Lunabay sa angpas

bayuginBadi mga salog o sapa man hamok ini. Para kay pag-awas pairarom hali sa bulod, may linabayan na angpas o naglalahaw. Kaya an bulos san tubi, sugad sin nag-uula o nakalugtok. Dini sa Bulusan, mayon sin Palugtok (Palogtoc) nan Bayugin (Bayuguin, sa retrato).

Awat na mayon sini; badi una pa sa ngaran na Bulusan. Badi kairidad ini san labanay, damagan, pokot, manawal, tagos, sihi, suso, angungupkop, tabayukyok, kasili, agama, nan olok.

Niyan na hamok ini nagkatirimalahan, san nagkasurumo na ada san iba na dati nautadlan, nan nagka-irisip, sugad san naimod sa iba na lugar, na ini ngay’an na tubi na naglalahaw sa angpas, makadanon pa sa pagbuhay.

_______________________

Retrato tabi ni Alma Jane Gamil. Salamat po.

Advertisements

Salog

salogHali sa kabubudlan sa palibot san bulkan, daghan an mga ubo na inhali’an sin mga sapa nan salog. An mga ngaran sini manglain-lain, kay malin kinukuwa sa sitio o baryo na linalabayan. Kaya mayon sin sapa o salog halimbawa sa Riro’an, sa Moton-boton, sa Naro, sa Panapsapan, sa Nalmis, o kun diin pa.

An tidaku’i na salog syempre, an Dolipay. Maski diin ini lumabay, diri nagliliwat sin ngaran: Dolipay, o an simple hamok na salog.

Pag-abot sa bungto, batog sa Sapngan, may awas ini na pinasiway, nan inbarahin sa mga kali; panglinig sa Central, patubi sa Looban, Poctol, Madlawon, nan sa Dapdap. Dini, mahod nagkakairiba na man sini an ngaran: kali sa Sapngan, kali sa Poctol, kali dini sa may kura Lama, kali sa may kura Ponga, nan kun diin pa.

Pag-abot sini sa durho, dara an kun nano na paanod nan inanod, wara na ini ngaran na tubi; parte na ini san dagat.

_______________________

Retrato tabi ni Alma Jane Gamil. Salamat po.

San Jose

san jose elem schlNabasa mo yo’n na sa ibaba, an manungod sa tuba?’
‘Oo. ‘Kay?’
‘Di’ man yun rinetrato sa Odikin. Sa San Jose yun retratuha… Aram ko, kay yadto ako san rinetrato yun… do’n sa Lower…’
‘Diri sa Upper?’
‘Atog, sa Lower…’
‘A, iya, hala… pero, mayon man ada so’n sa Upper, ha?’
‘Na tuba? Ambot. Badi…’
‘… Akay daw may Lower nan Upper an San Jose, ha?’
‘Ambot. Basta an nabati ko, nagkaduwa ini, pakagera…’
‘A, inbahin san Rusya nan san Amerika, ha? Sugad san Alemanya, Vietnam, nan Korea…?’
‘Ambot daw… Badi gusto man ha’k maging Ingles. An iraya nan san ilawod, hinimo na upper nan lower…’
‘Ma’o ha’k ada? Wara paghiriran?’
‘Badi naharayuan an taga-Lower kumadto sa Upper… kay mala hasta niyan, malin hanggan gred tri man ha’k do’n sa Lower. Pagduru-daragko ada san iskwela, sa bungto na…’
‘A… iya, an pista nira, di’ pareho man ha’k, ha?’
‘Diri. An pista sa Upper, Mayo 19, kapistahan san patron nira, si San Jose… Sa Lower, pista kun ultimo na Sabado san Septyembre, pista san Penafrancia…’
‘Aw, ma’o? San Jose, pero Penafrancia? Bagaw ko kun sa Lower, patron an saday pa na San Jose, nan sa Upper, an dako na na San Jose…?’
‘Yuga-yuga sini… busungon ka ngani…’
‘Di’ di’ nag’ud mabubutangan sin hayskul sa Lower, ha?’
‘Kay akay? Kay mas diyo an tawo?’
‘Kay Lower… pirmi hababa, ha ha ha.’
‘Ngiriti, kay inangayan ka…’
__________________

Mamundo an nangyari nganyan kangina sa San Jose. Di’anis kunta kun mahuman na yo’n na pasuruhay, sa pagdaranon san intero, sa paagi sin solusyon na diri hamok nasa durho sin armas, nan an pagpakabuhay nan paglakaw-lakaw maski diin, wara sin pangalang-alang; dini, sa lugar na kinadak’an.

