Maski diri kapistahan

20140903Pasensya ka na, na niyan hamok ako
pakakanhi. Pan’o baya sini na pirmi na
makulog an ako lawas; sanglit an
naggugurang.

Aram ko man na maski oro-adlaw
ako uya, di’ man maitapar sa
obligasyon ko na bisitahon ka labi
niyan na pista.

Mayad man na pirmi ko pa ini
nahahawanan. Kay diri nahataas an
mga ging’ot. Diri nadagos an humot
na pagtahob sa imo.

Niyan na maluya na an ako lawas,
nahahaghag ako na di’ ko na
makaya an magbantay sa imo na
sugad sini niyan.

Kun wara na ako, badi matahuban ka na
san kaging’otan. Makukuwa na nira ini
basi but’ngan sin pantyon na matahob
sa memorya mo.

Kundi, kun mangyari yo’n, di’ na man
ako labi kahaghag. Kay bo’ot sabihon,
magkaupod na kita. Maski diin pa nira iitsa
an pagkamortal ta.

Advertisements

Dirì si Tommy Lee Jones

tatad-grace-poe-660x422Aber daw, kun ungod na mahiligon ka sa sine, sin’o an paborito mo na artista na lalaki?’

‘Kun komedi, syempre si Dolphy. Mayad man si Babalu, nan si Redford White. Pero kun drama, gusto ko si Bembol, kay an puringot na pinaimod, sugad sin namati’an mo man; ungod, na malin diri na in-aarte. Naruyag man ako kun Lito…’

‘Tolapid?’

‘Anzures. Naturalon man magtrabaho, nan dirì sugad kun Boyet na orihinal na pabebe., hasta bigote, intitibtiban.’

‘Iya, sa pelikula na Ingles, sin’o man an paborito mo?’

‘Si Tommy Lee Jones.’

‘Drama?’

‘Kun imudon mo an pandok niya, masugad ka, sa drama siya mayad. An ungod, komedyante siya na diri hayag. Mala, malin amot na man an pelikula niya na naimod ko. Batog sa Eyes of Laura Mars, hanggan sa Family. Yadto man siya sa Coalminer’s Daughter, kun diin an papel niya, asawa ni Loretta Lynn, na an ama sa istorya, si Levon Helm san The Band. Nagbagat gihapon sira sa The Three Burials of Melquiades Estrada, na dinirek pa ni Tommy Lee Jones…’

‘Di’ ko ‘gud masyado kila yun si Tommy Lee Jones. An gusto ko man liwat, si Istalon. May retrato ka so’n?’

‘Uya ho…’

‘Aber… Ma’o yo’n? Si ku’an yo’n, si Tadtad…. Ba’ah, nasala ka pa. An parabayabay ni Marcos. Sugad sin paratinda sin special offer, direkta hali sa pabrika, o sin ukay-ukay, direkta hali sa labada…’

‘Kapareho ta yun, Bikolano man, kaya dapat i-urgulyo ta…’

‘Hmp, kun hain an pirmi ha’k nasa lado na kontra sa tawo…’

‘Pero naging senador man. Mala, imbes na ex-martial law announcer, an gahoy kaniya niyan, ex-senator…’

‘Oy, di’ man yun si Tadtad…’

‘Kay sin’o pa man?’

‘Si ku’an yo’n… Si Palsipikador…’

‘Sin’o man yun?’

‘Ay, ba’a. Sayo man yun san mga tawo ni Marcos. Kun aram mo an pagkamatay ni Evelio Javier, maadman mo kun sarin kaisog yun…’

‘Nano man an nangyari?’

‘Aw, nagparatago ngon’a… Mamangno, hinimo san botante na bokal…’

‘Tsk. Magparanali ka pa. Dini baga sa ato, an bida, inpapatay. An kontrabida, insasabragan sin onra…’
_________________
Rerato tabi hali sa internet. Salamat po.

Barayle sin mga kalag

081040Mga maogma sira niyan, na disperas san kapistahan. Sugad san dati, mga pusturahon sira. An mga babaye, de-kolorete. An mga lalaki, de-kolorete man. An mga bata-bata pa, moderno na an pormal na bado. An mga nauna kanira, mga de-kimona pa, nan pinutong an halaba na buhok. Kadaghanan san mga lalaki, Barong-Tagalog an sul’ot, pwera sin nagkapira na de-Amerikana.

