Tabyón

uyagSilhág niya sa tamóng na hinuyóp na asó
An saragdáy na sunâ na namagradag
Sa mga luho san kuguhan
Imbes kunta na tunihaya
Nangingkudan siya dini sa papag na balâ
Naimód kunta niya an bata
Sa pagturu-tabyón sa duyan na heneró
Nagtitinawa, naggaganya sin solo.
Wheee ha ha ha

Liningág niya an bata.
Sa pag-itan sin mga tiyok, malin imahen na raparáp
Pendulum na nagpalimot, nagpalipát
Sa ungód na panahon nan oras

An bata sa kahampang niya, iba na bata;
May kaurupod na nagtitinawa, naggaganya
Beeeh ha ha ha
Siya, nakaluhód sa ingod
Sapó an dubdob na linatób.

Tuniyok siya, tunabyón an pendulum
An bata sa duyan, sayo na lalaki niyan
Nagtitinawa, naggaganya
Siya, nan san daraga na hunabô kaniya.
He he he ha ha ha

Sayo pa na tiyok, labyóg man sa duyan
Naimód niya an grupo sin kalalakin’an
Nagtitirinawa, naggagaranya, nagseselebrar san kusóg nira
Siya, nag-oori’od sa marupít na salóg
Sini na karsel sin sanggatós
Na sinudlan sin kinyintós
Maski makulóg an mga latób
An bo’ot niya, nagtitinawa, naggaganya;
Minatay na an lalaki na nagtinawa, gunanya kaniya.

Pag-ititiyók, nasikóp niya sa labóg-labog
An bata na maogma
Sa iskwelahan, kaurupod
An iba pa na mga iskwela
Tiniyok niya an tudâ san baso
Nasilhag niya sa tabyón san duyan na heneró
An kakulangan sa palibot
An bata na nag-aaling sin solo.

74. Hoy

agaSa henerasyon sin Bulusanon niyan, bihira ada an diri pa nakabati manungod kun Rogelio Fuentes nan san Damayan-Buluseno, Inc. (DBI). Sa iba na bungto san Sorsogon, an may sugad kaniya an kaisipan, inyayango an pagpadagos san DBI. May nag-irirog na nauna pa pamurunay. Kaupod siya pagbilog sin grupo, maski siya an tikusugi sa pagkometir. Sa mga ideya na nagbatog kaniya, an sugad sini na personal na misyon an di’anis na mapangirogan.

Sayo kabeses, sakay ako sa kaniya beetle, nareparo ko an inpapatugtog niya, an Hey ni Julio Iglesias, sa orihinal na Ispanggol. Mahayahay na matam’is na melodiya. Sa liriko, naisip ko niyan, sugad sin naglihos siya sin mga Bulusanon dini, nan sa syudad. Kada mabagat, kinukumusta, na bagaw ‘Hoy, kadi’anis daw na nagbagat kita gihapon…’ nan sinabihan niya manungod sa nahihimo sin pagkasarayo, nan sa diri nag’ud paglimot sa bungto na ginikanan. Kun namukaw siya nan may nagmata, di’ na man lugod yadto magbalik sa pag-unog-unog.

______________

Retrato tabi ni Sg. Salamat po.

Sa Dancalan, an turus

SONY DSCAy, ba’adaw ini na turus hali sa Dancalan, mga lab’ason pa na linabay san paratinda; inatado sa dahon sin malobago, nan inrulungtod sa basket na uway. Mala kay malin namaghuyak-huyak pa an tiyan, nan namagkimbig pa an parikpik.

Ma’aga pa nganyan ini na pinabunggu’an, bagaw san paratinda, na badi paryente nira Inoy Awel Alegria. Wara pa nganyan kinaon, kaya maski di’ na paghalion an bituka.

Aw, ma’o? Iya, tara di pinakaladkadan man nag’ud hamok sin diyo na sabaw na may sibuyas, inasinan, nan, pag-ihahaon, binutangan sin pinuga na suwa. Mala an alsom san suwa, an ma’oro-asgad na handab san turus, kakontra san diyo na pait san bituka, baralansehon nag’ud, na sugad man hamok sin naglalatay sa tulay na bahi na di’ na magpapaka-ihi.

Badi myentras na insasangsang ini, nabalad pa sa isip: nano baya ini na turus, san saday pa, kuyog? Kun diri tulos ini pumadakop, nan dumuru-daragko, ma’o ada ini an nagiging mara-rara?

Ay, ambot. Si’apo kun nano ini sadto, nan nano kunta sini an pakadtu’an. Basta niyan, sugad man hamok ini sin inhaharukan, niyan na insusupsop an himituk’an.

