An ultimo na makáw

Image 19 copyAn istorya ta na Makáw sa Bulusán,  manungod sa mga Bulusanon na Insik; kun sira sin’o sira, mga nano sira dini sadto nan niyan, Naruyag kita na maadman nan maapresyar ini, diri hamok na ini na kararani/kaiskwela/kapalanat/kahiran/kaamigo/utangan/sakadahan/prendahan, na maputi, malinig an panit, diri korong an buhok, nan singkit an mata na makahahadok kun init, may iba pa na inhalian.

An gahoy kanira na Makaw, malin pagpungot: ‘Makaw’, maski ada hali sa Fujian o sa Guangdong. Sugad ada san ‘taga-Manila’, na kaurupod pa hasta san taga-Bacoor o taga-Lucena.

Niyan, diri na sira Makaw. Sa simple na termino, Bulusanon o Pilipino. An termino na makaw, kadaanan ada na gahoy sa panadero, na dini sa Bulusan, sugad man sa iba na lugar, an tiunahi na mga panaderiya, sadiri sin Insik. Dini sa Bulusan, sira Amon (Lee), Inggam (Tan), nan Ponga (Manda). Sini na tolo, an pinakaaktibo pa, an kura Ponga. Kun diri mo tabi aram (kay badi di’ mo na nakila si Ponga), oyon baga sira sa kanto sa Central, sa paradahan san mga dyip pa-Gubat, nan mga traysikel. Mahod istambayan sin drayber, dispatser, nan mga paratinda isda na lab’as.

San uso pa an barayle, nan wara pa sin text o internet, an anunsyo, sinusurat sa bilog na kartolina na may surat na dako-dako na W, na sinusugpunan sin suru-saragday na __hat: (Benefit Dance), __here: (Porog), __hen: (May 15, 1975), nan may detalye pa na Time: (6:00 pm), Entrance: (P2.00), Come one, Come all, Sponsored by: (Porog Casados Assn.). Ini na anunsyo, pinakupot doon sa lunob san panaderiya, sa itaas diyo san pakupot man na Post No Bill. Pakahuman sini na barayle, papakniton an anunsyo nan tatakpulan na naman sin bag’o.

Kun may okasyon, dini man namagpahurno sin ulo sin baktin, pudding na bilanghoy, biko, nan mamon. Malin di’ man sira nagsasayuma, maski barato an bayad, nan makaulang sa mga inhuhurno na tinapay.

Manglain-lain an tinapay dini: pandesal, monay, pan de idlit, pan de bomba, pan legaspi, pagong, galyitas, sortidos, turu-talinga, islays, mamon, mamon-mamonay, tahada, giniris, ensemada, pandekoko, nan san sayo pa na makaruruyag, an kinirisnit na daan na tinapay, na hinimo na pie. An suludan sadto, supot na hinimo hali sa manila paper o peryodiko.

An panaderiya, may saday na tindahan na may iskaparate nan istante. Sa sulod, mas dako na ispasyo na may pugon na semento na may gatong na kahoy, lamesa na kahoy na hurmahan, nan istante san mga hinurma nan hurnuon. May de-mano dini na imarasa, na kun magyanghad baga san pagmasa nan malabayan ni Baoy, badi suhayon niya sin luway na ‘Piliwi lang tabi niyo, kay kun tamaan kamo san sini, ho…’ An mga hurnuon, sinusulod sa pugon na lungtod sa sugad sin bugsay na halabaon an tugod.

Malin an kamutangan san pagbuhay, may panalmingan sa tinapay nira. San mayad pa ada an panahon (may bandala, lukad, daghan pa an pasakay), dako an pandesal. San magluya an okonomiya, sunaday. Kun wara na pakabalik sa dati, badi ma’o man an nagluya na pagbuhay san tawo.

Apektado man ada ini na negosyo san populasyon nan agyat sa kapalibutan. Kun magparadiyo nan magmahal an kahoy na igaratong, paan’hon? Kun mas barato an plastik na supot, akay mag-iinsistir sa papel? Nag-arabot man an mga bag’o na kumpitensya: mga panaderiya na moderno an hitsura nan pakete, Ingles o Pranses an ngaran san tinapay, manglain-lain an kolor, nan iba man an rami. Kun an inhihimunta sini mga bag’o na kostumer nan mga dayo, makaiban man ada ini sa parabakal dini sa natutuda na makaw.

