An nakaan’dan

082711Mar’ay na aldaw tabi…’, bagaw san bisita na naglabay. Di’ man nira ini ‘kila, nan wara man sira kakila o kamaranghudan sa Albay. ‘Pwede tabi maku’nan ki retrato su paggibo nindo kaiyan?’

Nagpairimudan an namaghurunglón. May bunurarat an mata. May huniyóm, nan intero sira, nagtarahob sin hiwa, nagpugol sin pagtinawa. ‘Sige tabi…’, bagaw sin sayo kanira. ‘Mga turista kayo…?’ Di’ nareparo na Tagalog na an surumaton niya.

Malin na’raw’ay an simbag. ‘Hm, d’yan man sana tabi kami sa Albay… nagpupuru-pasyar, naglilibót-libót…’

Nakuwa an retrato, mga pira na pitik. Nagpasalamat, nan nagpaaram na an bisita.

082725San sira na hamok gihapon, an bisita an napag-iristoryahan san namaghurunglón.  ‘Marasa pa an iba, ha, kay ngalason sini na inhihimo ta? Didto ada kanira, di’ nag’ud namaghimo kalo?’

‘Iba man ada an inhihirimo didto, iba man an pagbuhay nira…’

‘Ma’o. Pero, marasa ka so’n, na sugad sin nanalion sira, iya kita dini, di’ na ngani nagsasayod sa inhihirimo ta, di na inbibilang an tugda. Intero, awtomatik na sa ato…’

‘Aw, syempre, kay nakaan’dan ta na ini. Hamamani pa kita sin kahimo kalo? Di’ pa kita nagbibitad, an inkakapangan ta, mga rineras, an uyagan ta, badi hiyód, o hurma’an…’

‘Sugad man ada so’n na pagpakaon sa Danaw nan sa Masakrot. Im’da an iba, kay nadarayo pa nag’ud. Karaw ka sin kaorganisar so’on? Maharanda sin balon, mangontrata sin sasakyan…’

‘…Samantalang kita dini, di’ na man inbabarale yo’n. Niyan na mayon na sin mga gripo, naibanan pa an namagpakaón sa salog, panglaba. An mga bakasyonista, pag-abót-abot nag’ud, pakaraón tulos. Grabe an mga kanali’an…’

‘Ma’o. Sariha pagpaManila, kay maski inluluknóg ka san ati, naruyagon ka man maglihós-lihós. Ma’o man yo’n…’
______________
An mga retrato tabi, kuwa ni Alma Jane Gamil. Salamat po.

Advertisements

Tawad

saod.jAy, darag’anison daw yo’n na mga dabóng mo, nan so’n na ugbos sin maragoso…’

‘Atóg, ma’o… Kangina ko pa sin kapihari. Kun dabóng, masiram lumpan nan bangutan tinapa… Kun yo’n na ugbós sin maragoso, alsumanan na may bangot man na tinapa, ha?’

‘Bakal na kamo, kay taód-taód sini do’n, ubós na ini… Aw, yo’n na ugbos, pwede man baga sa lab’as na buráw o sibubog?’

‘Aw, buru-barató gihapon an tinapa sa lab’as…’

‘Aw, ma’o…’

‘Iya, di’ man liwat pwede yun pag-upudón na dabóng nan san ugbos… Atóg kay bagaw ko kunta, kun matawadan mo man baga…? O, kun diri, di’ an duwa na atado so’n na dabóng, upudan mo na’k sin diyo na ugbós, para kay pan’o man…?’

‘Kuwa na’k pareho, basi magkaduwa-duwa an suda niyo…?’

‘E, naimod na kulang an sintimos… Mabakal pa sin bangot… Iya, kun mabakal pa lubi…’

‘Tsk, di’ na liwat kita makapatawad, kay pasuhol man ha’k ini… Pira man sini an gana…’

‘Iya, kay, diri baya may tatagan ka pa na uli, an san pagbakal ko sa imo sin duwa na atado na sihi?’

‘Inulian ko baga ikaw? Pinatukal ko ngani an sintimos mo didto kura Dyaning?’

‘Pan’o man ba’ an pagpatukal mo, na habo mo man bayaan an tinda mo?’

‘Hmp, inulian ko na ikaw… Hala! Bakal na! Lab’ason pa na dabóng nan ugbós sin maragoso!’

‘Iya, nano? Tawadi na man maski diyo. Kun an dabóng o, kun an ugbós…?’

‘Tsk, di’ na kita makapatawad…’

‘Sa otro, dumdumón mo kun may ulian ka pa!’

‘Hala. Nan sa otro man, magtagatanóm na kamó sin maragoso sa hawan, basi di’ na pagbakalón…!’
____________
Retrato tabi ni Alma Jane Gamil. Salamat po.

