An mga piritikon

Sadto baga ha, kun maparetrato, dinadara an bisikleta sa tulay, hinihimo na pasambang? Niyan, asensado na man utay. Imbes na bisikleta, pagparetrato, bisiklon na an hurandigan…’

‘Aw, syempre. Pero sa kadaghan sin mga byu dini, an piritikon, malin unom… Aram mo kun arin?’

‘Aw, para so’n… Ho, bilangon ko…’

1. Bayugin

tan'awan

Retrato: Sg

2. Dolipay

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

Retrato: Sg

3. Palogtok

Retrato: Alma Jane Gamil

Retrato: Alma Jane Gamil

4. Balay-buhay sa uma
danaw

5. Masakrot

Retrato: Sg

Retrato: Sg

6. Miliga-biga

baybay.j

Retrato: Alma Jane Gamil

‘Aw… Bagaw ko daw kun di’ mo aram…’

‘Tsk. Ikaw liwat…’

Piritáw-pitáw, turukál-tukal, rilipát-lipat

120907Hoy, Oning, pagkunóng daw ngon’a so’n na kadang. Marungasan ka na naman ngani… Kadto ngon’a sa Madlawon, kura Inoy mo Ente, uli’an ini na asadol, kay kahapon pa ini inhuhulat…’

‘Tsk… Pwede tabi magkadang pa-Madlawon?’

‘Pwede. Mga katutnga so’n do’n, badi sangpot ka na didto. Ma-maaga man, pabalik ka na so’n pakanhi…’

‘Si Mamay man… Para naghahapot… Sin’o tabi yun na Ente?’

‘Ihapot mo na’k didto… An apelyido…, na’ ba’, Bukoy, Fortesa o Fortes…?’

‘Forteo…’

‘Nyan… Ihapot mo didto. An baláy, harani kura Inoy Endong…’

‘Ending…’

‘Aw. ma’o ngay’an… Hala na, kadto na… Ayaw pagkakadang, ha?’

‘Yun baya na Ending, diri an may umagad yo’n do’n sa Dapdap? An bata san Galosmo?’

‘Galosmo… diri Galoso?’

‘Diri… Ah, Galos…’

‘Iya, didto yun sa Lomboy…’

‘Kay Dapdap baga yun na Lomboy?’

‘Aw, ma’o, ha? Sugad man san Sapngan, sakop hasta san kura Gallinera…’

‘Gallenito… An Gallinera, Looban yo’n…’

‘Diri Central?’

‘Diri. Sugad man yo’n san Taisan, parte pa san Buhang, ma’o man an Ulag, pwera san Kalagoto.

‘Yun baya na Ulag, taga-do’on yadto si Dintoy, ha?’

‘Bintoy. Yun si Dintoy, an maestro yun na may bata na naasawa sin dentista na taga-Dancalan…’

‘Dentista… an sin’o?’

‘Tsk, nalimot ako san ngaran… Paryentes pa sadto Inoy Ange Galan sa Sabang…’

‘Ange Galan… diri Galon… o, Galoy?

‘Basta…, harani sa balay nira Miss Fortin, do’on sa Katorse Puno baya yun…?’

‘E, na si Miss Fortin, taga-Lomboy man uga’ng…’

‘A, ma’o… Balay ngay’an ni Oya Banday…’

‘Baday…’

‘Fulla, ha?’

‘Fullo. An nag-iistar dati sa kura Inoy Mintoy Halum sa Central?’

‘Halim. An ina so’n, taga San Roque.’

‘A, oo. An Forte?’

‘Ete.’

‘Forte.’

‘Tsk. Mag-ano man ba an Forte sa San Roque, na an uyon, mga Ete?’

‘Hala. Duwa ko baga sabihan an Forte, di’ bale Ete? Aw, hain na daw ini na insugo…’

‘Hm, badi yadto na uga’ng sa Cabugao… o, kun di’ man sa Kabugawan…’

‘Hay, ba’daw…’
____________
Retrato tabi ni Alma Jane Gamil. Salamat po.