Sa butnga sin pakaradto-pakaranhi san mga tawo, na namaglingut-lingot sa paghanap san bibisitahon o kun diin an mayad na agihan, sira man, naglilingut-lingot, may inhuhulat man.

Mamangno, kinablit sira san paradara san imbitasyon. Inimod nira an nakasurat. ‘Alas-dose do’on sa gab’i. Sa Gabaldon…’

‘Iya mayad, kay makabwelo nag’ud kita, kay dini, ho, ma’d na si’ok, ma’d na ramok…’

‘Sin’ an sound system?’

‘Aw, di’ si Boing…’

‘A, ok…’, nan hinapros niya an buhok, sinigurado na di’ pa mamara an pomada, makalihis an siyam ka-taon.

‘Sa piliw diyo, hinuringan ni Inoy Berto si Oya Bading. ‘Nano, masarit ka pa sa iyo? Ambot di’ ka na naman tugutan…?’

Wara pagsisimbag, sugad san dati, nagpara-ipus-ipos ha’k si Oya Bading.

‘Basta, ha, hulaton ko ikaw sa luwas san lakdanan…?’

Si Inoy Minyong, binuraratan tulos si Oya Miren. ‘Minsan ka do’on. Aaduon ko ikaw sin kusugon, he he he… Mga baynte na El Bimbo… Nan sin…’, nan prinaktis niya an bitad niya sin cha cha, habang inhihiyom an tono san Black Magic Woman.

Sa piliw, naghuhuring man si Oya Bading kun Inoy Berto. ‘Basta diri kita magpagab’ihon, ha? Kay hasta niyan, ambot kun akay, nahadok pa gihapon ako san kaayaman…’

‘Tsk’, bagaw ni Inoy Berto, ‘ayaw kahaghag. Ako an bahala…’

Mayon pa sin nakabati. ‘Nano, maimod kita?’

‘Aw, sugad san dati, kun may barayle, paraimod ha’k kita…’

‘An mga buhay pa, kun maadman ini, maibog ada?’

‘Hmh. Maabot man an panahon nira…’
______________
Retrato tabi ni Alma Jane Gamil. Salamat po.

Halì siya diní

danielKun Unras, mahód maurán. Kun diri tinik-tinik na abót-abót, busabos na malin ikog san nahuhumán pa hamok na barung-baróng. Sumudang man, kun nahapit an hangin, kila an pinit sa huyóp.

Bihira na dini makaimód sin manglain-lain na tamsi, pwera sini na talagsa na abuhón na maya. Aw, may naaalidad pa man na palago. An tagkarit, bihirahon na nag’ud.

Niyan na Unras, nadudumduman nira an kanira mga minatay. Nadudumduman man nira si Daniel.

Bata pa si Daniel san mamatay. Haros nagbabatog pa hamok magtariya, magpurbar, nan magtaphód sa ingod, basi hanapon kun diin an susun’don niya na dalan.

Sayo na hilig ni Daniel san buhay pa, an panalbatana. An mga kauruyág liwat niya, panalbatana man an hilig. Si Daniel ugaring, hali sa panalbatana, naruyag lugód san pag-ataman sin tamsi. Kun may nararadag an kauyág, na may samád hamok, inaayo niya, inuuli sa balay, nan binubulóng, hasta mag-ayad, hasta makalupad gihapon an tamsi, maski sa sulód hamok sin hawla. Kun nasumo na ada sin kayayanghad, binubuhian manta niya, nan liniliwanán sin bag-o na atamanón.

An dati na malinuwas o mahinalyaw, mas daghan na niyan an oras sa balay, nagyayanghad sa ataman na tamsi, inhahapros sin guramóy an mga balukag. Ambot kun dahilan yadto, o nakatupar hamok, nareparuhán na hamok na malungsi  si Daniel, nan maluya an lawas. Bagaw san nakabati sini, ‘Kaya man di’ na nagpaparaluwas, ha?’, o ‘Badi naraot siya san pirmi harani sa mga tamsi, kay kun may mikrobyo baga an mga ini?’

Kangina pa malin malumlon. ‘May hinalayhay ka? Hakgina ngon’a, kay sugad sin mauran…’

‘Hm, diri man ada. Malumlom, pero mahangin… Ba’adaw, mapinit. Nakapanggirabo, ha?’