Ruskás

21.11.11 245Aburidó niyan si Bersamin. Ambot kun nano, kay malin mautuk niyan an kaniya pagka-iritable. Pirmi liwát, kay harani, an nauutadlán niya pagpasungawi, an asawa niya, si Lucas.

‘Ho, nano na naman ini na mga hiraminta dini, kay nagkaluob? Mamangno do’n magkuturungtungán yo’n na matarais nan mataróm. Kun may mawara do’n, maski sin’o na naman an uulian mo?’

‘Tsk. Di’ man naglalabót yun sa imo… In’gagamit ko yo’n, para kay namunay ngon’a ako, kay kangina pa makulugon an ulo ko…’

‘Atóg… Aram mo, kun de-ruskás pa’k an mga parte sin tawo, angay kunta, patukalan mo na yun na ulo mo. Apisár malin maluya, sugád sin pirmi wara sa kundisyon, ha?’

‘Ikaw ‘gud…’, bagaw na’k ni Lucas.

Naiisip man niya ini na sugád sini. Kun naduso an kaniya tuhod, na kulang na’k tuptupón niya basi mahali na… Niyan, an nasa isip niya, ‘Nano daw kun de-ruskás man an asawa? Kun di’ ka na naruyag, bumakál ka sa plasa, nan tukalan mo na…? O, an mga opisyales do’n… Di’ na sin mga ereleksyón. Kun humirá na o wa’ man ngay’an data, bumakál sa botika o sa SM sin iturukál kanira…? Kun an relihiyon, natutukalan, ma’o man ada an diyós?’

‘Hmm, mangurub’ngurób… Inaagi mo’k sa ngurub-ngurób… Sugad ka na do’n sin salampati…’, bagaw ni Bersamin hali sa dapóg.

‘Ngurub-ngu…?’, nakagát ni Lucas an dila niya. Kay di’ man ini basta-basta matutukalan na kaniya asawa, mas bali kumunóng sin kasuru-simbag, basi an diskusyón, di’ na maghalaba…

An dirì parasugál

swerte sa balodMaski wara man sin syerto na pakadtuan an kaniya lakáw, atab pa, nasa baybayon na si Lucas. Nakatupár na hubás, kaya dini siya pag-agi sa may mga dampig na kulapo nan ging’ot. Sayo na pag-itatapák niya, naimod niya sa piliw san mata niya an maputi na bagay. Pag-ubu’a niya, naimod niya an baraha. ‘Oh, baraha? Nwebe. Lakinanyn! Bwenas ini!’ Nangalág-kalag si Lucas, nan san wara naimód na nakaimód, pinurot niya an baraha, nan sinulod sa bulsa.

An kalmado niya na adlaw, napunô sin kulbä. Ungod na ada ini? Manggana man nag’ud ada siya? Aanuhon daw niya an kwarta? Mabakal ada siya traysikel? O, pahuputan na butakál? Sakayán ada?

Sa baláy nira, pinasipit niya an baraha sa irarom san pawod sa kanira kuguhan sa may pasungán. Parong na an ilaw na gab’i, wara pa siya kangaturog. Maski san siniko siya san asawa, si Bersamin. ‘Inaanó ka baya? Ayaw sin kakiwa kay hasta kita, wa’ sa imo kangaturog…’

Naiisip pan’o ni Lucas, basi kun habô sini na asawa niya na nagsusugál siya. Batog sira kas’lon, wa’ pa nag’ud siya pagsugál, maski tumayâ sin piso sa hweteng. Pero kun di’ ini tayaan na senyál, nan manggana, di’ kanugon?

Tolo na kaadlaw, wara pa gihapon siya pakadesidir. Naiisip naman niya, kun pagpara-awaton an pagtungo sini na senyal, basi kun mawara an rara sini, di’ na magtalab?

Kinusugan na’k niya an bo’ot niya. Bitbit an baraha, kinadto niya an asawa. ‘Uhmm, atog…’

‘Uh. Nano yun na… Akay uyon yo’n sa imo?’ Nan rinabnit ni Bersamin an baraha sa kamot ni Lucas. ‘Inparaharanap mi ini… ha ha ha. Diin mo ini kakuwa?’

‘A-arin? Ini na baraha? Kay nano?’

‘Atog namagtong-it kami nira Teresita. Iya kay ini man na kabataan, sige an sarawong-sawong. mamangno, nawaraan kami sin sayo. Ma’o ini. Uyon ngay’an sa imo. Mayad nganì, kay kun makumpleto an baraha, di’ mauyagan gihapon?’

‘Namagtong-it kamo? Nagtotong-it ka man?’

