Di’ kita mahanda sa pista?

patoAga-aga, ugali sini na mag-asawa an paglakaw-lakaw. Namagredyus nganyan sira. ‘Pangpaiban sin taba sa bariksanan, an… na’ ba’ an ngaran so’n?’, hapot ni Oya Dakdik sa asawa.

‘Ay, ambot’, simbag ni Inoy Kadak sa sisimbagon niya na sugad sin puringot.

‘Ay, basta’, bagaw ha’k ni Oya Dakdik, nan bunungyod na sa asawa na nag-uuna. Mala an lalakawon nira, sugad sin mapagalon pag-imudon, kay namag-ikang-ikang na malin inkuku’og.

‘Hoy! Paghulat ngani!’, gahoy ni Oya Dakdik. ‘Akay baya sugad ka na naman sin makulog an ngipon?’

‘Makulog an ngipon…’, ngurutob ni Inoy Kadak. ‘Matagal sa imo na malin nganaon an hagas mo, sagin ka man na nag-iikonomiya… Akay habo mo maghanda sa pista? Mili kay mangaranhi an mga paryentes ko…?’

‘Ay, ba’adaw… Ma’o ngay’an yo’n…’, bagaw ni Oya Dakdik. ‘Aw, insabihan ta na baga ikaw, na may intatagam’an ako san ato diyo na naamot?’

‘Iya, pan’o ko man sasabihon sa kamaranghodan ko na mamirista? Kura Manoy Inso nan sa bilog na pamilya Ganso sa Kapirikohan? Kura Manay Miling na maghahali pa sa isla san Tikling? Kura Igso’on Itik nan san mga taga-Manook? Ay, ba’adaw kah… Di’ mo nasabutan an ako problemah…’, nan puniriting-piting si Inoy Kadak.

‘Iya, hala… Kumbaga, di’ payt…’, bagaw ni Oya Dakdik. ‘Pan’o man an ipa-iriskwila ta kun Dakling? Kun di’ yun masunod nan lumu’od, basi umirog kun Daklito, umasawa man sin atab?’

‘Nano pa? Wa’ ka pakareparo, na sige na an bisay san kaniya tagahan? Pamati ko, nakupahan… Hoy…! Aw, na’ ba’…?’ Wara niya kahuman an sasabihon, kay nadismayo an asawa.
_________
Retrato tabi ni Alma Jane Gamil. Salamat po.

Advertisements

Sayô na apa na sorbetes

iskrutiniAn buhay, sugád sin sayo na apa na sorbetes.

Mahód gapót mo na, ma’o mo pa’k hahaputon an sadiri: ma’o ada ini an binakal ko? Akay malubog na puti, diri dulaw nan berde? Malinig ada ini, maski insasakrangan san sorbetero an butangan? Nanawsaw man ada siya san kamót niya, bag’o igapót sa ikuruhit? Nano daw ini, ho, na nagkukupót na maitóm? Langaw, o luknóg? I’uli ko ada? O, kaunon ko man gihapon?

Naglalakaw ka pauli, ini na sayô na apa na sorbetes an inpipiharan mo, intataga-imód mo hamok an agihán. Abáy pa, diyô ka pa mapangkóg.

Mamangno, naimód mo na nagdadanlay na sa guramóy mo an nagtutunaw na sorbetes. Nanganugon ka. Dinimlot mo. Padagos an pagtunaw. Padagos man an pagturò, nan an imo pagdimlot. Pagsangpot mo sa iyo, salapisap na’k an tudâ san binakal mo na sorbetes, na tinugâ mo sa kamanghod mo, na pagbabahinón niyo. Kaya san ngumiyab an kamanghod mo, unimód ka na’k sa luwas, sa sorbetero na sakrang sa karo, nagkukuhit pa sin sorbetes, para sa kabataan na namagrani.

