Byahe

dyepGubat! Gubat! Gubat! Duwa na hamok, malarga na! Ho, Oya, kan’i na tabi, basi makahali na kita… O, Tiya, sibugi hamok tabi sin diyo, basi may makaingkod pa… O, yo’n tabi na bata, babayadan yo’n? Diri? Iya, pakisagmaka tabi. Ho, yo’n na mga kargada sa butnga, ibutang ta tabi sa irarom san ingkudan, kun diri masasagmak..’

‘O, Tiya, kan’i na tabi, kay ikaw na’k an inhuhulat… Ho, do’on tabi, ho, sayo pa do’n… Pakisibog tabi, basi makahusto… Oke, abante…!’

‘Eeeeng, eeeengg, pi-piiiip! Ay, na kabataan ini, kay di’ namagpiliw. Magkariligis ngani kamo sini na dyep ko, badi pirilay kamo…’

‘Huuupps! Ako tabi si Dyani Ilongan. Ako an drayber sini. Diin tabi kamo? Gubat? Ay, wara na tabi bakante. Sa masunod na’k na malabay, an kun Inoy Bono… Huyabit? Ikaw an bahala… Pangapot hamok sin mayad… Suludan tabi yo’n na kargada mo… Hal-lah! Abante!’

‘Eeeng… eeeng, blug, blug, blug… eeeng… Linti’as na lubak dini, ambot mabarian kita sini sin mulye… Tara… Ay, ba’adaw… Rulusad tabi! Di’ na kita makapadagos kay, ho, raot ini na dyep… Uya, ho, an mga bayad niyo.  Dos… salapi… baynte singko… tres traynta… Ay, bulegs, naubusan ako sinsilyo… Si’apo, paglabay ko buwas, bayadan mo na’k ako, ha?’

‘Uhhh… tsk, tsk, tsk, grabe an raot… Hasta sini na mga alambre, burugto, wara preno, kupos an gulong… bulegs, kaipuhan sini, hingayadon sa irarom…’

‘Uwaaaann! Ay, na bata ka… Uyon ka na naman do’n sa raot na dyip? Kangina pa ako sin susog-susog sa imo… Ho, yo’n na kamiseta mo, puno na naman sin digta na grasa nan takla… Bagaw ko baga, di’ ka sin kauyag dini, kay kun matitanos ka? Hala, uli na…’

Naurhi pa si Uwan sa ina. Paglakaw niya pauli, may napurot siya na barat. Kinuwa niya nan sinayudan. ‘Pambihira ini…’, bagaw niya. ‘Pede ini pamato sa banwit, bala sa salbatana, basiyo sa taratsian, o budbudan sin tabid. Daog ko an mga kauruyag ko, kay sira, wara sini…’ May naimod man siya na putos sin dulsi na lain man. Naruyag siya kay iba man an mga marka, diri sugad san mga dulsi sa tindahan, an Kendi Mint, Snow Bear, White Rabbit, nan Lipps. Ini, brawn na may pasambang na orens. Pinurot niya nan sinulod sa bulsa. Sa turu-tindahay, badi hataas sini an kantidad… Badi dyis pisos, o badi baynte…’

‘Uwaaaann!’
_________________
Retrato tabi ni Alma Jane Gamil. Salamat po.

Advertisements

Piyu-piyo: Pitada sa tagsudáng

11139844_860698124003350_1316443506_nI remember my childhood names for grasses and secret flowers. I remember where a toad may live and what time the birds awaken in the summer… and what trees and seasons smelled like… how people looked and walked and smelled even. The memory of odors is very rich.’ – John Steinbeck, East of Eden

Niyan na magtatagsudáng, may nadudumduman na parte san mga tagsudang na lunabay. Kun tagsudáng, an kapasakyan an una na naiim’dan sin kagalatan. Arasyáb, harakot san inani, hirimalid, paralpág, burulád paray, tarap’ong sin ohót, bururadól. An di’ nalilim’tan na amyong, an nagutlab na lawas san paray, an nauuga na ohót, nan san insasanlag na hinigto. Sa mga sapa nan kali, mabaskog an ragásnas san tubi. An paralanat san mga tamsi, malin kaupod sa selebrasyon.

