Tanglad

tangladSa kararani.

‘Aw, ho, si Kardo, may binurubod na naman na tanglad… Badi daghanon an dinuguon sini nan sin la’gaon na karne? Kahapon, paglabay, may bitbit na lata na dako. Pero, wa’ man ‘gud sin nabati na ugik hali kanira…?’

‘Badi yadto na lata, sugnaan ugaring sin ibos…?’

‘Badi. Im’don ta do’n kun may ideliber na karne, kay amot na sini an inuli na tanglad. Akay daw liwat balik-balik, wa’ na’k gabuta sin sarayuan…?’

‘Aw, naraw’ay man ada sa inkuwaan so’n na tanglad, kay kun mapo’o man ‘to’o…’

‘Pwera karaw, makamason ini na ‘lakih, kun ungod na grabe an inhahanda niyan na pista… Kay solo-solo… Kita dini, para singko kilos na karne, duwa pa kita na kusinero…’

‘Aw, nano sini na pangusina ta na paliot-liot man ha’k.  Mahuman man kita dini pangaro-aro, badi diyo na’k an tuda san kasumsuman ta, he he he…’

”Son karaw, kay kun may makabati…’

Sa balay nira.

‘Para sa nano ba’ yo’n na lata na dako? May ibuson kita? He he he’

‘Hm, binakal ko yun sa plasa. Iturukal ko sa butangan ta sin bugas, kay tinakla na yadto na daan…’

‘Iya, akay may dara ka na naman na tanglad? Pang-aan’hon ta yo’n, na wa’ man kita daghan na handa?’

‘Mayon baga kita do’n sin katunga na langka, an tuda san sinoli ta san Sabado?’

‘Iya, akay daghanon? Ambot pumait yo’n na soli kun pura’k tanglad?’

‘Di’ man yun puro tanglad. Yo’n na iba, citronella, inayo ko sa San Roque. Mamaton ta dini sa hawan, kay basi maiban-ibanan an namok dini kun tag-uran. An iba man so’n na tanglad, di’ itanom ta man, basi di’ na sin kapangayo kun kunay-kunay…’

‘Aw…’
___________
Retrato tabi ni Sg. Salamat po.

Advertisements

An mumóng sa dalan

5.1806Hataas na an sudang san lumusad si Merto sin balay, pakadto sa kaniya hilamunan. Nasa lakdanan na siya, san may madumduman. ‘Patabi’a daw ngay’an san sadok’, bagaw niya sa asawa. ‘Uyón sa sab’itan sa luyo san pinto.’ Sul’ot na an sadok, hunali gihapon siya.

Sa dalan, inkatapo niya si Artor, na bagaw, ‘Na lalaki ini. An ulo mo’k an may sapin? Di’ mo’k inhihirutan an imo biti’is, na ma’o yun an nagdadara sa imo? Kun masura ka? O, mapasma yun sa pinit san lapok nan sa paso san tinampo?’

Kunadali lugod siya pag-uli. Pagbalik, may sul’ot na siya na bota. Paglakad niya sa lakdanan nira, nalabay man si Trining, na bagaw, ‘Ay, ba’adaw, Merto, tan-awon ko nag’ud an sipit-sipit mo… Suuni man daw yun na karsonsilyo mo, kay kun mapin’tan…’

Naraw’ay, bunalik gihapon siya sa balay, nan namantalon. Pag-ilulusad niya, an asawa naman an may natin’o. ‘Aw, na’ ba’? Ma’o’k yun an bado mo? Madapawon baga sa pasakay? Kun danggahan ka, badi tabardilyo pa an makuwa mo… Ho, malin an sundang mo, nalim’tan mo man…’

Hininab’it niya an dyaket sa may harigi, nan sinul’ot. Sukbit na man niya an sundang paghali.

Sa dalan, inkatapo niya si Mimoy, na wara man pakati’os pagtin’o. ‘Aw, nano kay sugad ka sin katipunero? Diri human na an syuting?’