‘Iba man ini na hangin, kay malin nagtataririk.. Kangina, halì didto. Niyan naman, malin halì didto sadto… Nan, imuda baya, kay may palago sa pasamano, ho… Yadto, ho…’

‘Yadto man sa malóbago, imudá, ho, kay may naghahapon na tagkarit. Imuda na, ho, kay bluhon an balukag, nagpapakatso sa waya-waya san sanga, ha ha ha…’

‘…Nano baga, ha, uya niyan si Daniel…?’

‘Paano-ano mo man… Para so’n na duwa na tamsi…?’

Hunangos siya sin hararóm. ‘Ma’o man nag’ud. Badi kay Unras hamok niyan…’, bagaw niya sa isip. Sunulód siya sa balay. Pagyungód niya sa kwarto, nabati pa niya an kalapa-kapa sin tamsi na naglupad, unagi ada sa bintana. Winahì niya an kurtina. Naimód niya an sadiri sa espiho san aparadór. Sa piliw san aparadór, sinamirá niya an nakasurat. Runani siya nan sinikóp gihapon an ngaran na didto minarka.

‘Ma’o’, bagaw niya gihapon sa sadiri. ‘Halì siya dini…’

Kaupód san mga minatáy na

P9030436_zps28aa1863Galat si Dolpo san pagpa-syudad. Mala kay awat pa siya maghali, pinasiguro na niya an mga mabibilin: pinangbulád na an kabahinan na paray nan an katunga, pinamolino na, sinirong an mga kahoy na nakasandig sa kudál nan sa lunób, tinukalan an lado san bubong na lupa na an anahaw, nani’ak nan sinirong man an mga igaratong, pinutós sin sako an inpapahinog na langka, hiningayad an kudal, nan sinulit an naraot na lakdanan.

San tihahali na siya, amot man an mga panugun-tugon niya; an pagtubong san baktin, an panukdag san manok, an kanira pag-iriskwela. Madali man ha’k nganyan siya, sige niya sin hulit-hulit. Ugaring, an mga panugun-tugon, malin sa duwa-kataón na pagkawara dini.

San adlaw san kaniya pagtaliwan, may nagruluwas sin balay, nagruluk’aw sa kanira mga bintana, nan nagtan’aw hali sa mga hawan; namagpataliwan kun Dolpo, naghatód kaniya sin tan’aw.

Nalimot-limutan na nira na wara dini si Dolpo. May nag-arabót na iba, may nagharali man. Nabuhayan si Julieta, gunana si Koing sa hantak, may nag-arabót na artista sa Danaw.

Nginarat pa sira san makaabót an dispatso na namatay nganyan si Dolpo. Nagpara-pasuruhay pa sira sa in’giyahan san pagkamatay. Na minatay na si Dolpo, intero sira nakasyerto.

Kada sayo, nadumduman an ultimo nira na pagbaragat ni, o pagkaimód kun, Dolpo. An iba, dinetalye kun sarin sira kaugós sadto na depunto. Mayon pa ngani sin nagpatotoo, na nagpasilba kaniya si Dolpo, na niyan hamok niya kasabuti, na pasilba ngay’an yadto. Kada pagdumdóm o istorya, malin nahuhuman sa tagu’to, o sa ‘marasa pa…’ o ‘ay, daw, ha?’

Taod-taód na tuna san mamatay si Dolpo. An iristorya manungód kaniya, o na kaintra siya, tunalagsa, nan hunalagba an ulót. Padagos man gihapon siya na nadudumduman, kun may nangaipo sin bagay na siya sadto an maaram o mayad maghimo, nan kun nakaimód sin tuda pa san kaniya mga nahimo.

Mag-aawat pa, nadudumduman na hamok si Dolpo kun may nabubukadan na retrato. San una, kila siya sa retrato. Pag-awat, bihira na an nakakila kaniya.

