Dahon

dahonBihira mo mareparo an paghulog
sin dahon hali sa puno;
labi kun an pagsayod mo nasa puno hamok nag’ud;
sa di’anis na tindog, sa marambong na yungod,
sa mga bunga na hinog.

Kay sin’o man nag’ud baya an magyayango sin puno
na an rereparuhon, an dahon na naghuhulog?
Syempre, an una nan urhi na pagyayanguon,
kun may bunga na hinog.

An dahon ugaring, kun naghuhulog
tanda sin pagdagdag sin edad sin puno.
Hanggan diri nahuhulog an dahon,
diri maudlot an bag’o na ugbos,
diri mahalaba an sanga,
wara sin bukdo na mabutwa.

Imuda an naghuhulog na dahon sin puno;
bilada an mga dahon sin libro;
basaha an mga dahon san buhay mo.

Intero ini na mga dahon
parareho an insasabi sa imo:
an mga bagyo nan tagsudang,
an mga inagi-agi nan mga panumduman
an pagdangadang san kahumanan.

Kay an dahon, hali sa ugbos
naaragirang, nan napupukdi
hali sa pupunghan.

Paghugpa san dahon sa ingod
wara na siya kusog;
maghuhulat na hamok na mauga;
magpapahunod sa huyop san hangin;
magpapadara kun diin siya
kakaunon san ingod.
________________
Retrato tabi ni Sg. Salamat po.

Advertisements

Huringan harani sa sirong

sirongIya, nano na…?’

‘Nano na na nano?’

‘Ma’o. Bagaw mo, ma’o na…?’

‘Ma’o na na nano?’

‘Ma’ohhh… Bagaw mo baga…?’

‘Bagaw ko, nano?’

‘Tsk. Tunugot ka na baga…?’

‘Kan’o? Pan’o ako nagtugot?’

‘Kunihat ka baga…?’

‘Ako? Kunihat??’

‘Ma’o baga? Tunango-tango ka pa ngani…?’

‘Hmmp. Kay nagtango-tango ako? An nagtatango-tango uga’ng, tangdo…’

‘Ma’ohhh…’

‘Kamama’o sini… Kay nano baya an napaghurunan ta?’

‘Nalimot ka?’

‘Wa’ man. Ulita hamok…’

‘Ihuring ko sa imo do’n…’

‘Naghuhuring ka na baga?’

‘Kanhi’on ko gihapon ikaw do’on, kay ihuring ko sa imo… kun turog na si Mamay mo…’

‘A… Iya, hala, uli na ngon’a…’

‘Ummm, sige….iya…, pwede… kis ngon’a?’

‘Nano daw kun kiskisan mo an lalabutan mo na kabayo ka?’

‘O-o-oya D-desta? B-ba-bagaw ko tabi, s-si Maricel ka? Yaaah!’

‘Hoy! Diyata ihuring? Balik dini, kay basibason ko ikaw sini na umal.’
_________________
Retrato tabi ni Sg. Salamat po.

An mahihimo sa Odikin, kun nawawara an ngaran

odikinDi’ na man ‘gud masakit magpa-Odikin. Oyon ha’k ini sa itaas san Buhang, siway sa Taisan, sa luyo haros san Bagacay. Kun sadto, an pakanhi, sagka o baklay, niyan, diretso na an pagsakay.

Uya baga dini an mas dako na kapilihan; mahiwas na tanuman sin pili na daragko na puno, na daghanon na an edad. Di’ man nganyan pinangtanom, sinarabwag hamok sin mga kalaw, inataman san abono hali sa tuga san bulkan, nan sinaribo, pinasarig sa busabos nan lapnit sin pira na barong-barong taon-taon.

An mga taga-dini, kala-oo an surumaton, maski an bilog na pagkararani, kutóm. An patron dini, si Santa Barbara, patron nganyan sin mga parakanyon, parabadil, nan inihinyero na militar, maski an kadaghanan san taga-dini, mga para-obra sa uma.

San arin yadto nganyan na adlaw nan taon, naging labayan ini sin mga tawo na, sa kun nano na pagkataraytay san mga bito’on nan bulalakaw, malin nagkawarara an ngaran. Syempre, nginarat sira, nagngalas, nahaghag, kaya sinulód nira an nalabayan na balay, insusóg an kanira ngaran sa mga kwarto, kaban nan mga hanipan. San wara kaagihi, kinuwa an tagbalay, pirit na inpaluwas an nagkakawarara nira na ngaran. Wara man ‘gud ada gihapon pagkaaragihi an inhaharanap. Bagaw pa ngani, hasta san kanira memorya, malin nagkapurunas man.

An taga-Odikin, nahadok. Ambot kun hadok sa nangyari, o sa pwede pa mangyari gihapon. Ambot kun hadok sa puringot san nawad’an, o sa puringot nira na insusugán.
_________________
Retrato tabi ni Sg. Salamat po.

