An hinatulan

hinatulan1.
An hatol kaniya, pagkamatay, dahil sa kaniya nganyan nahimo na sala. Kundi, bag’o siya napatay, binag’o nira an ley; hinali an hatol sin kamatayan. Pepresuhon na ha’k nganyan siya sin habangbuhay. Nakahangos siya sini. Nakaimod sin saday na agihan sin banaag sin paglaom. Kundi, niyan, mayon kaniya sin nagtataga-hudam. Kun may ipahimo, kinukuwa siya o kun sin’o pa na kaupod. Pagkahuman nira san inpahimo, kun ingkaso, binabalik, inuuli gihapon sira sa sulod. San una, nahadok siya sini, namundo. Niyan, ako na niya. Ma’o man gihapon, an hatol kaniya, pagkamatay; pinaluway hamok. Niyan pa hamok ngani, an pamati niya, sayo siya na buhay na bangkay.

2.
Kamatayan man kunta an hatol kaniya, kundi sini na ley na binag’o. Mayad man, kay basi mahinguha pa, maagi pa sa hururuon an kaniya kaso, sugad man san iba na nauna kaniya, na naagi ada sa hururon, mala kay pinaluwas sira myentras na an gab’i madulom. Niyan, naghuhulat-hulat siya, in-aaling-aling an sadiri sini na pagnuru-negosyo sa sulod.

3.
Maski san hinatulan siya sin kamatayan nganyan, bag’o pa nabag’o an ley, di’ nag’ud siya naniwala na dini siya mamamatay. Taod-taod ngani bag’o sira nakadesidir na dak’pon siya. Nataod-taod man bag’o siya nasentensyahan. Niyan, dini sa sulod, di’ sira nagmamangno, buhay-hadi man gihapon siya nan san mga kapareho niya; kumpleto an gamit san kaniya kubol, na sugad man hamok sin hotel. Nakapadagos siya san kaniya nuro-negosyo. Kun gusto niya mag-aling-aling, maski sa luwas, puru-pasyar baga, o maski konsyerto, nahihimo man niya. Kay sadto pa, aram na niya: an hustisya nan san mga nagsasagin-sagin pagsulay sini, anas may katukal na halaga.
____________
Retrato tabi ni Alma Jane Gamil. Salamat po.

Advertisements

Si Katubol, c. 2015

kalderoNaabot pa ha’k si Katubol hali maggubat san darag’angan; pagal nan gutom. Pagsakat sa balay, dunagos siya sa dapog, didto sa nasab’itan san kaldero. San mangarika, nadiskubre na wara ngay’an siya kaunon.

Nangalag-kalag siya; nag-isip sin medyos.

Nadumduman an kaniya gutukan, alimpipingig, nan bariksanan. Nagbatog siya pangabkab. Di’ man nag’ud naawat, naamot na sa lamesa an radag san kaniya bugas-bugas. Pinumpon niya ini kay isugna. Kundi, nano an isuruda?

Nag-amak siya sin kalayo sa sug’ang, gamit an dublahan. San magraba-raba, nagralayog an mga manok-manok. Hunikap siya sin sayo, ginulgol an li’og, nan linuto, sinabawan sa karaha.

San makaluto, lunusad siya nan naghanap sin tubig-tubigay, kay manghihimgo nan manawsaw. Pagbalik niya kay matangka, wara na an kaniya mga linuwag: kinalit na san murumatsingay.
___________
Retrato tabi ni Sg. Salamat po.

Namaghulát

namaghulatNano daw an isda niyan?’

‘Aw, dako yadto na mamsa na hinaw’as kangina. May lima pa na sakayán na maduong…’

‘Di’anis an dakop niyan, ha? Basi pa kun sugad sini hasta sa Kamahalan… Ho, sa Domingo, Ramos na…’

‘Ma’o. Madali’ay na ha’k…’

‘Mangarabot na naman… Mamaghanap sin lab’as na isuruda nan sumsumanan…’

‘…Mamahalon na naman sini an isda dini…’

‘Aw, syempre… Daghan an piriknik, an baragat, an nalalangkag sini na mga suda, an nali…’

‘Pamagpaanu-anuhon hamok… Linumpan, pritos, inasal, kinilaw, bis’ang, relyeno, iskabetse, kusido… An awat na wara pakatadi, mapasimanggad nag’ud…’

‘Ma’o pa niyan na may alumni sa BI? Badi daghanon sini an manguruli. Sa amo na daan, tolo na pamilya an maarabot. Sa iyo tabi, Oya Dalen?’