‘Eh, para so’n na tong-it. Pusoy, maaram ako. Entre-kwatro, portiwan, lakinayn, blakdyak, ending, hweteng, isti’el, bingo. Di’ ko pa ikaw kila, pirmi na ako sa hantakan…’

‘Ma’o? Ay, ba’adaw!’

‘Kay nano?’

‘Wara.’

Pagpaulì

20140901_135718Nahahaghag an bata. ‘Hain daw an ayam, Papay? Kangina ko pa wa’ kaiimod…’

‘Hmm, basì uyon man ha’k sa irarom san hagdan…?’

‘Wa’ man tabì…’

‘Sa irarom san lamesa…? San pasungan…?’

‘Wa’ man tabì… maski sa irarom san katre, o sa kaabay san kaban…’

‘Gahuya, nan pauli’a…’

‘Pan’o baya tabì an paggahoy sin ayam…?’

‘Ay, na bata ini… tanda’i, ha? Kun yamsok, teroy-teroy. Kun madlos, kitik-kitik. Kun kusmag, ming-ming. Kun baktin, yig-yig. Ma’o?’

‘Ma’o tabi.’

Taod-taod, naaburido an ama. ‘Aw, nano ini na basih, kay nagkaluob?’

‘Inbutang ko tabi yo’n, pagteroy-teroy ko san ayam…’

‘Ay, na bata ini… Tanda’i, ha? Yun na basih, pang-agoy sa madlos. Sa yamsok, kusmag nan baktin, tubong o sagmaw… Ma’o?’

‘Iya kun tawo, Papay?’

‘A, basta sinususog, nan sinusugád, ‘Makaon na! Ma’o?’

‘Ompô…’

82. Hapután Sa Kabataan

070806Sa kun nano na rasón, di’ gud ako anad mag-imód sin telebisyon. Kun balita, apisar daghanon an bangot, makaiinit an hulít-hulit na binuáng, na ambot kun akay hasta niyan, di’ nasosolusyunan. Umimód ka sin drama, nganaon na hiribi’an; makurihon an kontrabida, mumungon an bida. Umimód ka patinawa. maski makatinawá ka, marereparo mo na sugad pa man san dati, an mumóng, nauutadlán pagturu-tanggulunga, ipaimód an balilang, pasur’matunon an ngola, nan gagahuyon yo’n na patinawa.

Niyan, sa kalabay-labay, nasikupan ko ini na The Voice Kids Philippines. Mala kay Season 2 na ngay’an ini. Naruyag ako san naimod ko nan nabati: Ungôd man nag’ud na may talento an Pilipino sa pagkanta. Labi kun seryoso an kanta, biyo na nakahibi siya, na badi diri intutuyô, nadudumduman an mga kamaw’otan na diri napapahinun’dán, diri napapaung’dán. Mas naiimod ini sa pagkanta sin kabataan.

An kadi’anisan sini na kompetisyon nan programa, kay malin nakapuntok sa talento, diri sa drama sa palibot san buhay san kontestador. Kun iba na, imbes na umimod sa kakayahán, marasa pa na pinahibi-hibi ugaring an tawo, pinupuga an emosyon, ginagamit sa pagboto nan pagbungyod sa programa. Kaya ada hanggan niyán, diri napupu’o an mga lanahán.

080847.jSa TVKPS2, may paghingoha na maagda an mas daghan na kabataan. Mala kay nakaabot sira sa Mindanao paghanap. Mayon pa sin nadiskubre na magkamanghod sa Bohol, na nagkukuru-kanta, gamit an gitara na sadiri na himo, na an gahoy nira, diwdiw, nan an pagkanta nira, sa Bol’anon nag’ud hamok.

Kun daragko na, kun halimbawa natatalkás na, diri masyado nakapanganugon. Kun saragday pa, malin makaluluoy kun pinauli na, labi kun mayad man an pinaimód. Kun sugad sini, namamaw’ot na di’ man lugód sira madisganar, di’ ha’k sa pagkanta, kundi sa nano pa man na himuon nira.

Sayo na talento na hiláw nan malin wara pa tibláng, si Esang De Torres, 8, na taga-Tondo. Sa kaniya pagkanta, sugád siya sin turumpo na pagbuhi’i mo, diretso an tayuyok, na di’ ka na magtutuig basi tumindi an taririk, o buradól na pagtuunan, diretso an layog, wara kiling, wara kibáng-kibang. Wara labot sa nag-iimód nan nagyayanghád, di’anison siya pag-imudon san kinanta niya an Isang Mundo ni Leah Navarro.