An retrato ni Atín

cheUhhh… si Atín daw yadto, ho…’

‘Hain? Arín?’

‘Yadto, ho, na sa traysikel…

‘An drayber? O, an pasahero?’

‘Tsk, burong man sini… Yo’n, ho, sa unahan san traysikel…’

‘Arin nga’ so’n? Hain yo’n?’

‘Yo’n, ho, na sa retrato… E, pagal sini…’

‘Ma’o daw kita… yo’on na retrato san sidecar?’

‘Oo… si Atín…’

‘Sin’ na Atín?’

‘An bata baga ni Oya Dolores, na inlalabayan ta an balay do’n sa Sapngan?’

‘A… Gue…va…ra… Guevara so’n an apelyido ni Oya Dolores?’

‘Gueva… E, diri. Malin Alegria yo’n…’

‘Iyah. Akay man may ngaran na Guevara? Sin’o man yo’n?’

‘Ay, ambot. Badi an parakodak… kay sigurado ako, si Atín yo’n na sa retrato…’

‘Kay akay nasisiguro mo?’

‘Kilaon ko yo’n, kay katatsi’an ko yo’n sadto… Imuda… an mata na maisog… an irong na medyo hataas… an kiray… Ay, kun tinawa ha’k yo’n, maiimod ta kunta an tipo, kay natipuan yo’n san mahulog sa kadang. Dapaon baga sa tinampo, durugo an hiwa na natipuan…’

‘Ma’o?’

‘Oo. Mala yo’n na kalo, di’ na yo’n nahahali niyan na dako na, kay san sa elementari, nahulog yo’n sa madre de kakaw, pagdawag san tinata niya na buradol. Nasamad sa irarom san alimpupuro. Pagpila san samad, kilaon na panít…’

‘Namason, ha?’

‘Ay, kay tandayagan yo’n sadto. Panawon pa. Yo’n na talinga, kun matatalkason pa’k, natalkas na, sin kakulínglínga san ina…’

‘Baba’adaw…’

‘Atog. Sutilon na nag-ano ka pa…’

‘Iya, hain na man yo’n niyan si Atín?’

‘Malin oyon kapirmi sa Valenzuela. Masarig ada an parlor niya do’n…’

‘A… Kaya man nakabakal sin traysikel…’
___________________
Retrato tabi ni Alma Jane Gamil. Salamat po.

Prusisyon

santcruzan.jHali siya sa saday niya na banti. Pauli na siya, baba an pinurutan na igaratong. Sa dalan, natuparan pa niya ini na prusisyon. Salapisap man ha’k ‘to’o an kaurupod. Diyo na duru-daraga, nan mas diyo na ina-ina na. May nag-uuna na parol na krus nan sayo pa na parol na malin lapnad na krismas tri.

‘Ba’ah! Nalaom pa kita sini na prusisyon… Atog kay nagkakadali kita, kay mangaro-aro pa…’, bagaw niya, na an nakabati man hamok, an kaupod niya na ayam. Lunakaw na hamok sira sa bitad na sugad sin nagpu-prusisyon man.

Sa agihan, natirin’o an kanira nalalabayan.

‘Aw, ho, nabilin an Constantino, may dara na igaratong ha ha ha…’

‘Di’ man yun Constantino. San Roque ada, kay man ayam…’

‘Diri Bonifacio, kay may sundang?’

‘Ha ha ha’.

Wara man niya pagtunguhi an kararaw. Pagal siya sa maghapon na pagbanti. Basi maaling-aling, pinamatian na’k niya an karanta san namagprurusisyon. Insabot. ‘Malin Bikol, maski iba man na Bikol…’, bagaw niya.

Surogon mo ngani kami, ta ika namumutaan mi…
____________
Retrato tabi ni Alma Jane Gamil. Salamat po.

Hagdan

hagdanSan puludon niya ini na igot, nangirhat an asawa niya. Mala kay nabut’san pa biyo an kumkom na pinangutos na pako. ‘Adaw! Akay ba’ pinulod mo yo’n? Kanugon daw so’n… Atog, mabinungahon…’

‘Hmp! Ma’d kun diri ma’d na alsom…’, bagaw niya. ‘Manguris ka’k sini pagkakaon mo… Mga intutudkan man ha’k sini an nagkakaruruyag…’

‘Iya, saka? Mautod mo pa man an ibog sin mga nangibog… Mala ka nag’ud…’

‘Tsk, atog, ipalagadi ko ini, kay iliwan ko sa lunob ta na pawod, kay ruluho na…’

‘Aw, di’ nabakal gihapon sin pawod… Pwede man anahaw, o linipit na kabuluan…’

‘Hmp, mayad an tabla, kay awat an sirbi…’

‘Iya, ikaw an bahala. Si Gilay pa ada so’n an nagtanom… Kun buhay yadto, di’ nag’ud so’n matugot… Kalagon ka ngani…’

Sa danon sin chainsaw, malaksion kapulak an igot na malin sobra na sa tolo na dekada an edad. Chainsaw man an ginamit san ipalagadi niya an tablon na lawas. Wara na niya pakatami an mga tabla. Wara na ngani parisikoha sin mayad, linunob na niya diretso. An tuda na kustanera, binutangan pa niya sin tangga, hinimo na hagdan sa ikaduwa na iskalon san balay nira.