___________________
Drowing tabi ni Posong. Salamatunon tabi.

Hilo

tubaAn kararani mi sadto, may tanom na mga kahoy na saragday na an kataas, malin pantay sa tawo. An dahon, saragday diyo sa dahon sin madre de kakaw, na kun naaragirang, nagkokolor dulaw ngon’a bag’o magkolor orens, na sugad sin kahoy kun autumn o tag-duro sa iba na nasyon. An bunga, sugad sin saragday na kastanyas. An gahoy sadto na kahoy, tuba. Malin an bunga man hamok an may data; ihurudong sa isda basi umanad. Badi dinudunot an bunga bag’o itunod sa lim’aw.

Yadto na kararani, kun napadagat, saklay an alat, pas’an an agahid, nan badi kun diin binubutang an dara na tuba. Pagbalik niya hali sa dagat, di’ man maadman kun nano, o sarin kadaghan, an isda na nadakop. Di’ man napabakal, nan di man ugali mamahat. Badi tama hamok kaniya an kaniya dinadakop. Badi di’ man tanto an hilo san tuba.

Didto man hamok ako sa hawan san kararani pakaimod sin tanom na tuba na badi sobra napolo na puno. Ini na retrato ni kabubungto na Alma Jane Gamil, malin sa Odikin pa kaimod.

Diri harayo didto, sa kararani man, may puno sin tubli, na an balagon, kunanap sa sayo na dako na kahoy. Inuukad sadto an gamot, na sayo man nganyan na ihurudong sa isda.

Garamiton man sadto an sosa. Pwera sini, nabati ko man na may naggagamit sin bagaw sadto, sinayd, na kun tangkudan, badi cyanide. Ambot kun ungod na may nakakuwa so’n dini sadto.

Kun wara na ada naaarap-arapan, o gusto maniguro sin daghan na dakop, ginagamit man an kuryente sa battery sin sasakyan, o maski bomba sa bote. Syempre, may maaram kun an isda binombahan nganyan. Dagos man pakaaram an iba pa. Sugad sin hilo sa parabakal, mawawara an interes nira pagbakal.

Maski nano an paagi sin pagdakop, padagos na nagsasakit an panakop. Sadto nan niyan, sayo na dahilan an pagdakop hasta san may pugha, nan san saragdangay pa, batog sa kuyog. Niyan, nagdadaghan pa an mga paradakop isda; may taga-dini, may taga-didto. May nagdadara sin daragko na basnig nan sin pino na hukot. Padagos man an pagsulod sin mga taga-iba na nasyon; an iba kanira, hali pa sa Tsina. Niyan liwat, diri ha’k tawo, hasta kabal’yan, planta nan pabrika, nagpapaanod sin manglain-lain na hilo.
____________________
Retrato tabi ni Alma Jane Gamil. Salamat po.

Nirvana

saruyongSa butnga sin ramók, ribók, nan kawara-kasiguruhan, nahahanapan an pamati na matimhong, mahayahay, maluway, nan kalmado. Sa mga imahen san Bulusan, maiimod ini sa retrato san tinampo na nabalatas sa prentera san bulkan, na wara sin iba na naglalabay, sa baybayon na nasosolohan, sa pinamarà na kapasak’yan, o sa di’ nagkikiwa na tubi san Danaw.

Sayo na imahen na nadakop sa lente ni kabubungto na Alma Jane Gamil, ini na sagurong. Sa pag-itan sin mga bato, may sinulbong na kabuka na patóng na malin saludan kun mainom, maalóg o mapayungód. Sa irarom sini na sagurong, an luru-lim’aw na hababaw na karigusan. Sa meditasyon nganyan, an tubi, nakadara o simbolo sin kalinawan, kalinigan, nan kalma. Kun harani ka nganyan dini, harani ka sa kinab’an.

Sa mayad na panahon, badi an mababati hamok dini, an luway na ragasnas san tubi, an bulos san sapa, an waguswos san hangin sa kakahuyan, nan an talagsa na huni sin tamsi.

Wara dini sin trapik, pasuruhay, isog, deadline, headline, sideline, o makangangarat na dispatso. An oras dini, nasa pagkasumó san pagluwoy, sa namatian sa ginhawa, o sa tindog san sudang. Nasa saimo an laksi san kiwa mo. Kun asdangon mo an palibot, madadara ka san yano na pag-imod.

