Kudál

161115Aw, nano daw yun, na inhihimo sa baybayon san Dapdap?’

‘Ku’an… seawall. Niyan inhihimo, kay uso baga niyan an pagpahirimo…?’

‘A… Bagaw ko, tuláy… pa-parola, halimbawa…?’

‘Proteksyon sa mga namag-istar do’n. Kay niyan baga, di’ na man natatangkudan an panahon? Bigla na hamok namalinghaw. Mayad na hamok kun umuran sin isno niyan na Krismas, basi di’ na maggaramit sin subo san Argo sa krismas tre… he he he.’

‘Pwera karaw, matatahuban daw an dagat, ha? Di’ na maasi-asi pagtan’awa san mga taga-do’on, nan san mga namasyar?’

‘Aw, paano so’n, na kun sayo na adlaw pagtan’aw nira, hataason na balod an pumaimod na nagdadangadang…’

‘Ma’o. Badi pag-abot sin panahon, kay sige pa an daghan sin namag-istar do’n, kumanap yo’n na seawall pa-Baluarte, ha, hasta sa Dancalan…?’

‘Badi. Kay niyan baga, kun may nakaasawa dini, naburungyod na man hamok an mga kakila o paryentes, nabugsok na man hamok kun diin do’n an pwede…’

‘Sayo yo’n na bagay. Ini na seawall, gasto ini na kun diri hingay’don an pagkahimo, badi di’ man mag-awát. An luwas, klabira sin seawall… Nan, syempre, an pamalinghaw san panahon, kun ungod, wara man ada seawall na makauláng…’

‘Aw, makadanon ‘gud yo’n, maski puru-pan’o…’

‘Di’anis kunta kun maghimo pa sin rimot na ibakwitan, ha? Tutal, taon-taon man an bagyo. May adlaw pa sin pagtuga san bulkan…?’

‘Aw, maabot na’k yo’n… Basi pa…’
_______________
Retrato tabi ni Alma Jane Gamil. Salamat po.

Advertisements

An presyo san kalò

260936Kahapon, Nobyembre 28, 2015. Sa may paradahan san dyip.

‘Sugad sin masulungon niyan an pirisar sin kalò, ha?’

‘Aw, kay an barakalan sin kalò niyan, dyes pesos an sayo… Tihataasi ada ini na presyo batog maghirimo dini sin kalò. Kaya kun makahimo sin ipamutang tolo na hamok na kalò, makabakal na bugas, may diyo pa na suda.’

‘Di’anis daw, ha? Akay munahal? Bagaw ko, an dara sin kalò, sa Bisaya, sa mga plantasyon…?’

‘Dunagdag an konsumidor… nakaupod na an dini sa Luzon…, sa mga obrero. Mayad ini, kay dini hamok an paragamit, diri sa abrod, diri magdedepende halimbawa sa turukalan sin dolyar sa piso.’

‘Di’, mayad. Di’anis daw an daghan an puno sin karagumoy, ha? Makadaghan sin himuon na diri na pag-aagsahon…’

‘Kaya ngani an sabi ko sa mga nababagat ko sa uma.. na mga parauma.. isingit pirmi an karagumoy sa irarom san lobi nan pili, kay makadanon sa kanira oroadlaw na pangaipo, habang naghuhulat sin paglukad o pagpilihan…’

‘Ma’o man nag’ud…’

‘Iya, pakarin ka baya?’

‘Do’on sa Gubat… Atog, pirmi mabugtaw an gutók ko… Bagaw ko, sarihon ko sa Gubat, kun may mababakal na duyan… ‘

‘Aw, hala…’
_______________
Retrato tabi ni Alma Jane Gamil. Salamat po.

Tagbak

11350529_402486869958767_2888915706903350579_nNadudumduman ko ini na tagbak. Kun naupód ako sadto sa mga kaamigo sa kanira uma, pangahoy, halimbawa. Pirmi kaupód sa hapit-hapit an kararigos sa salog, maski diin na salog o sapa na malabayan. Sa kararigos, may kararaw, may urunót, may paralanat paghanap sin hinóg na tabak.

Ini baga na tagbak, matinubô sa tangpi sin salog, kaurupod an pakó, hagnaya tagbaknan mga ging’ot sa tubi. Syempre, siya an tidangba’i. Sugad sin langkuwas pag-imudón. An bunga, may matayunas na mahunit na malin bagól na malin upat na karaob, nan may bungot sa ibabaw. Kun hilaw, berde na sugad sin hinóg na biyawas. Kun hinóg, duláw na sugád sin hinóg na lansones na malinig.