Nalim’tan mo na an pagruha-duha mo kangina, kun ma’o ini an binakal mo, kun akay malubog na puti, imbes na dulaw o berde… An nababati mo niyan, an ukà san kamanghod mo, na nangurusáy-kusáy sa salóg, ingagahoy ka na haslog.

______________

Retrato tabi ni Sg. Salamat po.

An madali na pagbawi

pingpongSa paglabay san maraot na panahon, sayo an pamilya niya san mga nayaawan nag’ud. Lup’og an kanira balay; bungkag an sayo na lado san lunob. Buru’ong an mga mabubu’ungon, intero na gamit, hulos. Daghan an bisayon.

An mga tanom nira, barari, luwa, pal’ak, sapo sin tubi, naradag an mga bunga, hasta san mga bukdo. Sa pag-imod niya, taod-taod bag’o gihapon maproduktuhan.

Pwede man kunta batugan na an pamisay, pagsulay, nan panglimpya. Kundi, may naisip siya na mas mayad. ‘Bayaan ko ngon’a kamo, ha? May kanhi’on ha’k ako…’ Namiliw siya sa sigpit, punadaruros sa madalunot na dalan, nan nakasangpot sa Central, sa lugar sin mga sitseriya na namaghulat na san pista. Linihisan niya an tindahan sin mga sundang nan asyab, sin mga plastik na planggana, sin mga patinda na bado na malinig nan mamara. Kunadto siya sa lugar san pingpong.

‘Mayad sini, tayaan’, bagaw niya sa isip. ‘Kun may kalamidad, basi pa kun umanad an swerte…’ Nan binutang niya sa lamesa an natutuda niya na kwarta…

_____________

Retrato tabi ni Sg. Salamat po.

Pada’an

ricefieldAn pag-imod kaniya san kadaghanan, sayo na madunong, syentipiko, o pilosopo. Pan’o, maaram siya magsabot sin mga simbolo, pasilba, panalmingan, o imahen.

Kada lumabay na kalamidad, ‘May mga pada’an’, bagaw san madunong, ‘‘Tagan mo’k sin diyo pa na atensyon. Ikaw mismo, makasabot nan makapangandam.’

‘An mga mensahe hali sa bulkan, hinatag sa paagi sin mga puti na dampog. Sugad sin pag-iristorya san mga tawo san daan na mga adlaw. May pagkapareho man ini sa sinabi sin sayo na pilosopo: Sa panahon sin arapin, isipon mo man an panahon sin hiriran…’
_____________
Retrato tabi ni Alma Jane Gamil. Salamat po.

76. Mga burak san hangin

wildflowerNabati ko san budit-budit pa ako, san nayntintaklaon, an manungod sa burak na ngana nganyan kahamot: ‘Ayaw nag’ud yo’n pagsisinghuta, kay nakasampaga yo’n…’ Kunsabagay, akay magparasinghot man so’n, labi kun makaraot man ‘to’o sa kapasidad mo pagbaho? Syempre, di’ ta man aram, kun may nagpurbar gihapon kun ungod man nag’ud ini. Hanggan niyan, wara pa man sin naaadman na Bulusanon na ‘nasampaga’. Nasampilong, mayon ada, maski di’ man konektado sa hamot sin burak.

Ayaw pa nganyan pag-uuyag kun panirumsirom, ‘kay kun karagan ka’. Nano yun na karag? Bagaw, naturuog nganyan an guramoy. May bagaw man, tinutubuan nganyan sin balukag sa may bul-ong. Badi epektibo ini na panghadok sa kabataan, maski hanggan niyan, an aram na nangurudat an guramoy, an inlalatidan, halimbawa sa uruyag, maski di’ pa panirumsirom. Wara pa man sin naiimod na Bulusanon na may balukag sa siki. Nagkairimod na dini, maski di’ man ada dahil sa uruyag o panirumsirom, an kagihki.