Nagap’tan kunta niya an polo san sukbit na sundang. Kundi, naisip niya, an ging’ot na’k an kaniya babasabason.
____________
Retrato tabi ni Alma Jane Gamil. Salamat po.

An parasakayan

boat.makerSan saday pa si Oliver, pirmi siya kaupod san ama, nagyayanghad sa kun nano man an inhihimo sadto. Sugad san kadaghanan dini sa Mabuhay, nasa dagat an kanira pagbuhay. Kun an iba parapadagat, nan an iba pa paratinda o parapataya, si Inoy Jaime na kaniya ama, parahingayad sin sakayan.

Nareparo ni Oliver, sa mga sugad sini na pagbuhay, an parasakayan an malin napalain. Kun kan’o siribot an parapadagat nan san paratinda o parapataya, maluway man an trabaho san parasakayan. Pagtagdagat, kay peligroso an paglawod, ma’o man sibuton si Inoy Jaime paghingayad sin mga sakayan.

San hinapot ni Oliver kun akay, an simbag ni Inoy Jaime, ‘Bagaw baga nganyan sin sayo na pilosopo, kun kan’o wara ribok, mag-andam san panahon sin kariribukan. Sugad man so’n an pagtipon sin mamara na igaratong: pag-andam sa tag-uran. Ma’o man an pag-alkansiya: pagtagama halimbawa sa imo pag-iskwela.’

Nakahuman pag-iskwela si Oliver; naging sayo na mayad na kusinero. Nag-abri man siya sin sadiri niya na karihan. Nginaranan niya ini na Jaime’s Restaurant, bilang pag-onra sa ama. Bilog na adlaw, sibuton siya paglalam san kaniya mga parukyano. Kun gab’i, inkikwenta niya an benta nan san mga gasto. Kun maaga, nangaro-aro siya. Mala kun naggigipad siya o nagtutuktok, nadudumduman niya an sabi sadto na kaniya ama, manungod sa sinabi san pilosopo.
_____________
Retrato tabi ni Sg. Salamat po.

Nangaró-aro

bulkan8.jSige pa man sin asó san bulkan, ha?’

‘Ma’o. Niyan na malinaw an langit, kun imudón, sugád sin may nangaró-aro sa luyó, o do’n sa iraróm so’n mismo…’

‘Ma’o, ha? Bunót ada an gatong, o badi kahoy na wara pagmará sin mayád…’

‘Kun ngumanâ yo’n, iisipon mo na runabá-rabá man gihapon an in-aamak, o namalingháw na an kangina pa sin kapahpa…’

‘…Nan pinangtapok hasta san sug’ang…’

‘Iya, yun na kaabay na wara ha’k ribók?’

‘Yun ada an kaupód, na bagaw, ”Pangaro-aro ha’k do’n. Kun nakapwesto ka na, gahuya na’k ako…”’
____________
Retrato tabi ni Alma Jane Gamil. Salamat po.

Sabado, 3:00 an aga

karnehanPatabi’a daw so’n, ho, Dolpo, na hasaan, kay ma’d na tampol na sini na punyal… Nan yun, ho, na banyera, hali’i sin tubi, kay ibutang ta ini na karne. Yun na ulo nan san mga siki, didto mo sa dako na planggana. Laina man an mga bituka nan san kasiripungayan… Aw, ayaw ngay’an paglim’ti an mga plastik bag nan san mga silupen, ha?’

4:00 an aga

‘Nano, mangabri na kita? Atabon pa?’

‘Payt na, pangabri na kay, ho, taod-taod sini masuna na. An mamagpa-makaw do’n, an iba so’n, mahapit na dini, ma-ban’o… Ini niyan kay saod, ubos ini na duwa ta na binuno…’

4:30 an aga

‘Nano buwas, matinda kita sa bulangan?’

‘Maluya didto. Mayon na sin parabuno didto, nan diyo man ha’k an tawo…’

‘Di’ sa patio kita? Sayo na lamesa sa luwasan sa kultyural, sayo man na lamesa sa luwasan sa Lomboy…?’