Malin sayo na na institusyon ini dini; nagpapadagos hasta niyan na panahon, maski an pagrami san iba, sa iba na, nan mas anad na sa icing, diri na sa banyar na mantekilya nan asukar. May lugar an panaderiya nira Ponga sa historya san Bulusan, sa pagmangno nan panumduman sin daghan na Bulusanon, sugad san sangay sa inkakaranta sadto san kabataan, na niyan badi bihira na an maaram:

pandekoko , pandesal
pagkaaga kinasal…

____________________

Retrato tabi ni Alma Jane Gamil. Salamat po.

An nabilín na nutbok

tricycleOrdinaryo kaniya ini na adlaw. Ordinaryo na kasibutan, ordinaryo na kasawutan. Mala ini. Pakapanglaba, di’ nanghalayhay. Ini man liwat na turo san gripo, e, na ma’d na saday. Kunsabagay, mayad man na habang nagpapapuno san planggana, nakataga-reparo man san insusugna, na mahod namamatayan sin kalayo, kay an dungkot na tinuhto na palwa, ay, Hesus, malin ‘gud hulus-hulos. Mala ba’ siní na kabataan, na kun pinamagtugal na bantayan an inpapamara…

Mayad pa an ginusap, kay marahon, mayad lugod na iaramak, maski maabuhon… Kundi, ini man ngani na palwa… Napolo pa na kalo an humanon, makapisar na do’n sa hapon…

An isuruda… nano daw…? Ah, mag-inalsuman gihapon sin tidong, butangan sin dahon-kamote… Aber, kay kadali’on ta sa tindahan sin tidong. Ay, mayad, kay unugon na’k an luto. Bungkagan, nan pumatindahan…

Mamangno do’n, an kabataan hali sa ilimintare, magkakaradali pagkaraon… Mayad si Junior, kay nagbabalon pag-iskwela sa Laboy, iban na sa lalamon… Aw, na’ ba’ na bata ini, kay, ho, uya man ini na nutbok… Bagaw, tes nira niyan… Akay uya ini? Nabilin? Ka’iro man sini na bata. Pakapagparaadal kagab’i, … Paan’hon ko daw ini? Mayad sini, ihatod…

Naglalakaw siya pa-Dancalan, dara an gamit san bata, linabayan siya san traysikel, na pinara na’k niya, nan sinakyan. Pag-abot sa Laboy, bagaw niya sa drayber, ‘Ayaw man ngon’a tabi, ha? Kay kalag-kalagon ko, kay makararaw’ay man magsulod… Risis man ada niyan…’

May mga iskwela man nag’ud sa luwas. Kadaghanan, nag-iiristorya, may nagtitirinawa. Pero si Junior, malin wara. Aw, hain daw, na naghuhulat ini na traysikel…? ‘Ayaw ngon’a tabi, ha?’ Aw, hain daw? Badi nag-aadal… Pero uya an nutbok niya…

‘Pakingsyet!’, bagaw sin tag’ok, na sinundan sin tirinawa. Nakila niya an boses ni Junior, an boses san nagtag’ok. Pasulod sira sa lakdanan san iskwelahan, malin hali sa beach. Upat sira na urupod, na mga nakauniporme. Di’ man namagkadali sin lakaw. Malin in-uubos pa an inyuyupyop na di’ pa upos…

Hunangos siya sin hararom. An isip niya, na’ kun Junior, sa sigarilyo, sa nutbok, sa traysikel, sa paniudto, sa iba pa niya na bata, sa inkakadali na inagsa, sa hinalayhay, sa…

_______________

Retrato tabi ni Sg. Salamat po.

An sunâ san bulan

pregnant.moonHapot ini na di’ niya nasisimbag, maski san pinamatian na niya an paliwanag sin mga madunong, nan hinanap niya sa mga libro. Mahod pinasepara niya, o nalilim’tan. Mamangno, may nangyayari o may nababati siya, na nagpapadumdom, o kun iba na ngani, naluwas sa inop niya sa pagturog.