Kun nalabay ako sa Looban, nadudumduman ko an puno sin ransas doon kura Inoy Kanoy. Kun di’ mo tabi aram, ini, saragday na mandarin na sugad kasaday san ‘o’ na nahihimo kun pagtapuon an mga durho san tangan nan tudlo na guramoy san kamot. Wara ikaduduwa an tam’is. Ambot kun akay nakasakat kami didto, maski malin wara man kami pagsarit. Malin makahahadok kun nadakop kami sadto ni Inoy Kanoy, sa itaas san puno. Wara kami kadakop, wara na kaotro an amo pangalit, nan tuna, wara na pakatadi, sin ransas.

Pira na pagpina nan pagwutwot an sinalungat? Na an hurot nan san pangdagka, wara pag-aser?

Inspirasyon sini an Windflowers san Seals & Crofts (1974); kanta manungod ada sa pagpina. An nagpipina, namarit na. An inpipinahan kunta, sunari gihapon, nan siniraman. Sa tawo ada pangirog an kakanog, o an kakanog, sa tawo pangirog?

______________

Retrato tabi ni Sg. Salamat po.

An DBI, sa nagbabag’o na panahon

silhigPanahon yadto na nakaupod kami sa Damayan-Buluseno, Inc (DBI); malin tolo pa’k ka-taon tuna siya mapundar. Bag’uhon pa, nagdadaghan pa hamok an nakaaram nan nadadagka. Bantog an baragat kun ika-duwa na Domingo sin bulan. An natotokahan, napreparar sin kakan’on, nan kun nano pa na mababarahin. Pwera san pagkaon, nagagalatan an pakibagat sa awat na wara kababagat: an diri nakauli, nan san bihirahon makauli.

Nabuhay gihapon an barayle nan san mga reyna. Nabuhay man an karuray na uruli kun Kamahalan; mga pira na sasakyan nan bus an burungyod batog na Myerkoles Santo, para sa Damayan Homecoming. Hali dini, nabuhay pa an CIVAC, nan an mga manglain-lain na reunion. Nabuhay man an Damayan-Buluseno Gazette, an Pista sa Manila, nan san scholarship. Tidakui na nabuhay, an pagdaranon san mga Bulusanon, labi an sa Manila.

Sa lado san kabataan, nasarihan mi an pambihira na kamas nan karuyagon na makaentra, pangtapar sa kamas man nan kakayahan na pinansyal san mga opisyales nan kaurupod. Gamit hamok an telepono sa mga lugar sin trabaho, o an inhuhulugan sin manintimos, o an sa mga tindahan na paarkilahan, naoorganisar kami, nakaupod sa pagbisita sin mahapdos o pakipuya sin minatay. Ini na pakipuya, halimbawa, nasa manglain-lain na lugar: sa mga malinig na punerarya, piliw sin tinampo, tangpi sin kanal, barangay hall, o yano na balay na naabot sa pagsurut-surot sin pasilyo o eskinita. Maski diri personal na kila, basta Bulusanon, hinihingoha na kadtuon.

Wara ada kami kapawotan sadto. Kun may kaya an tagbalay, nakapakikaon sin masiram. Kun diri, kape o dulsi o iristorya hamok, o yanghad sa purusoy. Maogma kami sini. Mahod kun nagagab’ihan, nakiturog kun kunay. Sayo ngani kabeses, naagahan kami sa Quezon Memorial Circle, kararaw hamok nan iristorya. Kun silhig kami o asadol o kagkag, kaogmahan mi sa DBI an hudamon sin Bulusanon na nangaipo.

Sa bus, kun uruli, urupod an maykaya nan san yano hamok. Daghan sadto an wara ada kakuntento san baragat sa Manila, nanguruli, matapos an taod-taod na pagbaya. An CIVAC, taon-taon na inhihimo nan inhuhulat na dini sa Bulusan. Sa mga naging scholar, sobra baynte man an nakahuman.