‘Hmp. I-sermon ha’k kita so’n san padi. Badi busungon pa kita…’

‘Kay ma’o na baga niyan, kanya-kanya na pwesto? Mayad ngani do’n sa plasa, kay may natuda pa…’

‘Aw, syempre, kun hain an tawo, didto kita… kay pan’o man?’

‘San matawo, san bakasyon, mayon sin may inhanap. Wara pakaagi sa Sabang, kunanhi. Iya kay wara man dini pakaagi. Puna-Madlawon. Ambot kun may nakuwa didto. Kun wara, badi nakaabot sa Buhang o sa San Roque. Diri baliktad man uga’ng an nangyari?’

‘Hmp. An bituka ngani, bag’o dinuguon, inbabalik ngon’a. Sugad man so’n an buhay…’

11:00 an aga

‘Ho, bugawa yo’n na buyungaw, kay sugad na yo’n do’n sin kunupot na pasas…’
___________
Retrato tabi ni Sg. Salamat po.

An kabubungto

28.06.11An gahoy sini, pagkami-kami; ini na karuyagon sin pagkila sin mga popular, sikat, pambihira, mayad-ayad, maabilidad, nan may katungdan na tawo, bilang sayo kanira:

‘Yun na tsampyon sa pikot, kauyag ko yun sadto…’

‘Yun na manedyer, taga-amo so’n an ama…’

‘Yun na nanggana san Miss Photogenic, igso’on yun san singaki san umangkon san giloy ko.’

‘Yun na mayadon sa baratiran, Pilipino so’n an ina…’

‘Di’anis kunta kun may Bikolano na maging presidente… o maski bays…’

Sa pang-ibabaw, an urgulyo, na kasayo sa panggana o onra san tawo na inkakami-kami. Sugad sin kaagbay na, maski nakagapot hamok sin diyo sa sidsid san kapa. Sa pang-irarom, an makaayo o magkamit, sin pabor.

Kun iba na, pwede man haputon an sadiri: sugad man ada sini an pamati sini na ako inkakami-kami? Sayo na gab’i, duni’anis an uyag san parabasketbol na taga-Bulan, kaya ininterbyu san anawnser. ‘Sige, Dante, batiin mo ang  mga kababayan mo sa Sorsogon…’ Kinuwa san parauyag an mike, nan bagaw, ‘Kumusta sa mga taga-Pasig…’ Kun nakig-agaw na makagapot san sidsid san kapa san pambihira, pwede man imudon an kapareho na iba man an hinimo. An komisyonado san maimbento an dagdag-bawas, an  sawong-sawong na kandidato kay kapareho an apelyido sa nayaawan, an nag-anunsyo san deklarasyon san marsyalo. Mga hali sira dini sa rehiyon mo.

Nan kun di’ napaunrahan san inlalaom o in-aayo, syempre, nasugad na hamok, ‘Hmp, kahagasan so’n… Mayad pa so’n an taga-iba na bungto…’

Sayo na taga-dini an bunasang na’k pagburut-burot, kaburungyod an kaniya mga kaurupod, katrabaho, nan kauruyag-uyag. Badi masugad, ‘Dini kita. Dini ako kabuhay, pagdako. Imuda niyo ini na bungto mi…’ Linihos nira an mga kadtuon dini, nakisayo sa naturalesa sini na lugar, nan ginahoy nira ini na sugad sini, ‘regalo sa Pilipino.’

28.06.10Sa namagpakadumdom pa kaniya, pormal na bata si Larry Manda. Kun nalabay, harayo an pangalag-kalag, di’ man mainasdang, mararaw-ayon ada, diri sugad san nakagurang kaniya, si Bombing. Mamangno, nareparuhan si Larry sa mga kredito sin pelikula, sa mga ikog, sa saragday na letra, na bagaw, Cinematography: Larry Manda. Hali sa saragday na letra, nakaabot an ngaran niya sa mga award nan pagtala sa kaniya obra. Idagdag pa na kaurupod, kauruyag-uyag niya niyan, an mga inyayango na personahe sa paghimo sin pelikula.