Marereparo an mga ini, kun an tunob, nasa ingod, nan ugos sa banika.

11118243_860698460669983_700636339_nPaglabay sa layhon, nagkakalupad an mga padi-padi’ay nan san laktás na saragday. Nasunod pa an kurisan na pakla (bag’o pa unabot nan dunaghan an maraot-raot na Mindoro frog). Nahihimunta an bulawan na kapasakyan na nangruruyong sa hinog na paray. Kay wara man sin tanto na kadtu’on, mahod nakutos ngon’a sin pupunghán san paray.

Pinipili an kursunada na bi’ás, nan nakaisip na irugon an tunog sin pasiwik. An inutod na pupunghán, mga katunga sin dangaw, hinahali’an sin bukag gamit an gihay, nan pinipirisi  harani sa buko. Sa nabuong na parte, didto paagihon an huyóp. Binabangà sa sulod san hiwà an pinirisi na parte san piyu-piyo, nan hinuhuyóp basi tumunóg. Kun nagkakadurungan an mga tunóg, malin saday na pitada sa panahon san tagsudáng.

An paghimo sin piyu-piyo, sagrado pa ada sadto sa kabataan, na biyo na may orasyon na insasambit kadungan san kada bitad sa paghimo sini.

1. Paghali san bukag

Sulsugay, sulsugay, palanog
kun di’ ka tumunog
ihulog ko ikaw sa subâ san Matnog.

2. Pagbuong san huyupan

Pirisì, pirisì, katutay
uya na si Tatay
may dara na sayô kabakay na ukáy.

3. Pagpaipit sa ngawî

Kiyakì, kiyakì
naghuni an tikî
sa sanga san balete, ugh*.

*tunog sin siklô na tinuyo
_____________ 11131717_860698624003300_1185000326_n

Mga retrato tabi ni Alma Jane Gamil. Kaniya man hali an surumaton ni Steinbeck. Sa paghanap niya sin piyu-piyo, nareparo niya na sa bungto, an mga edad hanggan 20, malin diri na ini aram. An nahapot niya na nakadumdom pa, mga edad batog sa 40. An maaram pa maghimo nan magpatunog, mga edad 60, sa mga nahapot niya na taga-Sabang nan taga-Dapdap. Sa mga baryo ada na sugad san Odikin, uyag pa ini san kabataan.

Bihira na man an maaram pa san orasyon. An kumpirmasyon nan pagkabilog sini, dahil sa danon ni Oya Gloria Gabrillo Gallano.

Salamatunon tabi!

An hasaán nan san bagól na tubi’án

hasaanInhuru-himunta ngon’a san tagsadiri kun arin an di’anis na pwesto. San makapili, bagaw niya, ‘Ah, dini.’ Nan didto pinasal’ot an hasaán. Inabayan pa sin bagól na tubi’an.

Nataod-taod didto an pwesto san hasaan nan san bagol.

San manadlok an tagsadiri, kunadto ngon’a paghasa san sundang: taptap sa tubi, nusnos sa hasaan. Sugad man sini san mangalap siya sin patong, manuhto sin kariwkiw, nan maglatak sin lukadon. Ma’o man san magbunot siya sin lubi, manggahad sin ging’ot, nan mamasabas sin kakogonan nan kabigahuan.

Sayo kaadlaw, nangingkudan an tagsadiri sa gangat, sapo san mga kamot an magluyuan na pandok. Mamundo siya na inkaistorya an sadiri. ‘Hmhhh… Lut’as an lubi, barato an kalo, langbo pa an patong, nan ginirisi san bagyo an anahaw… Pan’o daw ini?’ Paghuyop san hangin, may runadag kaniya na dahon. Yunango siya. ‘Ah…’, bagaw niya.