Kun iimudon niyan, hali dini sa Bulusan, daghan an nagtaraliwan, nagharanap sin swerte kun diin. May mayad gihapon an naabutan. An iba pa, badi harayo sa inlaoman. Di’ na kunta ini magbabagat na duwa na grupo. May matataha, may wara labot, o badi harayo an isip. An hinimo san DBI, tinulayan an pag-itan, hunimo sin dahilan na magkasayo. An mayon, daghan an dara; an wara, kusog nan presensya an ambag.

Sa ika-32 na taon, haros ika-duwa na na grupo an liderato nan mga aktibo sa DBI. An lado san kabataan sadto, kadaghanan, napakadto na an atensyon sa pagpamilya nan pagpakabuhay.

Sa panahon niyan, an pagpadagos gihapon an agyat. Sa pagliwat san panahon, an tawo an makibagay. Kun magluya, halimbawa, an bulanan na baragat, di’ man ada dahil sa pagkasumo. Sa panahon san social media nan texting, naibanan an langkag nan kakulangan sin impormasyon nan komunikasyon. Imbes na imudon na ulang, pwede man ini gamiton sa padagos na pag-utob sin bisyon nan misyon.

_____________

Retrato tabi ni Sg. Salamat po.

75. Kolorí An Akò Kinab’an

SONY DSCMay research si Alma Jane Gamil manungod sa kinab’anan. Nabasa niya an An rerasan ni Oya Kayang.

Siya ngay’an, parasurat na sin mga feature na artikulo, halimbawa sa Inquirer. An tema niya, manungod sa mga produkto na harani sa lado san kapalibutan. Dahil ada sini, kaya maaram man siya manungod halimbawa san Bulkan Bulusan bilang sentro sin pagiging abunda san pili, nan an katubian sa palibot sini nan an benepisyo sa mga komunidad sa haraní.

Sa pagsukáy, kinukuwaan niya sin retrato an naruruyagan niya sa dalan (baklay, sagka o sakay sin dyip), gamit hamok an yano na kamera.

Daghan sini na mga retrato niya sin tinanom nan ging’ot sa Bulusan, kinontribwir niya sa Co’s Digital Flora of the Philippines nan sa PhytoImages, mga online na butangan nan hanipan sin imahen nan kaaraman manungod sa mga tanom. An iba sini, niyan pa hamok nareretrato nan/o naaadman an ngaran. Pwera sa dagdag na kinaadman, paagi ini sin panumduman kun magkawarara o mapo’o na sa maabot na panahon.

Ini nan san iba pa niya na retrato, binurutang man niya sa kaniya mga blog (Bulusan Rural Vagabond, Bulusan Photostream, Bulusan Virtual Tour, Shutterbox nan Tropical Musings).

Sa pagretrato niya, nagkainteres pa siya sa history/heritage, kultura, pang-oro-adlaw na buhay, nan sa mga imahen na malin may inpapaabot na istorya. Sa paghiwas san kaniya napangalag-kalagan, hunararom pa an mga imahen hali sa kaniya paghimunta.

_________________

black n whiteSa itaas na retrato, an mga rineras na buri, na an natural na kolor na puti, kinolor pa sin manglain-lain, basi maghatag sin iba man, o iba pa, na hitsura nan ideya sini na industriya.

Sa to’o, mga kahoy nan gangat sa baybayon san Dancalan, na sugad sin insabragan sin suna san nagsisirang na sudang. Sa paghimo sini sa black and white, malin nasilhag an kalag san mga kahoy, pangulibat na di’ man hamok ada sira mga dekorasyon o sirungan o hurandigan do’on o kun diin.

____________

Inspirasyon sini an Colour My World, san Chicago (1970). Kun pamati’an, sugad sin halabaon na intro, na san batugan an kanta, hinumán tulos. Soundtrack man ini sa pelikula na Dekada ’70.

____________

Mga retrato tabi ni Alma Jane Gamil. Salamat po.