May pambihira ini na bagay na di’ ko nalilimutan. Pag-abri mo san hinóg, magrurulukso an mga saragday na hayop hali sa sulód. Di’ man ada hali sa luwás an mga hayop, kay malin selyado man an pagkataóm san bunót. Kundi, isipon mo na hamok si Aladdin nan san lampara niya, nan ini na mga hayop sugád san genie. Pagluwas san genie hali sa lampara, may naaayo si Aladdin na pambihira. Ini na mga hayop, pagrulukso hali sa mga liso na sugad sin sa biyawas, kun magmaw’ot ka sin mayád na rami, aw,  binilin na daan nira dini sa hinóg na tagbak, an magkasakot na uru-alsóm nan tam’is.
_______________
An retrato tabi sa itaas, kuwa ni Leon Galve. Salamat po.

Hamag sa paláw

11407084_404972346376886_1485505259093832888_nNadagka siya sini na pag-abrod. Pinabakal an baktin, hasta san pakál, puna-Manila, nan punila didto sa agency. Hinapót siya kun nano an skill niya. Ol’arawnd nganyan siya, bagaw niya. Maski nano, kaya niya, nan maparangahon nganyan siya. Pirmi nganyan siya mag-oobertaym, kun kinakaipuhan.

Skilled nganyan an inhahanap nira, bagaw san agency. Mga mason, karpintero, electrician, cook, welder, mekaniko, bricklayer, rigger, nan dogman. Nan kaipuhan nganyan sin sertipiko o diploma. Kun hali sa TESDA, mas mayád.

Sadáy man hamok an pagkadisganar niya. Kay san magdesidir siya sini, bagaw niya sa sadiri, urungudan na ini. Kun sa taratsi’an, todo-bakay-arin.

May nagtukdo kaniya. Do’on nganyan sa Avenida, harani pa sa Recto, sa mga sidewalk, daghan do’on an iskwelahan. Unbersidad, kolehiyo, pang-vocational. Mamili ha’k nganyan siya. UP, Ateneo, La Salle, Samson, Guzman, doktor, arkitekto, inhinyero, nars, komadrona. Madali man ha’k. Badi obernayt, imbes na pira ka-taón.

Pagbalik niya sa agency, dara na niya an sertipiko. Sayo na siya na chef.

Nakaupod siya sa grupo na sinulong, sa sayo na bapór na sadiri sin Griyego, na rehistrado sa Antigua, na in-ooperar sin Ruso. Sira na mga Pilipino an nangusina nan nanglilimpya. An mga tripulante na iba, sarakot na an inhalean.

Mala san pinaluto siya sin putahe na masakiton hilwason, kay malin Pranses, inparahinayod ngon’a niya. Panabot san kaupód na iba, napanalian siya san mga gamit. Inpara-murumwestra kaniya, kaya nasusugán niya. A, escargot. Sihi ngay’an, na pinatay sa pagsangkutsa sa butter, butangan diyo na asin nan pamyinta, nan girisan sin sebulyino.

Kundi an rambáng, nararambáng. San an mga linuto niyo, kun diri lat’ok, tubód, hinimo na hamok siya na paranusnos san salóg. Pagduong nira sa sayo na pier sa Gresya, inakusár siya sin pangalit, pinapreso san kapitan mismo. Sa karsel, habang inhuhulát niya an apila nan ayuda san embahada san Pilipinas, nadudumduman niya an urhi na ergo nira san kaniya apo, san buhay pa yadto, tabangan an kalág, pira kataon na an lunihis.

‘Nag-aano ka tabi, Lolo?’

‘An gahoy sini, Nono, na inhihimo ko, pagpaláw.’

‘Akay nagpapaláw ka?’

‘Basi malaksi. Basi mahumán tulos ini na paglukad, nan makapisár. Kay ini baga na paláw, nakabunot sa toló hamok na duon. Kun maaramon, nagkakatoló hamok na pidaso an bunót.’

‘Di’ malaksion ka tabi, Lolo?’

‘May kasabihán dini sa Bulusán. Nano man na himuon mo, kun di’ ka magluway, kun di’ mo pag-adalan ngon’a, badi maparaót ka. Sugád ka man hamok sin hunamag sa paláw.’
______________
Retrato tabi ni Leon Galve. Salamat po.

An bawal

IMG_0529_zpshogofnctSa may ispilwey, sa dalan pa-Kapangihan, hiraun-daon sa Bukó.