‘O, na awat na pagsabi si Tiwi na manguli sira intero…’

‘Kami, maski diri magpadaan, preparado kami kay taon-taon baga, sayo nag’ud na bus an arkilado nira Binying? Badi hasta sa kararani, minsan sini sa tururog…’

‘Di’ bale, kay mga maogmahon man…’

‘Intuturukal-tukal hamok kun diin mangararigos…’

‘Sira Selenia, manguli tabi, Oya Inta?’

‘Kunta. Pan’o man so’n, na nabuhayan baga? Mala an sinundan, kay trese na an idad…’

‘Ba’adaw, palanat, ha?’

‘Atog, ma’o. Badi mataod-taod yadto bag’o mamagpakauli gihapon…’
____________
Retrato tabi ni Sg. Salamat po.

Masitasán

masitasanHo, niyan kay hunuraw
mati’ano daw kun ato ta na batugan
an inpaparamaw’ot na masitasán?

Do’on so’on, sa pakasulod sa hawan
hali sa kudal, karayray san kakaw
araginsahon ta ini na kabagtu’an
basi an balumbon diri na mag-ay’ay.

Dini sini, sa piliw san agihan
rilinyahon ta ini na mga parakanap
na mga begonia nan portulaca;
Didto sadto sa may yungod san bintana
ini na lakadbulan, oregano nan artamisa.

Niyan, rilimpyahan ta ini na mga inayu’an
na lata nan kun nano pa na surudlan;
An agihan sin tubi sa irarom ta pangluhu’an
nan punuon ta sin ingod na tanuman.

Dini sa Bona, angay dini an surangga,
dini sa Alaska, angay man an bidlaya,
doon sa Pelargon, isemilya ta an limon,
ibutang ta sa Sky Flakes an sipres,
dini sa mga Fita, itanom ta an mga rosas,
sa M.Y. San i’usok ta an rosal,
ini na Liberty, mamatan ta pa sin pitimini.

Kun pirmi ini masaribo sin pag-ataman
badangon sa sudang sin kaogmahan
bayu’buon baga sin pagdaranonan
nan di’ na matinongan sin pagpabaya
maturubo tulos ini nan madarangba.

Ini baga na hardin, may mga tagsadiri na nauna pa
mga kamot na kunabkab dini nan nagsemilya
pagtubo san mga tanom nan masitas nira
unani sin pagtala an yano na hawan ta.
_________________________
Retrato tabi ni Alma Jane Gamil. Salamat po.

Traysikel

SabangAw, kamanghod mo si Mando? Kaya man kahitsura mo, ha? Kaklase ko yadto san grid por. Hain na ba’ kapirmi an ‘laki? Sa Manila?’

‘Sa ku’an… sa Saudi. Awat na didto. Mala kay nakapira na man pag-uli…’

‘Ba’ah, pambihira lugod ngay’an an kamutangan san ‘laki, ha? Kaya man taod-taod na, wa’ kami pagbabagat. Taga-diin man an naasawa niya?’

‘Taga-ku’an…Sioton, pero may balay sira sa Sorsogon.’

‘Tsk, mayad pa an ‘laki kay pambihira an buhay sa abrod…’

‘Mala ini na traysikel, kay hinatag man sa ako. Ako man inpupuru-pasada dini…’

‘Iya, mayad, kay wa’ ka man pagpabay’i… Mati’ano man an delihensya?’

‘Aw, san una, mayad, san diyo pa’k kami. Niyan kay daghanon na, masakit na. Pira na an pila. Pira na an asosasyon. Mala ini, kay kangina pa kita sin hulat sin sayo pa na pasahero…’

‘Di’ bale, kay wara ka man kapital sini na traysikel mo…’

‘’Sabagay… Badi pag-uli sadto, paliwanan ko ini sin bag’o…’

‘Ma’o. Ihatag mo na’k ini sa ako…’

‘He he he. Aw, nakaano man…?’
_______________
Retrato tabi ni Sg. Salamat po.

Tunay na lalaki

dancalanSayo siya na mason, piyon, paramasa, paralagadi, paratanom, parahilamon, paraani, parakawit, parasakat, paraduklat, parapas’an, parasiak, parakalap, parapana, parapangagahid, parasarap, parabobo, nan parapasuhol sin maski nano na obra.

Ataman niya an tolo niya na bata; may duwa sa elementari, may sayo sa hayskul.

Maaram siya manglaba, mam’lansta, mangarmidol kun iba na, mangaro-aro, magsaod kun may kaipuhan na iba, nan magbarahin sa kabataan san kanira mga balunon pag-iskwela.