Tinda

tuwayAw, kan’o ka pa?’, hapot ni Koing kun Mulo na inkatapo niya. Unalto sira pareho paglakaw. Si Koing, kun may amyong pa hamok an ruyag, mamariyaka nag’ud siya niyan sini na nabagat, na kun hihilwason, ‘Ba’adaw, bala-bala nag’ud sini an tarangway niyan…’

‘Kangina, na maaga…’, bagaw ni Mulo. ‘Kahapon pa kunta, para kay atrasaduhon an byahe, kay malin bilog na haywe, inhihingayad niyan…’

‘Aw, syempre, kay ma-eleksyon baga? Mangalas ka pa so’n…?’

‘Marasa ka na an pila san sasakyan, halabaon…! Nan imbes na himuan sin temporaryo na agihan, pinalibot nag’ud sin haragyuon… Lintiguyan!’

‘Si’apo mo na yo’n. Tutal, sangpot ka na man… Iya, diin ka na hali?’

‘Doon, sa beach. Lakaw-lakaw… Di’anison na an dalan, ha? Matayunason na…!’

‘Aw, ma’o baga? Sugad man hamok baga sin asensaduhon na ini na bungto ta? Nano yun na bitbit mo, lab’as?’

‘Hm, diri… May lunabay na nagtitinda sini na mga dekorasyon na tuway. Bagaw ko, dar’hon ko sa Manila pagbalik ko. Di’anis ini na dekorasyon…’

‘Ma’o, ha? Maidiyahon daw an naghimo so’n… Nano, taga-Dancalan?’

‘Diri. Gubatnon kuno sira…’

‘Ma’o? Kunanhi sa Bulusan, doon pa sa piliw san dagat, pagpabakal so’n na tuway?? Tsk, wara daw dini sa ato sin nakaisip so’n paghimo, ha? Nan akay daw pakanhi nag’ud an direksyon san paratinda? Akay diri pa-Sorsogon o pa-Legaspi?’

‘Aw, kay badi pareho man an nasa isip nira san nasa isip mo, na asensado na ini na Bulusan. Kay san yadto ngani ako, may lunabay na nagpapatinda ice drop. Taga-Sta. Magdalena man kuno siya…’

‘Tsk, nahaghag daw lugod ako…’

‘Nano an nahaghagan mo?’

‘Kun labayan pa kita sin paratinda sadok na taga-Matnog, nan paratinda tuktukan na taga-Magallanes… o, paratinda iraidan na taga Prieto Diaz…’

”Laki ini kay kun nano-nano an in-iisip… Kan’i ngon’a… Tadihi an patapo ko sa imo…’

‘Ay, mayad-ayad yo’n… Nano yo’n tsokolate?’

‘Atog, diyo ko pa malim’tan an ipatarapo, kaya paglabay mi sa Sariaya, bunakal ako sini na dulsi na pili… O, tadihi…’

‘Tsk, dulsi na pili… Ayaw na, kay pirmi niyan makulog an ngipon ko… Angay uga’ng sini, alkohol, basi buminhod…’

‘Tsk, di’ makadali, kay unupod si Misis… gwardiyado kita…’

‘Iya, di’ bale na… Sa otro na uga’ng…’ Naglalakaw si Koing, nagpipiriting-piting ‘…Dulsi na pili… ayaw ake…’
_____________
An retrato tabi nan dagdag na istorya hali kun Alma Jane Gamil. Salamat po.

An pagkapo’o sin mga surumaton

LumadNapurot ko ini na retrato nan sini na kampanya sa orihinal na Ingles, hali sa Facebook post ni Joel Pablo Salud.

STOP KILLING LUMADS

‘Someone asked me, a good man, why I’m joining the campaign to stop lumad killings. “You live in the big city, Joel, thousands of miles away from what’s happening in Mindanao. And you have to admit, we have enough troubles in Metro Manila to keep your hands busy. Let Mindanaoans fight for their own rights. We all have our own battles to face.”

‘I said, “I will say to you this much, my friend: To be honest, I’m not even sure if what I’m doing would make a difference. I and the rest who are doing this have no grandiose dreams of being the saviors of the world, let alone a group of lumads living down south, thousands of miles away. I do the best I can, when I can, as a writer because that’s the only thing my two hands are capable of doing.