‘Hoy, akay nagkukuwa ko do’n baybay? Di’ mo naimód ini, ho, na karatula? Bawal baga yo’n…?’

IMG_0556_zpsgdi8oov1‘Bawal… do’on sa yungód san karatula. Dini, diri, kay wa’ man dini karatula…?’

‘Aw, ma’o, ha? Iya… pwede ada ako maghurnal sa imo, maski an sa panigarilyo hamok? Aw, kun may sa red horse pa, magraot?’

“Hmh. Madalí-dali, suli…’
______________
Mga retrato tabi ni Nicole M. Salamat po.

An parasápot

sinapotParasapot sira Emong. Ini na lugar nira, nasa agihán sin mga sasakyan hali dini pa-Manila, nan hali sa Manila pabalik. An produkto hali sa sadáy nira na uma, imbes na parausuhon, dinadara nira dini sa piliw san tinampo, pinadayág sa mga byahero, nan pinabakal.

Ini na turu-tindahan, himo sa mga tadlok nan kustanera. Binubungán niya sin anahaw, nan an lunob, mga langoy nan balâ. Si Sioneng na asawa niya, linuwás an mantel na gamit kun may okasyon, nan sinanig sa luru-lamesa, basi nganyan presentable man. Dini nira linulungtod an tinda nira: mga hubál o hinog na kalibo, nan sinapot; arapíd-apíd na sinapot, haralagpad na buro na tinurunga hamok, pinalangoy sa masa sin ginalpong basi rumagsík, magkarabit nan diri magsarumsom sin daghan na lana, nan pinutos sa dahon manta sin saging.

Si Emong an parahatod sa sasakyan na napiliw hamok. Kun hataas na sasakyan, nasakat pa siya sa may bintana basi maihatag an tinda niya, nan mabaton an kabayarán. Kay awát na na opisyo, naturalon na hamok kun Emong an pagkanáp-kanáp sa mga sasakyan, dara an sinapot, baton an bayad.

Manglain-lain an adlaw. Kun binabagyo, haros wara sira sin napoprodukto. Kun iba na, linalabtan pa sin iba na tawo. Maski mayád an panahon nan maprodukto, may mga adlaw na maluya man an benta nira. Kun maurán, natatalaw man ada mag-aralto an parabakal. Nan syempre, may mga turu-tindahan pa na iba sa agihán.

May adlaw man na naluya an lawas nira. Kun si Emong an maluya, masakit an pag-uru-alsa ni Sioneng, nan an pagtipon sin igaratong. Kun si Sioneng an maluya, malin sarala-sala an kiwa ni Emong.

Sadiri man ‘to’o na produkto, nan sadiri na pagál, kaya barato na kunta an pabakal nira. Kundi kun may nalabay, mahod pinupuga pa sira pag-ayui sin tawad. Mahod nagpapaimudan sira, na habo kunta nira itugot an sugad sini na presyo, para kay nanganugon man na may nagbabakal, kun diri daguson nan matuda pa an kanira tinda.

Solo nira na bata si Lina. Sugad san iba pa na magurang, gusto nira na mapa-orog an swerte ni Lina, kun ikumparar sa kanira. Sa kararani na bungto nag-iiskwela si Lina, sa kurso na tolo-kataon. Aram nira na kun kaya nira an gusto ni Lina na sa syudad mag-iskwela sin kurso na upat-kataon, susunudon nira. Ugaring, ma’o hamok ini an kaya nira.

Madali na makahumán si Lina. Duwá na hamok na semestre. Niyan pa hamok nganyan, nagtatagasikop na siya sin matatarabahu’an, maski nganyan kaswal. San arin yadto, nag-ayo sin paragasto, kay may uupudán nganyan siya pa-syudad; may uusyusohon. Di’ man nagpaparahapot an magurang. Kun may iduruhal, dinuduhál.

Pagbalik ni Lina, nag-istorya manungod sini na mall, na haros kumpleto an sulod, nan sa sulod, may mga restawran nan manglain-lain. Maogmahon an pamati ni Lina na nag-iistorya.

May ibutang pa ngani nganyan, na labi na mas dako sini na mall niyan. Maasenso na nag’ud nganyan ini na probinsya. Di’anis kunta nganyan kun may magbutang sin call center, kay aaplayan niya. Ma’o nganyan ini an uso niyan.

Nan may nabati pa nganyan siya na istorya. May inhihimo ngay’an na airport harani sa Daraga. Dako-dako ada, kay malin pang-internasyunal.