Sayo kabeses, natan’aw niya an tagáw. Sinari niya paghaputa. ‘Kan’o daw tabi mangyayari an katoninongan?’ ’Tsk, tsk, tsk’, tagu’to san tagaw. ‘Masakit yun simbagon…’ nan nagpadagos an tagaw, na sige pa an tagu’to.

Namintana siya san lunabay an hangin. Hinapot man lugod niya. ‘Kan’o daw tabi mangyayari an katoninongan?’ Hunangos sin hararom an hangin, tunighawos. ‘Phuuu… di’ kita so’n makasimbag…’, nan hunali na. Mala, kada labayan, nahapay, na di’ maadman kun pagsaludo o pagkahadok.

Lunusad siya sin balay, lunakaw-lakaw hasta sa baybayon. Hinapot niya an mga baybay. ‘Kan’o daw tabi mangyayari an katoninongan?’ Nagpairimodan an mga baybay. May sunugad, ‘Ako an inhahapot mo?’ May sunimbag, ‘Diri! Ako!’, na sinimbag man sin sayo pa na ‘Ako!’, hanggan sa intero na namagsurumaton an mga baybay. Nagpadagos na hamok siya.

Uningkod siya sa piliw san baybayon, sa harani sin mga ragayray. An balod sa taob na dagat, sugad sin nag-aagyat. Hinapot man niya. Kundi, bag’o niya nahuman an hapot, hunali an balod. Mamangno, nahiraun-daon gihapon. Hinulit niya an paghapot. Ma’o man gihapon. Di’ lugod sira nagkakasabutan.

‘Ayaw na pagpipirit…’, huring san ragayray hali sa likuran. ‘Maski masabutan ka so’n, di’ ka man so’n masisimbag, kay di’ man so’n aram… Sa obserbasyon ko, an nagtutuig sin mga pangiwa-kiwa, an pagkaaraginsa san mga bito’on. Kun mayad an taraytay nira, laoma an mayad na panahon. Kun diri, ay ba’adaw… Hasta sini na dagat, biyo an pamalinghaw… Kun di’ na nag’ud nasisilhag, diri di’anis an pagpapaabuton, kay maski sira na mga bito’on, namagluok…’

Yadto na gab’i, lunuwas gihapon siya. Yunango. Wara man ‘to’o sin maski sayo na bito’on. Pero an bulan, maski may tahob na kun nano, nagpipirit magsabwag san kaniya suna, na sagyad ngani hasta sa dagat, na sugad lugod sin latayan na binuklad kaniya.

‘Nag-iimbitar ada an bulan? Siya ada an maaram san simbag…? Sa isip niya, nasasabutan niya an pag-agda san bulan: badi may ihururing, o ipairimod, kaniya. Sa punto na yadto, na malin harani na siya sa kaniya insususog, malin ma’o man siya kawarai sin kusog sin bo’ot. Mamangno,, napagal ada an bulan. Kinanikan, o naparà, an malin latayan. Lunumlom an sunâ, nan nawara.

________________

Retrato tabi ni Alma Jane Gamil. Salamat po.

78. Sayo ka-semana na pagkamo’ot

bayle1
Lunes, san kita maging magkakila
Martes, san magbagat gihapon kita
Myerkoles, bagaw mo naruyag ka sa ako
Hwebes, bagaw ko naruyag man ako sa imo
Byernes, grabe an ato kaogmahan
Sabado, bigla kita nagkaluudan
Domingo, san ako imo binayaan.

2
Lunes, nagkakila kita sa barayle sa Sapngan
Martes, nagbagat naman kita sa pabayle san Looban
Myerkoles, inintris mo ako sa barayle sa Dapdap
Hwebes, sinimbag ko ikaw sa pabayle san Central
Byernes, pirmi kita magkaado sa barayle sa Buhang
Sabado, napuringot ka, na may inado ako sa San Isidro
Domingo, sa baylehan san Poctol, bagaw mo ‘habo na ako sa imo’.

3
Lunes, nakila ko ikaw sa rilimpya sa simbahan
Martes, nagbagat uli kita sa birisay san mga andas
Myerkoles, inintris ko ikaw sa butnga san Perpetual
Hwebes, sa nobena kun San Hudas, sinimbag mo ako sin kihat
Byernes, sa mga gabon san patio, maghapon kita sin lumpiga
Sabado, nagahoy ko ikaw na Glenda, imbes na Edna
Domingo, paghapit ko sa iyo, bagaw mo, ‘e, di’ na nag’ud ako magsisimba’.