‘”Because if I don’t rise up against corruption, the abuse of our katutubo, the rape and plunder of their children and land, then I feel I am no better than the cuprits. I will be just as guilty. I pay the taxes they use to buy the guns that kill the lumads, purchase the bullets and explosives that lay waste their land and heap fear among the natives. In fact, government is using the people’s money to pay soldiers to protect multinational mining companies. The money I poured sweat and blood for to earn and give to government is being used to wreak havoc. I cannot sit still, eat my share of lunch and supper while carrying that thought at the back of my head. For crying out loud, it’s my money they’re using to kill these people! What do you fucking want me to do, sit all day on my fat ass and rant about traffic at EDSA? Why don’t you go and do that and leave me to deal with my pain instead.”

‘This good man said he never really thought of it that way. Well, he should and we all should. The taxes we pay government is being used to fund terror. If that is not enough to get us riled up, then we’re no better than the dead logs that litter our ravaged countryside.’

Bagaw san Wikipedia, ‘The Lumad is a group of indigenous people of the southern Philippines. It is a Cebuano term meaning “native” or “indigenous”‘.

________________________________

San arin yadto, sa kolum ni Michael Tan sa Philippine Daily Inquirer, naisurat niya an manungód sa pagkamatay sin mga lenggwahe. Bagaw niya, malin duwa sa mga dahilan: 1) an pagtukali sini san surumaton sin mas dako na grupo. Halimbawa, an diyo na nagbuBulusanón, pwede ma’bihag’ sin mas daghan na nagtaTagalog. Sugad san pag-ataman sin salampati sadto. Kun mga tolo man hamok, di’ naaawat, natapón na sa mga salampati nira Gabin sa Central. Kaya ada bagaw san iba na Bulusanón, waki na nganyan sira, hindi na maaram magsurumaton ng Bikol. 2) an pagkadagka, labi sin mga kabataan, sa surumaton sin mas asensado na grupo, kay malin pamati nira, moderno ini nan asensado, kaya kun sugad sini an surumaton nira, moderno nan asensado na man sira. Sugad ada sini an pagdiyo san Bulusanón na kutóm, kay masugad ada, an kutóm, kadaanan nan  taga-umahon.

Syempre, an Lumad, kadaanan an pagbuhay, na inlalaom sa ingod o teritoryo nira. Wara sira sin mga papeles sin bas’og. Kaya kun sin’o an maaram nan makusóg an bo’ot, nakasusóg sa kanira lugar, nan napadayag sin mapaso-paso pa na papel na katunayan nganyan na kanira ini na ingod, diri sa Lumad.

Nakatupar liwat na an lugar san Lumad, mayaman sa mga bagay na inmimina, kaya nadagka dini an daragko na kumpaniya hali sa Canada, Australia nan Tsina, basi magmina. Basi diri maulang, pinagwardyahan an pagmina sa mga militar, nan sa mga paramilitary na grupo manta sin Lumad, an bagaw Magahat/Bagani. Kay sa pag-abot nganyan san kwarta hali sa mina, natunga an Lumad; an gusto san kwarta, nan an gusto san kadatihan na pagbuhay.

Niyan kay nagpaparatayan na, an’hon pa man nganyan an pagpreserbar sin surumaton nan kultura, kun an tagsadiri sini, magkakamaratay man hamok?

An ibirilín

100801Maginawi niyan an bata. Malin hilaw an sip’on. Mayad ngani kay nahuron san ama. ‘Dini ka hamok, tangka’i ako, kay kun umagi an unglo, nan kuwaon ako… Danunan mo ako, ha?’

‘Hm, di’ man yun ungod na unglo…’

‘Ungod yun…’ Padagos san panarabaho an ama.

‘Nakaimod ka na sin unglo?’

‘Aw, san saday pa ako…, san malinawon pa an mata ko… Gusto mo luminaw an mata mo?’

‘G-gusto…’

‘Aw, di’ magkaon ka sin soli na karabasa. Daghanunon mo… Malinawon so’n an mata mo…’

‘Hm, habo man ako so’n na karabasa… Di’ man yun masiram…’ Nan nagtiwi na siya. Tihíhibì na.

‘O, kun habo ka sin karabasa, pwede man an mata sin isda. Gustuhon mo baga san mata sin isda, ha? Inpapasagirot mo baga, ha?’

‘Ompo… Kan’o ka naman madara sin isda na dako-dako an mata, Papay?’

