81. Kapaglanan Sa Pamunay

tambayanHuhh… Budlay sini na wara inhihimo. Nagpapara-uran-uran liwat. Mayad sini, lumuwas, mamati san oro-iristorya…

‘Ho hum… Ahhh whuuuhhh… bulegs na budlay. Kun sugad sini na malumlom an panahon… nan medyo mapinit-pinit, … huhhh …mapawuton mangiwa-kiwahh…’

‘Ma’o. Kun tipaPasko, sugad sini an panahon. Bagaw san mga gurang, an sa hugakon…’

‘Diri bagaw mo? Tinuklin mo pa sa mga gurang…’

‘Aw, baya man uga’ng…’

‘Nano daw an isda niyan na inlilibot?’

‘Inpapabakal, o inpaparipa…?’

‘Maski arin…’

‘Mabakal ka, o mataya?’

‘Tsk, ‘laki ini kay daghanon an hapot…’

‘Uga’ng. Sadto baga, an hapot, ‘Nano daw niyan an isda sa plasa’?’

‘Hmp. Sin’o pa man an magparapa-plasa sini… May naglilibot, may mga pwesto pa kun diin…’

‘Sabagay… Kun sa paratinda, makalibre na sa plete san pwesto, ha?’

‘So aym sibing ol may lab…’

‘Uya na naman ini na maringsalon…’

‘…Op yu….’

‘Malin liwat yun na kanta mo, di’ na’human…’

‘’Tagi daw sun na inyuyupyup mo…’

‘O. Sa masunod, pagbakal man, ha?’

‘Aw, nano daw ini na negosyo ni Isid, kun mayad man…’

‘An arin? An punerarya Labanay? Dyata mayad man…?’

‘Aw, kay pambihira baga an pwesto?’

‘Ma’o, ha? Prentera nag’ud san bagaw sadto Bulusan Iniyot-iyot…’

‘So aym sibing ol may lab…. Op yu….’

‘’Tog, pagkunong man ngani sin kakanta… Ptsu ! … Nag-iiristorya…’

‘Madali na magPasko… Nano daw an sumsumanan ta…?’

‘Sumsumanan… Kay may inumon na?’

‘Aw, …kun makadali ngay’an do’n…’

‘Ma’o, maghulat ha’k kita dini sa ingkudan…’

‘Kun may lumabay baga…?’

‘Sin’o, si Pacquiao?’

‘… Pwede, kay gana, manghahatag sin barato…’

‘O, badi si Binay…?’

‘Ho, si Bag’id, inkukuog san pas’an… Nano daw yadto?’

‘Hmp, badi kariwkiw, na linukutan sin sako… igaratong…’

‘Aw, bagaw ko daw kun bunuon na baktin…’

‘Maogmahon daw si Aling Dionesia niyan na pasko, ha, nan san katrato?’

‘Aw, syempre… diyo ka san ginanahan na naman ni Pacquiao? Badi susukuton na naman yun san parakolekta buhis…?’

‘Hmp!, Inangayan sira… Mili kay oposisyon si Pacquiao…’

‘Ma’o baga? Yun si Binay, diri ada pakaraot man ha’k yun na mga insasarabi?’

‘Aw, badi ungod. Kay sin’o man sa kanira an diri makalit? Intero man ada?’

‘Iya, kun eleksyon na buwas, sin’o man an iboto mo?’

‘Aw, kun diin si Pacquiao, didto ako…’

‘So aym sibing ol may lab… op yu…’

‘Sin’ na Inggo?’

‘Nano daw sun ni Telor Swip si Dyems Telor?’

‘Tsk, pagkunong man ngani sin sawong-sawong man…!’

‘Nahuman man gihapon an kaso san Oson, ha? Baba’adaw, disi’otso anyos na kaso…?’

‘Mayad ngani kay nahuman… Daghanon ada do’n an kaso na badi di’ na nag’ud ma’human…’

‘Akay daw aragwaton magsirintensya an mga huwes, ha?’