May turus man ‘gud sa luwas san Bulusan. Sa Gubat, mayon man sin Dancalan, na badi may turos man. Sa Albay, turos man ini, maski malin hatukon hamok an langsa, nan lungsi’on an siram.

Dini sa Bulusan, an turus, may sa Dancalan, may sa Lalud. Sa Dancalan, an turus, isda nag’ud hamok, wara na sin iba. Sa Lalud, an turos, pwede man maging balhon sin tapis, o halayhayan.

 (Pwede man basahon an Balete)
____________________
Retrato ni Alma Jane Gamil. Salamat po.

73. Niyan Na Mga Adlaw

kakawSaragday pa kita, inhuhulit-hulit na sa ato na kita nganyan, maluya: mumong, patal, o buntol. Basi di’ ta nag’ud malim’tan, inuup’dan ini na mga termino sin kulingling, kudot, lapnit, o kun nano pa na pakulog na pisikal, nan sin muda. Kaya kun naoomaw, sugad sin gusto ta magruha-duha; kun kita inlalanahan hamok, o an tukdo sin kamot di’ man para sa ato, kundi sa iba na nasa likuran ugaring.

An iba sa ato, naato sa pakaraot nan padisganar, pwera pa sa kakulangan nan kapobrehan. Kun diin katikbayo, didto man nabuhat. Nan nadangba. An sukol ngani nganyan sin kusog na ungod, di’ man nag’ud sa pagdangba, kundi sa pagbuhat pagkakatikbayo.

Syempre, maski dunangba na, di’ man nahahali an pinilaan. Nan mas daghan an nakupot na sa isip na sira maluya. Pirmi nadudumduman yadto na pamati san pag-isusulod sa balay, na sa isip, naghuhulat an sentensya sa nahimo na sala.

Nakihiran ka. Pinili mo an kastigo sa balay kaysa pagtuya-tuya san kauyag. Nalapukan an bado mo. Ginusto mo pan’o maadman an pamati sin pagpalunak sa lapok nan panghupol sin haruan.

Pan’o kun naruyag ka sa diri nira gusto para sa imo, kay namati ka sa sabi san puso mo, imbes na sa tugon, na bagaw ‘Ayaw nag’ud pagpaparuma-ruma so’n na pangintris san kakaw. An kahoy, para sa kahoy. An balagon, sa balagon. Pan’o man nag’ud magkakanigo na an balagon magbunga sin kakaw?

Inspirasyon sini an kanta na These Days (Jackson Browne, 1967). Sinurat san kantor san siya disisays pa hamok; Malin atabon pa na edad para makahimo sin magub’aton na sala. Naibutang niya dini an posibilidad na makahimo siya sini, nan niyan pa hamok, sugad sin nauuna na pagbasol, insasabi na niya: Ayaw na ako pagsusukuta san ako mga sala. Di’ ko man yo’n inririlim’tan…

_________________

Retrato tabi ni Sg. Salamat po.

Pag-imód sa paagi san kaniya mga mata

Si Larry Manda, kaupod si Director Chris Martinez, sa set san I Do (Bidoo Bidoo): Heto nAPO Sila (2012).

Si Larry Manda, kaupod si Director Chris Martinez, sa set san I Do (Bidoo Bidoo): Heto nAPO Sila (2012). Retrato san Unitel Productions.

An pelikula na Norte: Hangganan Ng Kasaysayan, sayo na Pilipino na indie film. Hinimo ini ni Lav Diaz, sayo na bag’o nan bantog na na director sin pelikula na Pilipino. Daghan na pagtala an nakuwa sini na pelikula, dini sa Pilipinas nan sa iba na nasyon: rinepresentar sini an industriya dini sa 16th Cannes Film Festival, nan sa Toronto, New York, nan San Diego. San Martes, Hunyo 17, 2014, sa 37th Gawad Urian Awards, ginana sini an upat na awards, kaupod na an Best Picture, Best Actress, Best Screenplay, nan Best Cinematography. An cinematographer sini, si Lauro Rene Manda.

Sayo pa na pelikula na tinala na siya man an cinematographer, an Ang Babae Sa Septic Tank.

Sobra na man ada napolo kataón an pagiging inbwelto niya sa pelikula na Pilipino. Maagihan sa internet an kaniya mga hinimo nan mga naentrahan; hanapon hamok sa Lauro Rene Manda nan Larry Manda.

Dini sa Bulusan, an nakadumdom pa kaniya, mas kila siya na Larry. Bata siya ni depunto Piyoy Manda nan depunta Nenet Reyes.