An kiwa na sugad sini, angay na puro; wara sin tiblang san buhay nan pagmangno na wara dini. Kun diri, mararawrawan an pamati, mababalewara an imahen, nan magagahoy ini na kiwa bilang paghinugak. Kay an inhahatag sini na sagurong, makukuwa hamok kun kanhi’on ini, dini mismo sa sapa san Hinabuyan, sa itaas san Dancalan.
________________
Retrato tabi ni Alma Jane Gamil. Salamat po.

Nasikóp sa surót-surót

balukasGamit an camera sa telepono o an kaniya DSLR, hinihimunta san retratista an mga butog san bulkan. Taod-taod pa, nagkapira na an mamagpakaimod sini sa kaniya Facebook. Nagkapira pa sini an makomentar sa retrato sin ‘Wow!’, ‘Nakakamiss!’, ‘Nice’, o ‘Magayunon tlga an Bulusan!’. O’otrohon pa sini na retratista an pagpitik sa bulkan sa haros pareho na anggulo; magkakaiba hamok ada sa tuig san panahon o sa oras sin adlaw. Hihimuon man niya ini sa Danaw, kaupód, an mga plastik na de-kolor na sakayan. Ma’o man sa iba pa na pasyaran do’on: an baybayon, salog, an Palogtok nan san Bayugin.

Bihira pa an nagduduok nag’ud sa tahok nan banika, sugad kun kabubungto na Alma Jane Gamil, sa kaniya research photography, para sa sadiri na kaaraman, o basi iambag sa mga katalogo san Co’s Digital Flora of the Philippines nan san PhytoImages. Sa kaniya pagrani, nasikop niya nan nadakop sa kaniya lente an mas daghan pa na imahen san katahukan sa palibot san bulkan. Nakaimod siya sin mga tinanom na pamilyar nan sin bag’o sa kaniya. Nakila niya an mga tinanom sa kinaadman san mga taga-dini nan san mga syentipiko.

Sa pagsusog sin kinaadman, sunagka siya, bunaklay, lunabay sin mga sapa nan saruyong, nan sin mga buhay nan pagbuhay. Sa sayo niya na retrato (Itaas: retrato sin balukás), nabuhay gihapon an imahen sin uruyag na pangbata, na wara pa sin gamit na teknolohiya, na an dara na kaogmahan, di’ man ada pihig sa mga plastik nan de-kuryente na uyagan niyan.

Ini na istorya, di’ man manungod sa langkag o panguruwot sa sadto na panahon. Manungod ini sa realisasyon na an teknolohiya, diri kasiguruhan sin kinaadman. Makadanon ini sin dako, kun gugustuhon. Kun diri, gasto hamok ini, o mahalon na sawóng-sawóng.
________________
Retrato tabi ni Alma Jane Gamil. Salamat po.

Danaw sa Pag-ul’tan

isda2Si Prinsesa Lapad, an prinsesa san mga tilapia
hinulat na maturog an kaurupod niya
nan kunadto sa parte san Danaw
sa may bato na hali pa sa tuga san Bulkan.

Sa ‘hampang sini na bato na buhay
hinilwas niya an orasyon, sin luway:
‘Abretitusta! Sietekolores! Sirocho de Cabra!’
Na kun sa Bulusanon ada,
‘Abrihi an pwerta, kay mamahaw kita.’

Magkakaduwa an bato na buhay;
magsisiway na sugad sin kaob na tuway.
Matangbara an pinto sa irarom san Danaw
na kun sagunsunon, pakadto sa dagat.

Didto, sa mga binagong, nagingkudan
ini na prinsesa nan si Indangan, prinsipe san kadagatan.
Namahaw sira sa handa na malin pangpistahan:
spaghetti carbonara, fruit salad, nan dinuguan,
gelato ice cream, ibos nan tinapay na minantekilyahan,

Urhi pa an cappuccino nan pinakro na palawan.
Nan habang nanghihingi’ki, badi pag-hihimuta’an
an sa senado niyan inpapasuruhayan:
an green nan world-class na parking ni Binay.

Ma’o baga ini an awaton na na istorya
na ini ngani na Danaw diretso sa Pag-ul’tan.
Kaya ngani nganyan si Sulping san Dancalan
paglantop sa lawod, mahod kun namana
naninampo na sa Sabang pag-uli kanira.

Ini na mga istorya piritaw-pitaw baga
may natubod bilog, may nakihimuwa
kun sa pirok, syempre napiyong, namuklat.
Kaya sa naniwala, daghan na salamat,
sa nakihimuwa, si Giloy mo busdat.
________________
Retrato tabi ni Sg. Salamat po.