Barikos

ugatBa’adaw yo’n na mga ugat mo
sugad ‘gud sin mga pasmado
ayaw man daw pakapangana sin trabaho…

E, paan’hon baya na dako an gasto
may sa pa-iskwela, sa pagkaon nan sa bado
pirmi inkukulang an diyo na sweldo.

Ma’o, pero maghirot ka kunta
kun mam’lantsa ka niyan, manglaba ka, buwas
kay pag-abot sin panahon, susukuton ka ‘gud san imo lawas…

E, pan’o na kun iba na
may natangro pa sin labada
kanugon man kun sayum’an, delihensya pa…

Ma’o daw kita. Iya, pasigiha
kun manganaan ka nan an lawas mo lumuya
badi kulang pa ipabulong an dagdag na delihensya

E, atog, ayaw na ako pagparalab’ti
ma’o na ako ini, ma’o na an pobre
lalama na’k an lalamon mo, pabay’i na kami…

Di’ man sa paglabot, o pagsipat
di’ man dagdag na kamas, ibanan ha’k an hugak
itapar ha’k an delihensya sa pangaipo na tama

An buhay mi, ma’o na ini, maski nano na kopot-kopot
sugad sin tahok, kun pudlon an iba na puno
magtitios man an natutuda na tugbos

Aw, magtitios lugod?
Diri an natuda, malanubo?
Arumbile kun inubos kautod?

Sasakiton pangapot an gamot sa ingod na ay-ay
sugad kun an duwa kunuwa sa napolo sin siyam
an sayo na tuda, pagtitiosan sin kadaghanan…
______________
Retrato tabi ni Alma Jane Gamil. Salamat po.

Baláy san tagbaláy

barcelonaMayon sin daan na baláy na naruyagan pagtan’awon sin mga namaglabay; pambihira na balay na naataman an kadaanan na hitsura nan istruktura. An wara sin sugad sini na baláy, may hagumhom sin awà sa kanira pagtala.

An tagsadiri san balay, masugad ada, ‘mas inpapahalagahan niyo an balay, kaysa tagbalay…’, binugsukan sin imahen san tagbalay sa prentera san balay.

May sayo man na tagbalay, na nagpadagos sin bisita, na tinuludan pa sin pagkaon sa lamesa. Bulawan an mga plato. An pagkaon, maburu-bantol an luto, makuru-kugnot an karne, nan lat’ok an suli. Syempre, di’ man an plato an inhurungit, kundi an linuwag na pagkaon.
______________
Retrato tabi ni Sg. Salamat po.

Batakwal

basuraNagpasuhay si Inoy Dadong nan si Inoy Uwan unong sin mga basura sa kanira bas’og. Bagaw ni Inoy Dadong, ‘Mati’ano daw kun hali’on niyo yo’n na mga ati nan ibutang niyo sin bisay sa sulod san iyo hawan?’

‘Sa iyo yo’n!’, an hataas an tono na simbag ni Inoy Uwan.

Tunaas man diyo an boses ni Inoy Dadong. ‘Pan’o man ba’ mag-amo na, ho, suludon pa yo’n sa kudal niyo… Asi, himuntaha…’

‘An pikit an maghimunta… Kay naimod mo ako magpalaman maski sa bilanghoy? Im’da yo’n na buruong na bote sin palaman. Sa amo yo’n?’

‘Kay yo’n na mga binalighot na hinuba na lampin, sa amo yo’n? Sin’o an may bata na saday, diri kamo?’

Ini na diskusyon, diyo pa mauli sa tigbasan, kun wara sin nagsuhay sini na magkararani. Wara kaunabihi, na san mohon an inpapasuhayan, pareho nagtutuklang san kudal nira. Niyan na basura an dahilan san pasuhay, malin pareho gusto kabigon an kudal.

‘An hururon ta baga, kun kunay yungod, kaniya silhig?’, padumdom ni Kapitan Mokrit. Kundi, wara ini pag-aser, kay pareho namag-ambot san inhalian san mga tinapok. ‘Hinguhaon ta kunta na masunod ini na napagkahururunan’, dagdag pa san Kapitan, ‘kay maraw’ay sa namaglabay, nan sa mga taga-iba na baryo. Kun turista an makaimod so’n, di’ magkakamararit?’

Sa kapaliman-liman, badi hali sa diyo, dunaghan ini na ati, na an nagtapok, an magkararani manta. Nagpapakudatan niyan, kay an pumirok, ma’o an magkakamit sini na tambak. Maski sa mga nasyon, nagkaka-urutakan. Sugad san hinimo san Canada na pagpadara sin 50 na 40-piye na container sin basura dini sa Pilipinas. Plastik nganyan, na pang-recycle. Mala kay mga malang’og nan namagdanlay. Pinadara ini san Hunyo hanggan Agosto 2013. Oktubre 2014 na, maski may mga protesta, wara pa ini babawi’a. Ambot kun nano na ini na iristorya, nan kun mati’ano na an mga basura. Pa-king Kanaks.
______________
Retrato tabi ni Sg. Salamat po.