Kun wara sin mapasuhulan, nasagka siya sa uma, dini sa itaas san Dancalan, harani pa sa Naloto. Sa saday nira na ingod, nanukbas siya. Pakapanghanggulid, nan pakapardo san karagumoy, namasabas siya san mga ging’ot, nanulihon, nangalag-kalag sin madadara palugsad.

Maaram pa kunta siya maghimo kalo, batog sa pagreras hanggan sa paggusap. Kundi, tinutugal na niya ini sa kabataan, basi nganyan magkadaratahan, nan mamagpakaaram.

Kun may naughoy, pinaunrahan niya. An sa una naraw’ay na tagay, mahod nakusog na pahubog. Dini niya linuluwas an langkag sa asawa niya na unabrod, na bihira na’k niya maimod. Kun hubog na, naluwas na man an kaniya talento pagkanta. Mala kun iba na, maski naghihigda na sa salog nira, padagos pa an kaniya pagkanta.
_________________
Retrato tabi ni Alma Jane Gamil. Salamat po.

Parada sin mga bungól

retirado na gamitNagbabatog pa hamok an tagsudang. Halagba na an mga adlaw. Nagmamara na an ingod, maski may tagdiyo pa na pag-uran.

Kun sugad sini na tyempo, mabaskog an palibot. Harani na an pagkahuman san mga klase. May magraradwar, mabarakasyon. May pinamagpaabot pa na mga maogma na okasyon, na tupar nag’ud sa tagsudang.

Sa mga banika, namaghinog an bunga sin prutas na wara karadag san mga bagyo nan maraot na panahon. Sa kapasakyan, hinog na an paray; naghuhulat hamok san tuig na adlaw, nan san mga para-asyab.

Dini sa sirong na kanira namumutangan, natatan’aw nira an mga hinog na uhay, na sa harayo, malin bulawan na may sanig na berde nan pandong na plata nan asul.

‘Ba’adaw, ho…’, bagaw san lata. ‘Pira na naman ha’k kaadlaw, siribot na naman sa pag-arani… May taramo san may paniudto, nan sadto, may arasod sa paghirigto nan pagharagom…’

‘May urunot sa uhot an kabataan…’, bagaw san salbatana.

‘May paralpag nan hirimalid…’, dagdag man san palpagan.

‘Pira kaadlaw san pag-arani, babaralikan an mga uhot, gugunggunon, manghihiwaga sin iturukdag…’, bagaw gihapon san lata.

‘Di’ pa do’n human…’, bagaw man san arado. ‘May mag-aani pa san saringsing, hagumon para sa inkomun…’

‘An kabahinan na inani, pakabulad, ipamolino…’, bagaw san kariton.

‘Huhhh…’, tighawos san salbatana. ‘Sadto, daghanon pa an baga na maya, na inbubugaw kun hinog an paray. Mala kay masirbihon man ako…’

‘Aw, napupuno man ‘gud ako san kabahinan nan san mga bayad sa tyempo…’, bagaw san lata, taklaon, nan lubong na sa ingod.

‘San di’ pa uso an de-motor na palpag, popularon man ako’, sugpon san palpagan, ‘labi sa kalalakin’an na bagaw maskulado…’

‘Ma’o man yun na traktora an punaritayr sa ako…’, bagaw san surod.  ‘Kay ma’o man baga sa ako?’, sugpon san arado.

‘Aw, kay nauso baga an traysikel’, bagaw san kariton. ‘Kaya san maraot an gulong ko, wa’ na man ‘gud paglalama…’

‘Sadto’, bagaw san surod, ‘namagbunggo hamok sa mga ngipon ko an puyo, i’it, nan haruan, kun nagpapalunak na…’

‘Aw, di’ ka na makasari so’n niyan, kay makina na an nagsusurod’, bagaw san arado, ‘nan napo’o na an mga isda san pestisidyo…’

Namungnan sira sin halip’ot.

‘Akay malin wara man pag-unhan an pagbuhay san tagpasakay ta?’, hapot sin sayo.

‘Aw, kay matagal siya sin kaaarkila sin makina?’, simbag sin sayo pa. ‘Apisar, san de-makina na, lunaksi maging bugas an paray, lunaksi an pagpabakal bugas, nan lunaksi man an paggasto san kabaklanan…’

Namungnan gihapon sira, tunan’aw sa pasakay sa pag-itan san mga bala.

‘Sugad kita sin mga preso dini sa sirong…’, bagaw sin sayo. ‘Hasta san mga tagahan dini, wara sulod… Nano na’k daw sini an data ta?’

‘Hmp’, hagumhom sin sayo pa, ‘badi ipabungyod kita sa parada san mga bungól…’

‘Aw, badi, ha?’, bagaw sin sayo pa.

Nan tinan’aw gihapon nira an pasakay.