(Inspirasyon sini an Isang Linggong Pag-Ibig (Imelda Papin).

Mga paratukdo

eskwelahanManglain-lain an kanira hitsura nan itso:
May mabudlay, may mabaskog
May pirmi hiyom, may malin puringot
May saday, katuigan, nan dako
Diri hamok sa lalawason, kundi sa pagtukdo
Sa pagsusog sin simbag, may nakaurahos sa hapot
May parte na san solusyon
An presensya san iba, pahamot sa pag-adal
An sa iba pa, ulang na napawutan
May giya sa pagsabot
May nakalagalag pakadto sa maging’ot
May nagbubutang
May nagpapalis
May nagtitiblang
May naghuhungit hamok sa naghuhulat sin sangsang
May nagpapaimod san dalan
Nan binibilin na an pagsari sa nag-aadal
Awat pa nahimo an ina na paraataman sin bata sa iba na lugar
An paratukdo mas daghan na an oras sa bata sin iba
Kaysa sadiri na padaba
Daghan na paratukdo an maaram magkanta
Gamit nira ini sa klase na pangpamata
Dara man ini na abilidad sa balay nira
Panghimaturog sa sadiri na bata
Nan kun nakahuman na an awat pagpara-atamana
May nasunod naman na bubutason sa pag-alabat
An mga hunali na dini sa pangataman niya
Napakadto pa kun diin na lugar
An iba, lunabay gihapon sin iba pa na paratukdo
Padagos an paghanap sin simbag sa hapot
Nadiskubre niya na di’ man intero na paratukdo
Yadto sa iskwelahan, may lawas, may bado
Nan may kinaadman
Na di’ man nakukuwa sa iskwelahan
Pero an ti’unahi na sunulod sa isip na langbo
An sinaragday na kabatiran hali sa paratukdo.
______________________

Retrato tabi ni Sg. Salamat po.

77. Inbubu’ang na Kinab’an

Retrato san Getty.

MH17. Retrato san Getty.

Di’ pa awat, dako siya na nasyon, an Unyon Sobyet; nagkapira na nasyon, na pinangunahan san Rusya. Hinanapos san dekada ’80, nagburulag sira, natalkas an pakupot san ‘unyon’, nan bunalik an mga mohon san iba-iba na nasyon. Nahayat o nalalangkag san dati, o badi maw’ot, na sa padiyo-diyo, mabilog gihapon an kaniya sakop, nanulsol siya sa mga taga-doon sa dati na kaupod, na magsiway, nan umapin kaniya. Sugad sini niyan sa Ukraine. Naparaot na san Hulyo 17, o sangbulan niyan, lunabay sa yungod sini na baradilan, an eroplano san Malaysia Airlines, na nahinggit, napabagsak, na kinamatay san 288 na sakay, kaupod an 3 na Pilipino nan sin 100 na obrero sa paghanap sin bolong sa AIDS. Hasta niyan, malin 272 pa hamok na bangkay an nababawi, mga di’ man kaentra, ni di’ ngani ada aram ini na gera.

Sa Butnga san Sirangan, nagraraba-raba an inlalabayan sin mga armado na Islamiko, na pursigido na sakupon an Iraq nan Syria. Niyan, dineklarar nira na bag’o na teritoryo an nasakop na nira. Pinang-alaw an diyo na Kristiyano na mga taga-doon, nan pinangraot an mga lugar nan simbolo sin pagtubod na mga awaton na. Kaupod sa kanira indadasdas, mga kapareho nira sa pagtubod na iba hamok na sekta. An pagkusog sini na pasuruhay, dara sin lunuya na mga gobyerno dini dahil sa paglabot san Amerika nan san grupo sin nasyon na Sunlupanon, sa paglimpya nganyan sin maati na gobyerno.