070823Hanggan kahapon, daghan na an pinauli, na an iba, malin pwede pa kunta ikonsiderar. Kun sa hinimalidan, pwede pa gun’gunan. Sa unóm na natuda, sayo kanira si Renan Dal-anay, 11, myembro san tribu na Tigwahanon-Manobo san Bukidnon. Ini na bata, diri ordinaryo an personalidad, labi kun iisipon na harayo an inhali’an. May kumpyansa, maaram makiistorya maski sa ‘hampang sin kamera o sa entablado. Diri ngani dilót man’agalog. Wara siya kinaraw’ay. Unentra nganyan siya sa TVKPS2 basi maging inspirasyon san kaniya tribu nan sin iba pa na grupo sa bilog na Pilipinas. Emosyonal si Renan san kinanta niya an Itanong Mo Sa Mga Bata san Asin. Ambot kun akay. Nagtuturo an luha niya na nagkakanta. Mayad ngani kay wara man karaot an pagkanta; wara paghira an boses.

Makarurúyag pag-imudón. Sabihon mo pa na hababáw o, kun sa Albay, bagaw, nalumáy. Di’ ko tulos nalilim’tan.

Badi dahil san mahumán an programa nan parungon na an telebisyon, bunalik sa isip an daghanon na kamutangan na maburungon ‘gud. An malin wara katapusan na turu-taririk, na sugad sin paghikap san ikog sin demonyo basi tapasón nan utudon. Di’ inrereparo na an ikog ngay’an, tudók hali sa sadiri na lubót.

Angay atamanon, kay kanugon sini na mga talento, sini na mga inop nan maw’ot, sini na panahon sin pagka-inosente nan tiwala. Maski diri intutuyo, kun an himo salâ, marereparo ini sin bata, maiimod sa daragko na, mababati sa iristorya, mababasa sa mga nasusurat na iba.

Kun may panahon baga, di’anis ada kunta na haputon an kabataan:

Nano an gusto mo maadman hali sa ako?
Diin mo gusto na darahon ko ikaw?
Nano daw an mayad na ibilin ko sa imo?
Paano ko daw maituon an pagkatawo mo, an tiwala mo, an pag-urgulyo mo?
Paano ko daw ikaw mapoprotehiran?

OLYMPUSKun diri, pwede man ihapot kanira:

Na’ruyag ka sin buhay na base sa darayaan nan pakurusugan, o inlalaom hamok sa swerte nan sugal?
Makaon ka adâ kun maadman mo na an inkakaon mo, kinalitan?
Ipatala mo ada an ngaran mo, kun maadman mo na ini in-kukuspaan?
Iirugon mo ada an magurang mo kun aram mo na diri tama an himo?

Tuig na ada na sabihon hamok sin mga magurang na ‘Sunuda an insasabi ko, ayaw, an ako inhihimo’?
___________
An tolo na retrato tabi hali sa itaas, kun Alma Jane Gamil. Salamat po.
An retrato sa irarom, kuwa ni Sg. Salamat po.

An atab magmatá

baoyAw, nano, Pale, kay atabon ka magmatá? Ikaw an mangabri sa iyo?’

‘Ma’o. Taod-taod, rasyon. Baryo. Hasta Irosin… Kun diri atabon, tsk, lo’od tawo… di’ ma’o?

‘Aw, syempre… Iya, ikaw na an manedyer sini niyan?’

‘Hmh. Manedyer man sinih. Luya ha’k kita. Rasyon hamok…’

‘Iya, nano man an gamit mo pagrasyon?’

‘Aw, yumbaga, ho, triskol? Para kay wa’ pa drayber. M’but man kun akay… lamaw ada… Taod-taod, abot na yun…’

‘Pwera karaw, naghahanap kunta ako ensemada, pandekoko, monay… di’ na kamo so’n naghihimo niyan?’

‘Aw, Basyon sun maaram… Ako, rasyon hamok…’

‘An pandesal liwat, malin sunaragday?’

‘Tsk, atog, sakit man… Kun diri sadayon, sakit man parabakal… Kaluoy man…’

‘Kunsabagay… basi padagos sira makabakal, ha? Iya, nano ka makahuman pagrasyon, kay mainom kita? Nano, didto uli kita kura Pagot?’

‘Tsk, laki inih. Isugan kita so’n misis. Pagot man liwat, Manila man lakih…’

‘Iya, sa otro na’k, ha? Kulibat, pira ka na baya niyan?’

‘Tsk, luya na, gurang na baga? Ikaw, pira ka man?’

‘Ma’o man, gurang na man… Iya, hala. Pagluway ha’k san pagrasyon, ha?’

‘Aw, simpre. Ho, uya na drayber….’
_____________
Retrato tabi ni Sg. Salamat po.