‘Aw, kay gururangon na man, di’ syempre mga harap na… ‘sakit na magbasa…’

‘An Maguindanao masaker ada, mahuman pa?’

‘Aw, badi pagputi bagaw san uwak…’

‘Iya an Bisconde…?’

‘Tsk, ayaw na so’n, kay pinasine na yun ni Carlo Caparas…’

‘So aym sibing ol may lab… op yu…’

‘Tsk, didto ka ngani pagkanta sa harayo… kadto na!’

‘Lumayo ka man sa akon, at ako’y iyong limuton…’

‘Salbakot ini, kay mayuga-yuga pa…’

‘Ayaw na so’n… ayaw pagtutunguhi yo’n…?’

‘Matagal na…’

‘Bulegs, kay sugad sin ti’uuran na naman…’

‘Ba’adaw ‘to’o yadto na lubong ni Roda, grabe ka’lagba, ha?’

‘Ptu. Badi ma’o na yadto an tihalagba’i na prusisyon sin lubong dini…’

‘Para kay wa’ man ka’dakop an punatay…’

‘Awh, kun di’ mag-inisyatiba an awtoridad, wa’ na yadto sin kahumanan…’

‘Pan’o daw ‘to’o yadto nakadulag? Diin daw pag-aragi?’

‘May nagdanon… syempre, bagaw baga ‘blad is tiker dan walter’? Asi, hap’ta si Inoy Walter, ha ha ha.’

‘Sabagay… maski niyan ada, di’ man pwede na di’ maggahoy sa pamilya… mangumusta, maayo sin kun nano…’

‘Grabe an puringot san mga taga- dini…’

‘Madali liwat makisayo, kay ordinaryo na tawo an suspetsado…

‘Iya, yadto na sa San Jose…?’

‘Aw, makalolo’oy man yadto, kay nagpapakabuhay man ha’k, naperwisyo pa…’

‘Maresolberan pa ada sadto an kaso?’

‘Masakit… Masusog pa sira san suspetsado? Sin’o an madanon kanira?’

‘Maski ngani an pakidumamay, malin haradok…’

‘Masakit man nag’ud an mga sugad sadto na pangyari… Kun duru-dimalas, badi basolon pa uga’ng…’

‘Kay yun na bagay an, hasta magkamaratay ada kita, pirmi na magtutunga sa ato na mga Pilipino…’

‘Kaya yadto na heneral na si Parpalan, daghan an nainit sadto, kay kun diin nganyan madestino, daghan an nagkakamaratay…’

‘Bagaw san iba, pambihira nganyan yadto, kay nalilimpyahan sin insurekto an nadedestinuhan…?’

‘Daghan ada sadto an pinapatay…?’

‘Bagaw san mga kaapin, wa’ man…?’

‘Bagaw man san iba, trabaho man ha’k…?’

‘Ambot daw baga…’

‘Daghanon ngani sadto an medalya…’

‘Sin’ an nagsab’it, si Guya? Si Marcos ngani, daghan man kuno an medalya…’

‘Aw, ako, na’dumduman ko, san marsyalo, disiplinado an tawo, nan maski diin ka kumadto, may sulihon.’

‘Sulihon…?’

‘Oo. Mayon baga sadto san bagaw grin rebolusyon? Intero na tawo, nagtataranom…’

‘Iya, an habo magtanom…?’

‘Ambot. Basta kami sadto, hasta piliw san tinampo, ginubon mi…’

‘Naniwala ka na makalit si Marcos?’

‘Hmp, akay wa’ man kanira sin napreso? Pakaraot ha’k yun…’

‘Iya, kun kumandidato si Bongbong, iboto mo?’

‘Aw, kun diin si Pacquiao, didto ako…’

‘Iya, nano gusto ka sin dyotermal dini?’

‘Gusto ako, kay basi bumarato an kuryente…’

‘Bagaw, mayad an solar pawer?’

‘Ambot baga, kay an nabati ko, sa bubutangan so’n, daghan na kahoy an pangpupul’don… Saka, diin ka pa?’

‘Kay nano, wara na nag’ud ada sin iba na mabubutangan?’