Niyan na naman hamok na Tagkalagan nadumduman siya, nan san mga kapareho niya, mga kaurupod sadto, na niyan, diyo-diyo, sayo-sayo, nababagat gihapon niya, nagiging kaupód. ‘Yun, ho. Ma’o yun an linub’ngan ni Manoy Dolpo. Do’on so’on, sa uru-unhan diyo, si Klobis na amigo niya. Didto man, ho, sa yungód sadto na pantyon na sugad sin hotel, si Lighak na kainuman man sadto. Kaabay ni Lighak, si Ruray, na kararani ta man sadto…’

‘Sugad man hamok sin nagbaralyo dini, ha? Hunali sa pagkararani, nan dini, magkararani man gihapon…’

‘Atog, ma’o…’

Sa likuran hamok nira, di’ nira narereparo, mas di’ naiimód, sira Dolpo, Klobis, si Lighak, nan si Ruray, namagyanghad kanira, namati san kanira iristorya. Si Dolpo ngani nan si Klobis, san maunabi an kanira pag-amigo, nag-gibmipayb pa. Sa palibot nira, may kadaghanan pa. May nagbabati na sugad sin nakasalagáng-sagángon, may nanghihiwod, may nagkakanta na di’ nababati, may nagtatan’aw sa harayo. Haros intero sira, mga nakapustura; sul’ot in bado na malin angay hamok kun Domingo o pista.

O, kun may inpapaabot, basi tapuón, resibihón, dini sa pag-urupod na malin awát-awát.
__________________
Retrato tabi ni Sg. Salamat po.

Langit o ospital? Nagpili ini na bata na mahapdos

082703Michelle: Julianna, kun magraot gihapon an pamati mo, gusto mo sa ospital, o dini hamok sa balay?

Julianna: Diri sa ospital.

Michelle: Si’apo na, kun dini ka hamok, mapakadto ka sa langit?

Julianna: Si’apo.

Michelle: Maski si Mamay nan Papay mo diri ngon’a makaupod sa imo? Na magsosolo ka ngon’a?

Julianna: Si’apo. Kay aatamanon ako san Dios.

Michelle: Kun puma-ospital ka, badi umayad ka, nan makauli ka gihapon, nan makaupod mi. Gusto ko, masabutan mo ini. An ospital, makadanon na makaupod ka ni Mamay nan Papay mo.

Julianna: Nasabutan ko.

Michelle: (naghihibi) Pasensya ka na, Julianna. Aram ko, habo mo na naghihibi ako. Malalangkag hamok ako sa imo sin mayad.

Julianna: Si’apo mo yun. Aatamanon ako san Dios. Nasa puso ko siya.

Mayon si Julianna sin hapdos na diri mabubulong. Niyan, estable siya. Kun maimpeksyon siya, maski sip’on, pwede niya ikamatay. Bagaw niya sa magurang niya, kun mangyari ini, gusto niya mamatay sa balay nira, imbes na magpa-ospital pa.

Kun dako na kunta si Julianna, madali-dali an paghimo desisyon. Siya an makapagbo’ot kun kan’o masabi sin ‘Tama na’ sa medisina, basi mamatay na.

Para kay lima ka-taon pa man hamok si Julianna. Angay ada na ipaaram kaniya an gub’at san kaniya kamutangan? Angay ada na haputon siya san kaniya kagustuhan manungod san katapusan san kaniya buhay? Niyan na aram na an kagustuhan niya, angay daw na sunudon siya?

(Oro-adlaw, pira ka-beses na kaipuhan sulbungan sin tubo an tutunlan ni Julianna, basi makuwa an sip’on na diri na niya kaya iluwas. An gahoy sini, Naso-tracheal suctioning, o NT. Bagaw san nars na nagbubutang sini kaniya, an iba na bata na makusog-kusog, nakuliya nan natag’ok kun binubutangan sini. Si Julianna, maluyahon na, na an kaya na hamok himuon, humibi.)

San sabihon ni Julianna sa mga magurang niya na habuon niya an NT, pinaliwanag kaniya na inhihimo ini basi umayad siya, makauli, nan makaupod gihapon san pamilya. ‘Habo ka so’n?’, nadudumduman san ina na inhapot niya.

Wara sini pagsimbag si Julianna. Kaya naisipan san ina niya na kaistoryahon siya manungod sa langit.

(An bilog tabi na istorya san CNN kun Julianna Snow, sa orihinal na Ingles, mababasa dini.)

San mabasa ko ini na istorya, nadumduman ko an insidente san nakaagi, na nagpa-ospital ako sa personal na tuyo. Diri ko aram na yadto na adlaw, tinalaga para sa kabataan, o bagaw pediatrics. Kaya an naimod ko, mga kabataan na mahapdos na sugad san dati ko na namatian: mga malungsi, iritable, maginawi, nan daghan an may suwero, maski inlalakaw-lakaw san nag-aaling na magurang.