‘Aw, pagkahingayad ko sini, mapadagat ako. Pagbalik ko, an kamatahan san mga isda na dakop ko, sa imo’k intero…’

‘…Diri ka natunok sin isda, Papay?’

‘Aw, pirmi ako natutunok. Kun iba na, maski an binagong nasusura ako. Manglain-lain an nakasamad sa ako do’n sa dagat. Kun iba na, tayom…’

‘Di’ ka nakulugan?’

‘Aw, nakulugan man. Para kay, syempe, anad na ako. Gusto mo ako ma-imod na naghihibi?’

Tuninawa an bata. ‘Pagdako ko, Papay, tukduan mo man ako pagpadagat, ha?’

‘Aw, syempre. Intero ini na gamit ko, an sakayan, an bugsay, an agahid, an alat, ini na sarap nan san mga bobo, intero ko ini ipanghatag sa imo. Kay kun ikaw na an parapadagat, nan maluya na ako, pagdak’pan mo na’k ako sin daragkuon na isda, ha? Nan ako man intero na kamatahan, ha?’

‘Ompo’. Nan malin unayad an pamati san bata.
_________
Retrato tabi ni Alma Jane Gamil. Salamat po.

An kulang na dakóp

dakop.aMalin maluya an resulta san pagpadagat nira niyan. Apisar saragday, malin tama hamok na parauso an kabahinan san kada sayo kanira. ‘Tsk, mas bale sinari ta pagbumbaha, maski duwa na bote…’

‘Aw, ayaw so’n, kay pribido yo’n. Nan peligroso baga…?’

‘Di’… maski sosa kunta, o tuba… pangpahudong hamok sa isda… madagdagan ha’k an ato kabahinan…’

‘Aw, badi hasta kita, mahudong man so’n… Kun naaadman liwat san parabakal na naghihimo ka so’n, maski di’ mo na inhihimo, ma’o pa gihapon an pag-imod sa imo…’

‘Iya, angay ada, pinuhon ta pa an ato hukut, ha?’

‘Aw, kun hasta san bag’o isabwag pay’tun ta, badi di’ mag-awat, wara na nag’ud kita sin mabalikan dini sa dagat…’

‘Aw, baya man uga’ng… An iba ngani, maski may pugha, di’ man pinalibre. Hasta san bawal pagdak’pon, dinadakóp…’

‘Bahala sira. Kay ma’o na baga ini an buhay sin paraisda… Kun iba na lut’as, kun iba na, di’anis man, kay depende sa panahon. May panahon na mayad, may panahon na isarabwag… may maraot na panahon…’

‘Aw, ma’o baga?’

‘Basi diri madisganar, sun’don ta hamok an buhay sin sugad sa ato… maw’uton ta an angay man sa ato…’
_____________
Retrato tabi ni Binoy. Salamat po.

An sobra na dakóp

080835.jIya, kun madagós ka paghali, mababayaan mo daw an pamilya mo, ha? Di’ ha’k an mga gamit mo pagpadagat…’

‘…Pan’o so’n. Kun ma’o baga an swerte? Mapugulan ta yo’n?’

‘Kunsabagay… Madi’anison daw so’n an balay niyo, ha? Badi maging tidi’anisi dini sa ato…’

‘Aw, nano so’n na balay na, kun may raót, kaipuhan,  hingayadon, maski hain pa kita… Kundi, an gusto ko uga’ng, mamagpaka-iskwela an kabataan. Magayas kun pagdaragko nira, puro man pakanhi sa dagat an pagpakabuhay? An babaye, kun dini man hamok pirmi, badi an maasawa, pareho ta man…?’

‘Na lalakih… Kay nakaano man kun sugad sini na pagbuhay an masundan nira? Kita ngani, nakaaram man sini sa mga ama ta…’

‘Aw, ma’o baga? An inpaparaisip ko hamok, labi kun uya kita sa lawod, naghuhulat san ato pahulad, kun sige pa an daghan sin paraisda, magdaghan man ada an isda?’

‘Aw, sige na baga nganyan an diyo? Badi maabot an panahon, wara na man nag’ud sin madakóp…’ Nan wara na siya pagsugpon. Sa isip niya, ‘Pirmi man tuig sa pagsuda an dakop ta, na mahód may naikapabakal pa…’
____________
Retrato tabi ni Alma Jane Gamil. Salamat po.