
_________________
Inspirasyon an Iniisip Ka san Inang Laya.
_________________
Retrato tabi ni Marcky Ragasa. Salamat po.

An inâ, an batà

071115Inâ

An kaniya mga kamót, malín hinimo san Diyós para sa kaniya batà; mamaranga basì may madelihensya, mangaró-aro basì dirì magutom an bata nan maruyag sa pagkaon, basi mabutangan sin sustansya an saday nan maluya pa na lawas, nan ipandóng kaniya sa urán, tun’og o nano man na makalugtók.

An mga braso niya, pinakusóg basì kilíkon an bata, isagáng sa nano man na maglalabót kaniya, idayan-dayan siya sa paghimaturóg.

An mga mata niya, muklát sa nano man na makaraot sa mayád na lawas san bata, o sa nano man na makadará sin ogma kaniya. Nahihinayod siní an nano man na kamaw’otan san bata, hasta sadto na dirì nahihílwas. Nasisílhag siní an mga pangalang-alang, pagruhá-duha, o nahahadukan san bata.

An kaniya hiwà, naghuhuyóp sa mahadlát na samad, nagpapagaan sa makulóg, naghuhulit, nagpapasunód, nagpapakusóg, nangadye sa mayád na lawas nan paglakaw, sin bata na magbabayà kaniya, sa dirì maawat na panahón.

Batà

An kaniya mga kamót nakakuruwot sa braso san ina, na malín gikanán san kaniya kusóg, panarig, nan tiwala. Liwán sa inutod na pusod nan inunlán, ini an padagos na koneksyón niya sa ina, hasta sa adlaw na siya mismo an mag-uunáy pagbutás.

An mga braso niya, niyan maluya pa. Maabot an panahón, an kusóg sini na mga braso an magkakabit kaniya paharayo sa braso san ina.

An mga mata niya niyán, kun tinawá, nagdadará sin sangribo na kaogmahan sa ina, nan sin hararom na kamundo’an kun may naturò na luhà. Maabot an adlaw, an tan’aw sini na mga mata mapakadto sa masiga nan iba sa naiimód niya niyán, paharayo sa timhong san dubdob san ina.

An kaniya hiwà, niyan masakit pa sabuton an nasasabi. Sa maabot, magmamaw’ot ini sin pagsadirí sa butnga sin panugâ na pirmi siya mag-uulì dini, sin pagiging libre sa butnga sin pagiging uripon sin materyal na bagay, nan paglaom san iba nan san komunidad, sin bugnót hali sa mga katringkilohan na wara nganyan dini sa lugar san sadiri na ina.
_______________
Retrato tabi ni Alma Jane Gamil. Salamat po.

An naluwá na mangga

janalynfortinPakabagyo, nagteks si Minda. Kun pahalabaón an mensahe niya, ma’o ini:

‘Mamay nan Papay, mayád man tabi na nakateks na ako sa iyo, kay nahaghagon tabi ako kun matiano kamo do’n, matapos lumabay an bagyo… Mayád man na naadman ko na, pwera san danyos sa baláy ta nan sa mga tanóm niyo, wara man kamo kakulugi. Nan mayád man tabi na wara tulos ako pakakuwa sin tiket pauli, kay an imbes na ipasahe ko, ipadará ko na hamok sa iyo, basi may magasto kamo sa pagpahingayad san baláy ta, nan sa kun nano pa na gastuhan niyo, halimbawa niyan na Krismas…’

Pagsimbag ni Oya Imper, kun pahalabaón man, sugád sini:

‘Salamat, Diday, san pangumusta mo. Mayád man kami nira Papay mo. Kundi, ma’o, may diyo man nag’ud na hingayadón. Mangaipo kita sin isuruhól na diyo, nan ibarakal sin materyales, na badi magmahál diyo. Kundi, pwede man yun luwáy-luwáyon, nan an iParasko mi, maski otro taon na hamok…’

May palanát na teks si Oya Imper, na kun pahalabaón gihapon, ma’o ini:

‘Aw, ku’an ngay’an, Diday. An mangga na tanóm mo, an dini sa hawan na induduyanan mo sadto, naluwá ‘gud. Kanugon kunta, kay mabinungahon yo’n…’

Syempre, sunimbag si Minda, na kun hinaton man, sugád sini:

‘E, si’apo mo na yun na mangga, Mamay. Matanóm gihapon kita. Mamangno, dako na gihapon yo’n, mabutangán gihapon sin duyan, nan mamunga gihapon sin daghanon…’

Wara na pagsimbag si Oya Imper. Naubusan na sin lod. Wara na man paghulát sin simbag si Minda. Pagpadará niya sin sintimos, ma-teks na hamok gihapon siya, basi resibihón san magurang an padara niya.
________________
Retrato tabi ni Janalyn Fortin. Salamat po.