Maiimod sa mata nira an karuyagon lumusad sa pagkakugos, nan dumalagan na sugad sin normal na bata. Natitimli hamok sira sini, dara san namamatian na malin diri nira nasasabutan, na kun hilwason ada, Akay diri ako nakauyag? akay uya ako dini? akay diri ako pwede maghimo so’on o magkaon sadto? akay pirmi ako intutudok sin dagom? akay diri di’anis an pamati ko?

An bata, nagtitios. Isipa an magurang na nahahaghag, nan napapawot san pagbuhay nan pang-oro-adlaw.

An sayo na bagay na iharatag sa kabataan, an agoy nan panuga. Patumaron sin mapait, basi nganyan mag-ayad. Sugad man hamok nganyan sin kagat sin kutitob an tudok sin dagom. Hala na nganyan, kauna na yo’n, kay basi umayad ka na…

An panuga sin langit, i’aragoy man sa intero na nagtitios, nan an intutumus-tumos dini sa kinab’an. Di’ bale nganyan. May naghuhulat sa imo na di’anis sa langit, sa ikaduwa na buhay.

May plano na si Julianna sa magiging buhay niya sa langit, nan sa panahon san pag-abot didto san kaniya mga magurang.

‘Gusto mo ako magtugbos sa hampangan san balay, sa unahan san intero na tawo?’, hapot niya.

‘Oo’, simbag kaniya san ina.

‘Dadalaganon mo ako?’, hapot niya.

‘Oo, dadalaganon ko ikaw’, bagaw san ina, ‘nan badi dadalaganon mo man ako’.

‘Madalagan ako sin kaskason’, bagaw ni Julianna, nagtatango-tango, basi imwestra an makaskas niya na pagdalagan.
__________________
Retrato tabi ni Alma Jane Gamil. Salamat po.

Lukpaw…

260917Tirso, kan’i daw ngon’a, kay may itugal ako sa imo…’

‘Uhh… ho-hum… nano tabi…?’

‘Uya ho… dar’ha didto kura Manay mo Vilma. Sugadon mo, ma’o ini an lista ko san mga paresponsohan ko. Basaha daw… Bati’on ko, kay kun may nalim’tan ako…’

‘Uhh… Ignacio, Telesforo, Misericordia, Concepcion, Ludovico, Telesforo Jr., Roque, Jaime, Veneracion, Saturnina, Clemencia, Ruperto, Resurreccion, Juan, Ricardo, Diogenes, Diomedes, Sixto, Catalucia, Dominica, Socorro, Contemplacion, Juancho, Crispulo…’

‘…Ayaw daw ngon’a… Malin wara Gertrudes nan sin Benjamin?’

‘…Ger… tru…. Wara tabi. Ben… ha… Wara man tabi…’

‘Iya, sabihi na’k si Manay mo Vilma na idagdag na’k do’n… Nan kun mayon pa siya idaragdag, ibutang na’k niya, ha? Nan sugada, ayaw paglimuti an ibarayad…?’

‘Ompo. Niyan ko na tabi dar’hon…?’

‘Oo, kay kun mapaliman-limanan na naman. Hala na, kay, ho, gab’ihon na. Diin ka maagi? Maninampo ka, o sa may pasakay?’

‘Sa may pasakay na’k tabi, basi syorkat…’

‘Ikaw… Hala na…’

Mamangno…

‘Aw, nano kay awaton ka mag-uli? Nahuman ko na’k an duwa ko na intutugdaan…? Bagaw mo, ma-syorkat ka?’

‘Tsk. Bunalik tabi ako, nan sa tinampo na’k ako pag-agi…’

‘Lunibot ka?’

‘Matagal na pagyango ko nag’ud, nakaimod ako sin lukpaw…? Nginarat nag’ud ako…’

‘Lukpaw? May lukpaw do’n sa pasakay? Ma’d kay diri insasalbatana?’

‘Ambot…’

‘Iya, nano man kuno ni Manay mo Vilma?’

‘Wa’ ko man ka’tagan an lista, Mamay…’

‘Kay akay?’

‘Pagdalagan ko, nabut’san ko ada…’

‘Ma’o daw kita… Mahulit daw ako sadto na lista, naimod na mapagalon an pagtuom…’

‘Matagal yadto na lukpaw. An anino  liwat, sugad sin awat na ako intatangkaan…?’

‘Hala na, turog na…’
_______________
Retrato tabi ni Alma Jane Gamil. Salamat po.