‘Ay, ambot…’

‘Aw, ho, uya an bata mo, malin nagsususog na ini…’

‘Papay, pinauli ka tabi ni Mamay. May ipahimo ada tabi…’

‘Kadto na, kay may ipahimo kuno…’

‘Tsk, mga ipahimo… Namati kita dini sin iristorya…’

‘Atog, umuli ka kuno, bagaw ni Mamay…!’

‘Kadto na, kay kaipuhan ka didto…! Ha ha ha.’

‘Tsk. Salbakot na…

________________

Kaupod sa album na Maskara san Juan de la Cruz Band, an Pagod Sa Pahinga. Sayo na tunog na maluway kaurupod sin mga kanta na rock nan blues. An tono sini, sa intro, nakapareho sa Mother Nature’s Son san Beatles; maluway hamok sin katunga na bitad. Pag-abot sa butnga, pinasambangan sin mga menor na nota, na punareho na man sa Like A Sad Song ni John Denver. Akustik na gitara an ginamit, na may kaupod na plawta o clarinet, nan pinsambangan sin ragasnas sin nagbubulos na salog.

An konsepto sin kapaglanan sa pamunay mahod nauungod kun, sa oras na wara sin inhihimo an pisikal na lawas, sige man an panarabaho san isip sa kun nano-nano, lupad man sa kun diin-diin.
______________
Retrato tabi ni Sg. Salamat po.

An sopas kun bulanon

pan.legaspi Aw, hu, kay may retrato dini sin pan legaspi… Akay ma’o nag’ud ini an kinuwaan mo, diri an bulkan, o an danaw, karabaw sa pal’og, o an mga namagkararigos sa Dancalan?’

‘Di’ man yo’n intutuyo. Bunakal ako sin sayo na atado kura Ponga. San inpaso ko, nautadlan ko pagretratuha. Ma’o na yo’n…’

‘Aw, rinetrato mo ini sa toaster? Di’ saragday ini…?’

‘Kay saragday na ngani… Sarom, kun pagtapuon mo an tangan nan san tudlo mo…’

‘Sugad na’k sin kabataan san dati na pan legaspi, ha? Ha ha ha…’

‘Aw, simbolo man ada san pagbuhay ta niyan… Mayad ngani kay mayon pa sini. An tahada, bihira na. An aglipay, wara na.’

‘Ma’o man ada ini an panumduman san mga bulanon na gab’i sadto, ha?’

‘Aw, ma’o baga? Maski may tuda na tinug’on na kamote o bilanghoy sa balay, mabakal nag’ud sin pan legaspi sa Central…’

‘… Nan kakaraunon habang nagraralakaw gihapon pauli…’

‘… O, nangiringkudan sa tulay san Sabang…’

‘Maluyahon man pan’o kun basta hamok maralakaw na wara dahilan o direksyon…’

‘Kay nano man baya an dahilan ta sadto, o direksyon…?’

‘Direksyon, pa-panaderiya. Dahilan, ambot, kun nano…’

‘Nagalatan man ini sadto, labi kun bakasyon, na may mga nag-uruli na mga daraga o soltero, nan wara barayle…’

‘Ma’o. Angay man ada sini na ngaran, pan de bulan… Mala ngani ini na retrato, kay pinadako, pinakwadro, nan sinab’it mo dini sa lunob san sala niyo…’

‘May natuparan man kami na inlilibot na bulinaw san pag-uli mi…’

‘Nano man…?’

‘Aw, di’ rinetrato ko man; pinadako, pinakwadro nan sinab’it man sa lunob mi…’

‘Diin na lunob? Sa komedor?’

‘Didto sa kwarto mi. Bagaw ko, basi an inop ko pirmi, kun diri inon’on, inalsuman, o pritos…’

‘Mayad-ayad… Di’ pa makahahadok na inop, ha?’

‘Ma’o baga…?’