Tango-tango hamok nan hiyum-hiyom an simbag nira. Sa isip, mala ini na bata, kun nano-nano man uga’ng an naruyagan. An isip nira, mas nasa pamunay na diyo, basi handa gihapon sa masunod na adlaw, sa pareho na kasibutan.

Dati, may mga suki sira, mga byahero na haros regular na nag-aagi kanira, kun Pasko, Kamahalan, o kun nano pa na sadiri na okasyon. Di’ nira kila, pero natutungkusan an hitsura. Bagaw san iba, badi nganyan namag-eroplano na, kay uso na baga niyan?

Taod-taod na na di’ nira narereparo na naglabay. Pwera sadto, malin nagdiyo man nag’ud an naglalabay basi bumakal san tinda nira. Kun kan’o pa mas kaipuhan nira an benta, kay nagdadako man an pangaipo san bata.

Sayo kabeses, unuli an bata na may bitbit na pagkaon. Inagda nganyan siya sin kaklase, pakadto gihapon sa syudad. Wara na nganyan siya pakasarit kay kadali. Tutal linibre man siya san kaklase. Uya nganyan, ho, fried chicken, burger nan sin french fries hali didto sa popularon na kaunan. Asi nganyan, tadihi niyo, Tatay, Nanay, basi di’ man hamok puro sinapot an matadihan niyo. Sa kaniya na hamok nganyan an kok. Inimod san mag-asawa an intatangro. Kunutlig an ina, an ama, sunayuma. Ayaw na nganyan. Sa iyo na hamok. Naibog man kunta si Emong, o mas nakausyusohon, kaysa ibog. Kundi, di’ man ‘gud siya gutom. Pirmi man may sobra an tinda nira na sinapot. Hasta niyan, ruyagon niya an sinapot. Makubol, matam’is, makabubusog. Maski kan’o pa ada, di’ siya masusumo. Maski pa an mga lunob nan kuguhan sini na balay nira, sinapot an baho.  Maski pa an tig’ob niya, malin pirmi sinapot.

Kun iba na, nag-eergo sira. Nano daw nganyan, ha, kun pag-abot sin panahon, ini na piliw sin tinampo, pagtaraytayan sin mga mall, mga building, mga balay na dirig’anison? Nan kita na mga tawo, nano man na pangaipo, magkakadto na hamok sa mall, didto manguwa? Hangos sin hararom, nan bagaw manta nira, nano daw an mangyayari, basi ini na namagtubo sa ingod niyan, ging’ot, ulab, karagumoy, anahaw, saging, banika, matukalan sin mga mall, building, nan balay na dirig’anis? Nan ipamutang intero na pangaipo ta, do’on na kukuwaon sa mga mall, diin ta man daw kakawaton an ibarayad, labi kun wara na man kita sin tinda na sinapot, kun an sinapot, an mall na an magpapabakal? Aw, badi nganyan sa abrod na man an trabaho ta, o sa call center. Kundi, kairo man daw nganyan san tagsadiri san mall, ha, na intero na tawo, ighahatod kaniya an mga sintimos na hinanapan? Nakatinawa sira sini.

An nasa isip pa nira, kun wara na maarap-arapan, badi iprenda o ipabakal nira ini na saday na sadiri, basi makahuman an bata. Tutal, malin di’ man ini, nan di’ man dini, an gusto san bata na pagbuhay. Niyan na naggugurang na sira, mautok na man na napahunod sira sa lawas kun naayo sin pamunay. Kaya kun nag-uubos sira sin tuda na sinapot, sira na mag-asawa, mahod nagkakaraw na hamok. ‘Ubuson ta ini, kay badi maabot an adlaw, di’ na kita sini makatadi.’
_____________
Retrato tabi ni Nicole M. Salamat po.

May kila ako

220901I KNOW SOMEONE
– Mary Oliver

I know someone who kisses the way
a flower opens, but more rapidly.
Flowers are sweet. They have
short, beatific lives. They offer
much pleasure. There is
nothing in the world that can be said
against them.
Sad, isn’t it, that all they can kiss
is the air.

Yes, yes! We are the lucky ones.

_________________

May kila ako na kun naharok pareho sin
burak kun nabuk’ad, mas malaksi hamok.
Matam’is an mga burak. Mayon sira
sin halip’ot, maogma na buhay. Naghahatag sira
sin labi na kaogmahan. Wara nag’ud
kita sin masasabi kontra kanira.
Mamundo hamok baga, ha, na an nahaharukan ha’k nira
an hangin.

Ma’o, ma’o! Kita an mga maswerte.
__________
Retrato tabi ni Alma Jane Gamil. Salamat po.