Kada makaimod san lunob nan san hagdan, natin’o. ‘Ba’adaw yun, terno ha?’

‘Ma’o. Ma’o ini an bagaw itso-diritso, he he he…’

Pira ka-semana sin kauuran, nagkolor-gatas an hagdan na badang sa uran. An kolor-gatas, taod-taod, unitom. Kun reparuhon man, maduru-dalunot kun nahuhulos. Sayo na paglusad niya, runaga’ak an hagdan, nabari, nan nadara siya paghuros. Higda na siya sa ingod na hinugpaan san hagdan.

San maayugan siya, an asawa niya sa kaabay niya an una niya naimod. ‘H-hh-hain ako…?’, bagaw niya.

‘Aw, di’ uya sa balay… Diyo ka pa mahulog, nan matumbahan sin naruba na hagdan…’, yuga-yuga san asawa.

‘…Bagaw ko, di’ tulos yadto madudumo, kay tugason…’

‘Hmp, badi si Gilay an may tag-obra. Badi napuringot, kay pinulod mo an tanom niya, nan tinuklang ka…’

‘Di’ bale. Matanom na’k ako sin katukal. Nan tutukalan ko man an hagdan sin kabugawan…’

‘Mayad-ayad…’
_____________
Retrato tabi ni Sg. Salamat po.

An parakarga

anahaw.overload.jDini sa Kabugawan, si Dikoy nag’ud an dalaganan sin mga may kargada. Kun may kinalap na patong, si Dikoy an kakadtuon. Kun may ipirisar na lukad, kun Dikoy napatugon. Karagumoy nan anahaw? Sarayuan ha’k yun na karga kun Dikoy, pwera karaw!

Mala san sayo kahapon, binugtian ni Dikoy pagkontrataha an sangribo na anahaw ni Berto, nan san pinakisagilayon na karagumoy ni Oya Panya. Mala yadto, kay pagkurbada sa may kura Inoy Ensing, unugsuhoy nag’ud an kaniya traysikel. Balintukon baga!

Indaranunan man pagpabalitwa’a uli, para kay nareparo na bari an sa may gulong san saydkar, nan may saghom an tangke san gasolina. Piniliw ni Dikoy an mga kargada nan san traysikel niya. Inabisuhan an tagsadiri san kargada, na napuringot ngani, san sabihan na di’ na nganyan siya makaupos san byahe, kay paan’hon, na ho, an traysikel, hingayadon.

Dati, karabaw an kadanon-danon dini ni Dikoy. Hinihig’tan ha’k niya sin kangga, nakasagrap na sira sa banika, nakukuwa an inpapasaog na patong o kahoy na raha’on. Kun an saog pakamang, mas nadali an pagtipon san mga kinawit na lukadon.

An kaipuhan hamok san karabaw, pagpasabsabon, pagpalab’ugon, nan liwaton sa matambong. Kun naraot an pamati san karabaw, pinapamunay hamok, o dinadapog sin mga dahon-dahon do’n. Kun diri na maayugan sin mga remedyo, pwede man bunuon, sugad san mga naging ataman niya, ultimo yadto na torilyo.

Naruyag pa siya, na sugad sin gunanya, san bulduseron ini na tinampo, maski wa’ man ngani humana; may katunga man ha’k an sinimento, nan daghan na parte an pura’k bato. San may magprenda sini na traysikel, nanghudam siya sin pangdeposito, nan inmimenswalan na’k an kulang.

Mayad man nag’ud ini kaysa karabaw. Mas daghan an karga, nan mas harayo an abot. Maski grabe an karga, di’ masyado ini na traysikel makalulu’oy sa pag-imod. Nadadara sa mga pistahan, sa bulangan, sa tupadahan, sa pamaralaye, nan sa karasalan.

Para kay ini na traysikel, di’ ngani nagsasabsab sin gabon na libre, nagtitiyok man sin gasolina na inbabakal binote. Kun nararaot, mahod abot sa Gubat an paghanap sin pyesa.

Ambot ha’k sini niyan, na malin nahugak na ini magdalagan. Kun karnehon ini, badi di’ man intero na parte madelihensyahan, mapagkwartahan o mapakinabangan.
____________
Retrato tabi ni Alma Jane Gamil. Salamat po.
____________
Saludo kun Into, dati na kaupod pagraha sa Kapilihan nan Likod.