Hinugot niya an sukbit na sundang. Hinulos san tubi sa bagol, nan hinasa. Hinasa niya sin mayad. Taod-taod pa. nalinagatak an hulit-hulit niya na pagtigbas sa puno san lawas san kahoy.

Di’ man mag-aawat, hahanapan gihapon san tagsadiri sin pwesto an hasaan nan san bagol na tubi’an.

An balita

pieta4Ay, ba’adaw… Ungudon an preparasyon, ha? Hamamani an mapakasal… Hain an kadaranon mo so’n?’

‘Aw, kay, maraw’ay sa mga nag-arambag sini… Nan intero baga namaglaom? Mga yadto, nagbarakal sin mga rekado…’

”Sabagay… Pira man na putahe?’

‘Nagkapira. Humba, tayuba, igado, menudo, bulalo, kandingga, sisig, …may litson pa ada na ihatag si Padi Lito…, kinilaw na agawon, tokwa’t baboy, sarsyado na baraka, may unom na asalon na surahan, nan sin tahong hali sa Magallanes, suli na langka ni Madi Violy, na may bangot nganyan na kasag…’

‘Aw, kulibat, nabati mo, na may pinatay nganyan…?’

‘…Ayaw ngon’a… Pinangat na mamara ni Lucia…’

‘…Grabe kuno an samad… Malin kinastigo ngon’a sin mayad…’

‘…Pinangat na hulos ni Anita…’

‘…May mga binunuan pa nganyan sa magluyuan na irok…’

‘…Nan an pambihira, an kinagang na pokot ni Ronilo, hali sa San Jose…’

‘…An mga tuhod nganyan, paranggas…’

‘An inumon, hatag man ni Cesar na siman… May hunuring pa ngani, na badi nganyan may magdara pa sin linumpan na pawikan…he he he…’

‘Bulegs, pambihira an bats niyo, ha? Kami, yano hamok so’n. Sayo na litson hali kun Totep, nan kanya-kanya na dara san iba pa na putahe…’

‘Aw, daog kamo, kay kami, pwera sin tisert, may kalo, nan may mga pabutog pa… Iya, sin’o man ba’ yo’n na insasabi mo na minatay?’

‘Kami, sugad man so’n… Wa’ ha’k pabutog… Atog…, basta bata ada nganyan sin panday…’

‘…May mga gib-awey pa kami na pinurutus-putos… Panday? Taga-Dapdap? Aw, kunsabagay, may panday man sa Sapngan…’

‘Mayon man sa Kapirikohan… Mala yadto baga na nanghumok nan pinatay an hinumok, malin taga-Kapirikohan…?’

‘Tsk, grabe na talaga dini sa ato… Iya, diin kamo? Kay kami, may reserbado na na kiosko kura Eva…’

‘Sa Masakrot kami… Mga duwa ada na sasakyan kami intero…’

‘Iya, paimuda na’k san piktyur, ha?’

‘Aw, pirmi… Hulata sa pisbok…’
______________
Retrato tabi ni Alma Jane Gamil. Salamat po.

Pani’udtuhan

turosNagsasapsap si Inoy Badong san mga tinuhto na bala. Nakahurandig sa kalpi an mga tinaraisan na tadlok na amislag. Sa mga sanga san kalpi, sab’it an manalo, luoy-luoy, nan diyo na kulapo na pangontra sa hapila. Sab’it man an kawit na gamit sa suwa kun may susuwaan, o sa santol, kun tagsantolan. Mahod binubugaw ni Inoy Badong an umagak na may akay na napolo, na malin panabot sa bukag san patong, basih na tukaon.