An nasisilhag sa galyitas

galyitasMay humot siya kun makakanhi. ‘Mahubot nag’ud ako pabalik…’

Di’ ma’o. Pag-abot man nag’ud niya didto, madali man hamok an pangalag-kalag. Napuntok tulos an inhahanap. ‘Yun tabi, ho, …mga unom na putos… nan yun man, ho, …mga tolo …ini, nan sini, nan so’on, tag-urunom man tabi….’ Nan nagsikop-sikop pa sa mga nasa iskaparate. Basi baga kun may nalihisan…

Hinilwas na san tindera: ‘Ma’o na tabi ini…?’

‘Ma’o na tabi… Pira man?’

Sinabi san tindera kun pira, binaton an bayad, nan dinuhal an pinamakalan.

Bag’o siya humali, wara pakati’os, naghapot pa: ‘Uyon tabi si Baoy?’

‘Nagrarasyon tabi.’

‘Nano mo siya?’

‘Papay ko tabi.’

‘Nano an ngaran mo?’

‘Kristin tabi.’

‘Taga-diin si Mamay mo?’

‘Taga-Matnog tabi.’

‘A. Iya, sige, salamat ha?’

Tunango-tango an tindera, nan hunali na siya.

galyitasNaamot an binaklanan. Naimod niya an nagsaragday na na sortidos nan galyitas. Binutang niya ini sa garapon, nan sinayudan. Kun sadto, magpipira ka-adlaw ini. Niyan, badi buwas, ubos na ini, maski wara sin tunludan na kape.

Hmp, mayad ngani kay mayon pa sini, naiisip niya. Maski sunaragday, nan malin iba na hasta san ragamo sa hiwa. Ambot kun hanggan kan’o mayon sini, na panumduman san nakaagi, latayan san sadto nan san niyan, na kun sa tan’awon, maski sige an harayo, ‘silhag pa man.

Pagbisita, sayo na tag-uran

danawTaod-taod na na bantog an manungod sa gayon sini na musa. Daghan an naruruyag kaniya. An taga-dini, diri nasusumo pagbalik-balik. An taga-harayo, nadayo pa nag’ud, makasayod hamok. Ma’o nag’ud ini an sarabi: ‘Pambihira an gayon! Wara makairog!’ Hasta san mga sabong niya nan san mga pangpagayon pa, nagkakatirimalahan, naruruyagan, nan natatala.

Niyan pa na panahon, lalo siya nabantog. Mas daghan an namagpakabaro, naturuyo pagbisita, pagbaralik gihapon, nan paghumot sin pagdayo man.

Siya liwat, habang inbibisita nan indadayo, malin lalo man nagayunon; pirmi pa maogmahon an pamandok.

Nakatupar hamok yadto na paglabay mi, sayo na adlaw sin Septyembre, na mauran-uran, malumlom, nan mabudlay an panahon. Wara siya sin bisita. Inabutan mi siya sa kamutangan na wara okasyon: natural an pamandok nan bisti, diri niya sul’ot an kaniya mga sabong nan kolorete. Maski sugad, naluwas pa gihapon an kaniya gayon, an awat na na aram, nan kinaandan. Pinadagos man kami. Pinagamit san kasilyas na de-buhos, tinuludan sin paniudto na instant na kape, noodles, nan biskwit sa silopen. Mala, na nagkakaraon kami, naimod mi pa an mga salod sa uran na turo san bubong.

salodDiri maaawat batog sadto, magbabaralik gihapon an mga bisita, may kaurupod pa na mga taga-midya, nan sin kadaghanan pa na mga turista.

An nalim’tan na danáw

agingay‘Ay, Nono, kun maruyag ka sa Bulusan, diri ako mangalas, kay magayon man nag’ud siya. Pero kun maimod mo man an Agingay,… Iba man an gayon sini… Dako siya kumpara sa Bulusan. Nan mas hataas.’