____________

May kablit tabi manungod sini hali kun Alma Jane Gamil. Salamat po.

‘Ay, ba’adaw, Uwan…’

rizalPanabot ko, intatala mo ako niyan na ako kumpleanyo. Kundi, kun sa pakadumdom mo na hamok, salamatunon, Uwan. Naruyag ako na an pakiistorya mo sa ako, pinaagi mo sa surat, na aram mo ada na uyon ko na paagi. Kun pinaagi mo sa Tweeter, badi nahayat kita. Kun sa Jejemon, bd mnda q u na dmnu u.

Di’anis man na dumdom mo pa an Noli nan Fili. Sinakit man ako paghimo so’n, pero dahil sa naimod ko, dunali an danlay san surumaton paluwas sa kamot ko. Sayo-sayo’ay man ha’k ako. Kun magparakurarat, mapapaas ha’k. Mayad na na isurat, basi mapreserbar nan makaabot sa iba, diri ha’k sa bas’og sin lugar, kundi sa talod sin panahon.

Ba’adaw, Uwan, di’ ko ‘gud inhuna na an amyong san istorya sa Noli nan Fili, makapareho san kamutangan do’n niyan… Sugad nag’ud sin pelikula, ha? Nag-iriba hamok an mga ngaran nan taon; an istorya, ma’o man gihapon.

Nareparo ko man na malin inbabasol mo ako san desisyon ko pagpabadil. Yadto hamok an mahihimo ko basi makuwa pa an atensyon sa kamutangan sadto. Ambot baga kun ma’o nag’ud, o ma’o ha’k, yadto an nagbatog san pagpaluya sa naaburiduhan na rehimen. Badi sayo ha’k yadto, kay may kontribusyon man sira Pading Andres nan san iba pa. Isipa na inabot sin 500 kataon bag’o hunublas an kapot san mga dmnu. Je je, maaram na man lugod ako mag-jejemon…

Eniwey, nasa sa iyo na yo’n. Dumduma na nano man na inpapaimod niyo niyan, hihimuon man san iyo kabataan, o badi lampasan pa. An pagbag’o, diri ha’k inmamaw’ot, intatrabaho man. An kagustuhan, inhihimo, di’ ha’k inpaparasabi.

Basi pa, Uwan…

_______________

Retrato tabi ni Sg. Salamat po.

‘Hey, Joe’

rizalKumpleanyo mo na naman, ha? Malin di’ pa naawat an sinundan sini. Mala yo’n, kay daghan na man nag’ud an lunabay. Batog kun Janet, lunabay si Yolanda, kunanhi man si Barack, punadakop si Delfin nan sira Benito nan Wilma, nan sige an panusik san Insek.

Tuna san imo ultimo na adyos, ay, bunurong nan runamok dini. Sugad nag’ud sin istorya sa Noli nan Fili, o sa mas popular na midya, an sine.

Sa Noli nan Fili, nabuhay nan dunangba an pagtios san mga Elias, Basilio, Crispin nan Sisa, dahil sa kuri san establisimyento nan sa pagkabuta sa inpapadayag na po’on. Sa syobis, intero na dahilan san atensyon, karuyagon, nan desisyon, dara san suriaw sa personalidad na mas dako pa sa ungod na buhay. Mala an atensyon na hinatag kun Bihong nan kun Denyis. Mala an sige pa an daghan na artista nan oro-artistahay na nabobotohan sa puwesto, iupod pa an may pagka-syobis na atensyon sa mga Paquiao sini na nasyon.

Ay, atog, makahihibi an naging kamutangan san pamilya ni Elias sa mga remalaso na hinatag san sakristan mayor, na representante san syobis na relihiyon, na sunuriaw sa banwaan na nagtubod.

Sa buhay dini niyan, Joe, ungudon an syobis, sa padagos na pagbutang sa pwesto san mga sikat, mayad-ayad, nan makwarta, maski an daghan, aram na na di’ man angay o maraot an himo. Bagaw baga ngani, di’anison an pelikula, kun maraoton an kontrabida. Idagdag pa na mumong an biktima. Pero, hain an bida na masalbar? Diri kaipuhan an bida na mapabadil hamok, kay pagkatumba niya, an bang’og san sosyedad, di’ man ilubong kaupod niya. Kaipuhan an bida na kaupod sa pag-alaw san mga kontrabida nan pagbisay sini na lugar, sa paagi sin matanos na palakaw na diri hamok sa mga islogan, kundi sa urungudan.

Pan’o man ba’ sini, na punabadil ka, Joe…

_______________

Retrato tabi ni Alma Jane Gamil. Salamat po.