Do’on sini taod-taod, kun human na si Inoy Badong pagkudal, nan mamara na an mga sinapsap, manilhig si Oya Mildred, tatap’ongon an mga sinapsap nan san mga dahon nan mga ginusap. Paasuhan ini na kalpi nan san santol. Niyan, nagpapalingko’ong siya, habang intatabyon san sayo na siki an duyan, inmamaw’ot na maghalaba pa an turog san saday niya. An gurang niya, si Selya, nagpapahot sa kaabay san nagtutunog na radyo.

Sa sirong yungod diyo sa hagdan, naghihingpit si Udog san bag’o niya na turumpo na sanga sin biyawas. Pinili niya ini, kay mahagong sini an turumpo, nan mahunit sa burungkugan. Sa kaniya paghingpit, nakatusok sa harigi an sundang, sanig man an kabuka na bagol.

Mamangno, may unughoy sa may lakdanan. Si Oya Bebeng ngay’an na taga-Dancalan, may tinda na turos sa basket na uway. Kada atado, nakalungtod sa sanig na dahon sin malobago. Naghapot si Oya Bebeng kun mabakal si Oya Mildred. Lab’ason pa nganyan. Mga binobohan.

Insuru-sukyat ni Oya Mildred sin guramoy an mga turos. Pinatukalan an suru-saragday nganyan, nan kunuwa sin sayo na atado. Bitbit an malobago na may isda, tinugal niya si Udog na kumawit sin suwa nan mangutos sin ugbos sin dahon kamote. Aalsumanan nganyan niya ini na isda. Ma’o ini an pani’udtuhan nira.
_____________
Retrato tabi ni Alma Jane Gamil. Salamat po.

Sunâ sa kuguhan

kuguhan.jNagtitiripon na an mga tawo, mga kaurupod sini na prusisyon. Niyan na Byernes Santo, maghuhumali ini dini sa Buhang. Atab pa na nagkaranhi; mala kay daghan an mga bata-bata pa  nan sin sugad sin mga turista. An pagnawong ada sini, daralagan na paralanat, o parte san dako na piriknik na Semana Santa.  Siya man, yadto kun diin an isip.

Naiisip niya, ‘Mayad pa ini na iba kay malin daghan an napagpilian. Kun diri ada dini, badi kun diin pa pwede magpahayahay’. Nababati niya an gururu-guro, an iristorya.

‘Ay, grabe an ruyag sini na kabataan dini kun Holy Week. Sige hamo an kararigos. Inuubos yo’n na mga karigusan, binabalikan pa an naruruyagan…’

‘Kami, an nawilihan mi kun uya, an mga lab’ason na binanwitan, kinagang na pokot, tabugok, adobo na pawikan, inasal na surahan, nan san mga prutas do’n sa dalan…’

‘Pambihira na liwat baga an dalan?’

‘Atog, ma’o. Bagaw ko, sa otro, an dako na sasakyan an dar’hon, kay badi mas daghan an madagka pag-upod…’

‘Awaton man ini mahingayad na tinampo. An nakapahingayad sini, kun eleksyon na buwas, di’ nag’ud mapeperde…’

‘Aw, harani na baga? Pira na hamok kabulan, bilog na sini an mga tiket.’

‘Sa pag-imod mo, makaluwas ada si Binay?’

‘Posible, kay balangawon niyan an palasyo. Kun up’dan ni Paquiao, ma’o pa?’

‘Ma’o. Ma’o pa kun manggana niyan na Mayo…?’

‘Maski maperde, pira na naman na milyon an gaganahon?’

‘Bagaw, masenador…?’

‘Badi bise presidente… Nano, iboto mo?’

‘Aw, maski diin si Paquiao, didto ako…’

‘Ma’o man ako…’

Nagbatog an prusisyon. Syete kilometros pa-bungto na may sagkahon diyo hali sa Taisan hasta sa Tawog. Kay wara sin kabal’yan nan adlaw, pagyungod sa tangpi san Bil’at, kadaghanan, didto an rilingag, sa wala, sa dagat.