‘May kapritso siya na lain. Kun gusto mo siya maimod, kaipuhan mo magsagka, magbaklay sin huru-harayo. Malabay ka sin mga bakilid nan angpas na mahod madalunot, nan sin mga kaging’otan… Sugad baga sin ma-agad ka ngon’a…’

‘An hitsura niya, sugad sin lugar na diri sa kinab’an. May kurumbot na malin kangalasan. An silensyo niya, sugad sin sangribo na mata na nagsusukol sa imo, nagbubuyboy san imo pagkatawo batog na ikaw mabuhay…’

‘Kun abutan mo siya na may tubi, di’ mo siya matutudlok. Kun matuparan mo na hubas, ma’o mo siya malalangoy. Kun marirop mo pa an hubas na Agingay, maiimod mo an mga tapak nan tunob san mga nauna na pagpakaón. Kun mainom mo an tubi niya, maiimod mo an tunay niya na hitsura bag’o siya naging danáw…’
________________
Retrato tabi ni Alma Jane Gamil. Salamat po.

San tagsantolan

santolan Lima kami na magkamaranghod; ako, si Aurora, si Agnes, si Bitoy, nan si Trining. Dini sa amo sa Layo, labayan an amo balay. Mala kay nakareparo an pirmi naglalabay, kay mahod kami ha’k na lima an bilin sa balay. Si Papay, sa banti o sa kun diin nagpapasuhol. Si Mamay, badi nanglalaba sa salog, o nanukbas. ‘Kaya man dinaghan nira kamo…’, bagaw sin paralabay, ‘kay basi pag-alingon na’k niyo an sadiri niyo…’

Di’ man nag’ud kami aralingon. An mga uyagan mi, nikit o lagting, bukdo sin lubi, bagol sin pugay, patuloy, kangga… An uyag mi, pamurot sin igaratong o pili, pangutos sin pako, kararigos sa salog, bagol, payag-payagay…

Nano man na mayon, barahin pirmi: bu’ay, igot, liso sin kakaw… An santol dini sa hawan, kun tuig, di’ man pinamunayan sin tukdol, barabad nan sarakat. Tiripon kami so’n sa papag, An asin, lungtod sa dahon sin kakaw. Mala yun si Bitoy, kun naaalsuman, nanguris nag’ud yo’n, biyo na naghuhuthot an sip’on…

Pira na na tagsantolan an lunabay. Sayo na pagbagyo, naluwa yadto na santol sa amo hawan.

Awat pa sadto, diyo-diyo, nagkaburulag kami na lima. Si Aurora nan si Agnes, namagpa-Manila, nagpasuwereldo. Si Bitoy, parahimo niyan sin mwebles sa Laguna. Si Trining, dinara man sa Camarines san nakaasawa. Ako na’k an nabilin dini sa balay sadto na mga magurang mi. Sa dati na natamnan san santol, uya niyan an ako mga masitas.
___________
Retrato tabi ni Alma Jane Gamil. Salamat po.

Sirko

000024Sadto, naruruyag siya magturu-tambling nan magsuru-sirko; maglatay sa kudal nan sa layhon, magluru-lumpat sa mga bato sa salog, bumalintok sa libtong nan sa gabon. Nakapamisikleta ngani siya na nasa manibela an siki…

Bagaw san nakaimod kaniya, ‘Pagdako mo, umintra ka sa sirko, ha?’

Wara man ‘gud ini kautob. Mala, an pagbuhay niya niyan, didto sa luwasan san simbahan. Bagaw san mga namaglabay, ‘Ay, kairo man daw sini na lalaki, na malin barari an siki…’

Nabati na niya ini na istorya, na sinusundan pa sin hararakhak. Naiibog kunta siya magbisikleta, para kay wara nganyan ibarakal an kaniya magurang. Kaya nakuntento na hamok siya sa kadang; kadang na labaw pa an kudal.

Niyan, di’ man sa sirko an kaniya kolokasyon. Malin empleyado siya sin dako na kumpaniya; may pwesto na di’anis. Wara siya kahadok san kakulangan nira sin daghan na bagay. Inagi sa kamas, nakahuman siya pag-adal. Niyan, sa lunob san di’anis niya na balay, may kwadro sin drowing sin bata na nagkakadang.
_____________
Retrato tabi ni Ed Uy. Salamat po.