San bumurut-burot, di’ nag’ud ada inlalauman. Binutang niya an hitsura san Bulusan, hasta san nagkapira na kabubungto na naging ekstra, sa lente san kaniya camera. Pagtaliwan nira, dara na nira an imahen san Bulusan, basi ipaimod sa iba na wara ngani pagmangno na mayon sini na lugar sa parte na ini san kinab’an.

Taod-taod sira dini, pero malin kunilat hamok an kanira pagkanhi. Wara ngani ada siya kabarhagi, sin ‘Ba’adaw, Larry, nano kita do’n…?’ Ugaring, an hinimo niya sini na pagkanhi, hamamani an dako-dako na tangway. Badi hasta niyan, may mga hubog pa, nan daghan pa an mahuhubog sa kanira maiimod.
_____________
Mga retrato tabi ni Alma Jane Gamil. Salamat po.

Si Bonifacio, Pilipino, sa panahon san teks

andres.edNangyari ada an buhay ni Andres Bonifacio, sa panahon san kundiman. Badi naisurat an istorya niya, sa panahon san rak en rol. Una ko ini nabasa, uso na an disco, bag’o pa mauso an grunge. Nasa mga libro na kun pan’o siya namatay. Hanggan niyan, malin wara man siya kahatagi sin hustisya.

Naisurat an Fili sa panahon ni Bonifacio. Hinimo ini na parte san edukasyon sa Pilipinas san panahon ni Recto. Nabasa ko ini, nan an Noli, sikat si Travolta, hanggan maghinudas si Kurt Cobain. Tiurhi’i ko sini na nagkabarasa, an mga pinalis ni Virgilio Almario san 1997, san kila na si Osama.

Mayad magbasa gihapon sini na mga nobela ni Rizal niyan, na diri na piritaryo an pagbasa sini. Mas nasasabutan an istorya, mas nakikila an mga karakter. Para kay ini ‘gud na mga bag’o na porma sin Tagalog o Pilipino, iba man an rami. An gahoy ngani sini, Filipino. May mga dagdag na letra, sugad san efe nan jota, na mga letra na Ispanggol. Kaya halimbawa, an dati na prayle, naging fraile. Pagpalis na luyagoy o bakilid o kiligong. Ay, ambot. Sinunod ada sini an buhay san mga surumaton ta. Minarkot an sanga sin kilitis sa lawas sin puru-pagulong, binangutan sin lato an pritos na dabong. May pagpalis na ungod. Halimbawa, sa Albay sadto, an muda, yodepota. Sa Tagalog, tang’ina, na inupod pa sa kanta ni Ely Buendia. Sa Ingles niyan, pakingsyet. Wara minarkot. Pinalis nag’ud hamok.

Badi sa irarom san kaniya mga surumaton, sugad sini an nasa isip san naghimo san pelikula na insyuting pa hamok dini sa Bulusan. Si Andres, na ungod na tawo, binagat nira Isagani nan Simoun, na mga tawo sa libro, nan sinawong-sawungan pa sin mga kabalang, mga katunga-na-tawo sa imahinasyon.

‘Nano na ngani gihapon an taytol?’

‘Hele Sa Hiwagang Hapis’.

‘Tsk. Surunggo kita so’n… Wa’ na’k himu’a na The Bulusan Lake Massacre: The Untold Story (God  Have Mercy On Us! St. James The Greater Pray For Us!). Para kay halabaon, ha? Pero, sugad so’n kun nahimo si Carlo…’

‘Hm, mili kay wa’ ka pakaimod…’

‘Ikaw man ‘gud…’

Kun buhay si Andres Bonifacio niyan, badi sugad sini an masusurat niya na tula:

nnu n lab p dw an mas ok
sa pgging ok nn tru
sugad sn lab s pil?
nnu p daw? no na. no.
_____________
Retrato tabi ni Ed Uy. Salamat po.