Hiraun-daon sa Da’o, namarung-parong na an pag-imod niya, na tukod an pamahaw, sa nagruruha-duha na pag-ayuno. Nasangpot man sa simbahan, makulog na an siki niya; malin nalupakan.

Kundi, naimod niya ini na duwa na gurang, na malin mga nubentahon an edad. Mala an gutok, mga medyo buktot na. Bagaw san sayo, ‘Iya, hala, mag-una ako, kay masagka pa pauli…’

‘Hala…’, simbag san sayo pa.

Malin kunusog siya sini na nabati. Pag-abot niya kanira, sugad san dati, diri intutuyo, nayango niya an kuguhan na ruluho. Niyan ugaring, nataod-taod an pagyango niya. Di’ man siya nagbibilang san luho, na agihan san suna. Kundi niyan, an mga sunâ, malin nagpapaypay, nangagda na sundan niya sin imod, silhagon hasta sadto na sa unhan san kaluhuan.
___________________
Retrato tabi ni Alma Jane Gamil. Salamat po.

Panahon sa Atlantis

dawn.jSometimes when you’re young, you have moments of such happiness you think you’re living in some place magical, like Atlantis must have been. Then we grow up and our hearts break into two.’ – Stephen King, ‘Hearts In Atlantis

Pag-abot mo dini sa kinab’an, sugad ka sin sayo na espasyo; nanghahanap sin kukuwaon na isurulod. Nangalag-kalag ka sa palibot; in-anad an sadiri. Nakaaram ka sa mga naimod nan naim’dan mo. Maski diri intutuyo, sugad ka sin kunabit sa, o kinabit san, mga tawo sa harani mo.

Adit-adit pa ako san magtaga-upod sa salog, sa kanira na manglalaba ngon’a nan, habang nangula sa kabagtu’an, naruluwoy ngon’a, salbabida an pagbutog san bado, palutaw sa tubi.

An pagkadali san kalalakin’an, an pagbukod sin nakabuhi na manok, pagtu’on sin inpapalayog na buradol, o pag-agaw sin base sa baratiran. An kababayen’an, bihira magkaradali, pwera, halimbawa, kun may insisingabot na pelikula ni Nora sa Oga, na nakadepende sa pagpisar san inagsa na karagumoy.

Wara pa sadto sin kuryente. Namagbasa sa suna sin gasera. Basi ada diri malimot magsulod sa pagtuom an inbabasa, kinukusog an pagbasa; kusugon, na bati hasta sa kararani, kun silensyo na an gab’i.

Dako na bagay sa kaogmahan an kabarkada. Kaugos sa iskwelahan, kairistorya kun gab’i, labi kun masuna an bulan. Mahod nakaradto sa baraylehan pagyanghad. An barayle liwat, sugad sin pagsukol sa bag’o na tugtog.

Nakahuman sin hayskul, kaya kinaipuhan na maghali, magkadto kun diin. Sa punto na ini, diyo na an aram mo manungod kanira, kay sibot ka man san imo nasisibutan. Sa pagsagang mo san mga uroy nan pakang, di’ mo ngani naisip na an iba, hasta san mga dati mo na kaurupod, siribot man sa kanira kahiran na kabalang.

Sayo na adlaw, namangnu’an mo, duniyo na an kahiran mo na kabalang. Badi an kahampang niyan, sira na mga kabataan. Sinayudan mo an sadiri mo: silhag saimo nan nasasamira an mga pinilaan san panahon. Ikaw ugaring, uya, nakasangpot, nakatung’as; an iba na kadurungan mo, wara. Dinumdom mo, kamo, sadto, maski daghan an wara san mga bagay na uya niyan, malin maogmahon man.
________________
Para kaniya na kapangaran sin burak, na san arin yadto, binungyod man sa mga banika pagsagrap.
________________
Retrato tabi ni Alma Jane Gamil. Salamat po.