Nagtatangbará

ma'agaAyaw man tabi paglilim’ti, ha? Kun uyá ka na, pagluway hamok, kay tururugon pa dini, maski wara ka mabati na hagóng o gi’os. An iba kanira, hababaw na an turog, pero an lawas, habo pa magbuhát; nag-uunog pa, inhihinat nagu’d an kagab’ihon.

‘Ayáw nag’ud tabi pagriribók. Hingoha’a na wara ka masingkugán o na di’ ka mapangkóg, kay an iba sini na mga turóg, nangapital naman sin kusóg. An iba man…, ay, kun mangbungkaras yo’n, manta, mauuyam ka san ringsal…

‘Di’ ano, kun di’ ka na makahulat, wahi’a na hamok tabi yo’n na alikmód mo na dampóg, nan pasuna’a na, basi mamagpakamangno na, na aga na…’
_______________
Retrato tabi ni Sg. Salamat po.

Óbra

tagihaponMayón sin pambihira na pintor. An pagdrowing niya, di’ man nagamit sin pinsél, eskoba o uring. Sa paagi hamok sin huyóp, naaaraginsa niya an mga elemento sa kanbas na espasyo. Halimbawa, didto sadto an nag-aasúl-asúl na langit, na paibaba, naglalasaw na sugád an kolor sin dapaw sin patóng. Katimbang sini an anino sin taraytáy na bulód, senyál sin pagtagihapón.

Sa sayô pa na huyóp, lunabay an nagkapira na dampóg, na sugád sin namaglutaw na gumón. Mala kay silhag sira sa anino sin dahon nan lawas sin duwá na layog na lubi, na huyayâ paapyóg sa dagat, na malin kabataan na tibíbisa sa magurang, niyán na alas-says.

Sa baybayon, tan’aw an kalmado na dagat; hamamani an obrero na unabaho, kapoy sa maghapon na trabaho.

Atóg, pambihira ini na obra, kay sa sayo, makaruruyag, kay matimhongon nganyan sa pamati. Sa sayo pa, mamundò, nan nakapadumdom sin pagsoló-solo.
________________
Retrato tabi ni Alma Jane Gamil. Salamat po.

Pagpalís-palis: Pagkabuhay, pagkamatáy, pagkabuhay gihapon

komedyaDinará dini san Ispanggol an relihiyon na Katoliko, sa mga dahilan na napapag-iristoryahán sa pag-aradal san historya san Pilipinas. Daghan an dinara sini na mga kaugalian nan kaisipan. Binag’o sini an kultura san kadaanan na tawo dini.

Taod-taod na tunà sadto. Niyan, tama na obserbaran an mga inhihimo kun pareho pa san dati, kay malín may nagkawarara, nan may nabilin na naliwát na. Kun iba na, an pagliwát, di’ man tuyo; dara hamok sin kakulangan, an bagaw sadto, ‘kun nano hamok an madalagô-dagô’. Kun iba na, natitiblangán, na an tiblang, diri tinitin’o, kaya nakupot; sugad san pagbutáng sin mga bumbo nan ati-atihan sa mga prusisyon.

Ini na retrato, makaruruyag sa paghimunta sin arte nan kultura. Mga pastores ini dini sa Bulusan, na pirmi pa inhihimo kada panahon sin Pasko. Kuwa ini sa likuran san naruba (rinuba?) na altar san simbahan. An kolor san mga kostyum, haros dulaw nan bagá, na mga kolor san bandera san Espanya. An pader san dati na istruktura, kadaanan pa an gamit.

An Pastores A Belen, na malin may duwa na bersyon, namutang na carol na Kastila, para sa bag’o mabuhay na Hesus, o Niño.

Para nganyan ini sa Niño. Mala ini na retrato, kay sa ibaba san pader, may mga pantyon. Sa ibabáw san mga pantyon, may imahen san resureksyon. Kundi, nakatupár hamok ada ini, di’ man pagkaliwát dara sin pagpalís-palis.
______________
Retrato tabi ni Alma Jane Gamil. Salamat po.

Pakilaan

puntaMabutang na ngay’an sin marka sa Punta Diamante, ha? Sa Pebrero 7 na kuno. May mangaranhi na bisita, basi mag-imod san pagbutang sini na heritage marker.’

‘Di’anis daw, ha? Nano man an gusto sini sabihon na marker? Pakilaan?’

‘Badi. Pakilaan na inkikila san National Historical Commission of the Philippines an Punta Diamante na heritage site. Ambot kun nano pa an iba na gusto sabihon… aw, badi kun lalab’tan, magsarit ngon’a kanira, ha?’

‘Di’anis yo’n, kun sugad… Kay badi di’ mag-awat, magpapadagos pa an paghinglo sini na mga kadaanan ta na istruktura dini sa ato…’

‘Ma’o. Para kay, syempre, di’ man mababantayan an intero na kiwa san intero. Kita liwat, gusto ta bag’o, sunod sa uso, moderno…’

‘…Libre…’

‘Ma’o.’
______________
Retrato tabi ni Sg. Salamat po.