Puno sin olive. Retrato san CNR-Ivalsa

Puno sin olive. Retrato san CNR-Ivalsa

Harani dini, an paunit sa Gaza san Hamas nan san Israel. 1900, na kadaghanan sibilyan na Palestino nan 67 na Israeli, kaupod an 3 na sibilyan, an minatay. An inbatugan nganyan sini, an pagkidnap nan pagpatay sin 3 na tin-edyer na Israeli, sa kamot sin mga Palestino. Pagbalos san Israel, bunalos man an Hamas. Sa butnga sini na ralagpitawan, nasusunod an kaburut’on san mga namumuno: sa Israel, na malin pirmi mga dati na heneral, nan sa Hamas, na malin an hangos, an pagkatunaw san Israel. Kada hiriran, mas napeperwisyo an Palestino na sibilyan. Ipamutang ini na 1900 na namatay may nakalibre na mga paryentes, diri makangangalas na sira magkumkom sin init nan maghumot. Pag-abot sin adlaw, maootro an nangyari sa 3 na tinedyer, nan san gera na resulta sini. An balos san Israel, diri hamok sa militar na paagi, kundi hasta sa pagkutol san pagbuhay san Palestino. Malin kada gera, nauswag paluwas an mohon san Israel, o nahimo sira sin mga kudal nan ulang. Ini na mga bag’o na kabal’yan nan mga kudal, napatay man sa industriya san olive sa mga Palestino. Dini sini maiimod an mga awaton na na puno sin olive, na nabubuhay nganyan hasta 900 ka-taon. Sa Gethsemane, na sa Aramaic (surumaton ni Kristo), ‘lugar na pugaan sin olive’, daghan na puno an napulod pagbutangi sin mga kudal, na nakaulang pa san pagpabakal sin lana na olive. Kun an olive simbolo sin pag-arapin, dini sa lugar sini, malin awaton pa na panahon an pag-arapin, kun mangyari baga.

Dini, padagos an pangdus’og san nasyon na Insek. Kaniya nganyan an mga bato-bato nan sinaragday na isla na harani’ay pa sa Palawan. Sinusubol an mga paraisda na Pilipino, nan binugsukan na sin mga pwerto doon sa mga lugar na in-aako niya. May basehan nganyan siya. Kundi, hali sa nasyon na pagbuhay an pagpalsipikar sin hasta bunay, diri makangangalas kun ini na basehan niya, palsipikado man. O nanguri hamok siya, kay naiimod na an in-uurihan, mas maluya.

Niyan, iristorya pa an pagdakop san bagaw berdugo. Kada iristorya na sugad sini o konektado dini, buraraton an pagkatunga san mga Pilipino. Berdugo o bayani? Dedikado sa trabaho o abusado sa pwesto? Kahadukan o pangirugan? Posasan o saluduhan?

Sa diri pagkakauruyon sa inhalian san pasuruhay, nagpapadagos, nahuhulit-hulit, an hiriran. Dako-dako ada na kakontra, magub’aton na pas’anon, o hataason na sagkahon, an dara na pagkaburulag, sin pagtubod, idyolohiya o pagka-arkabos, kay sadto pa, an nahihimo na hamok, mag-inop, magmaw’ot. Hanggan diin an sasakupon, pira pa an pasakitan nan papatayon, an madadamay? Ambot kun may maako, na kun silensyo an diri uyon, kay minatay na o nahadok, silensyo ini na panandalian. Pag-abot sin panahon, an paglakaw na sugad sini, badi pabalik manta. Kun sugad sini na turu-taririk an lakaw, badi an inlalakawan, sugad na sin inbubu’ang na kinab’an.

_____________

Inspirasyon sini an kanta na Mad World (Tears For Fears, 1982). Intero na retrato, hali tabi sa internet. Salamat po.

 

 

Kamót halì sa itaás

kahoyAn puno sin kahoy sugad sin
Kamót halì sa itaás
Na tinusok an mga guramoy
Pairarom sa ingod
Basi diri mag-ay’ay an bulod
Nan tumahob sa mga salog
Agihan, pagbuhay, nan kabal’yan.

Ataman sini an ingod nan san mga naglalaom dini:
An bulod, basi padagos na pagyanguon an kaniya baskog
An salog nan san danaw, na diri maghukod
An mga tinanom, na may masurop an mga gamot
An mga nabubuhay sa palibot
Na pirmi malinig an hangin na inhahangos.
________________

Retrato tabi ni Sg. Salamat po.