An paghibî

hibiMayad ada kunta an pamati niya pagluwas niya, kay wara nag’ud pagriribok; lagpakon daw. An una lugod niya na hinimo, an paghibî. Syempre kay bag’o mabuhay, an hibî niya, nahihilwas na uhâ, na nababati kun siya gutom, nakukulugan, o may namamati’an na diri di’anis. Diri siya naglilihog sini; diri niya intiti’os o inkukumkom.

Pagduru-dako niya, an hibi niya, naging ginawï, na batog ngon’a sa herê-herê. Kun diri siya nadadanunan, kun diri nababati, nasasabutan o nalalalam, nauungod an kaniya paghibi. Kun anad siya sini, mahod tinutuya-tuya siya, ginagahoy na angáng; an hibi niya, sa nganyan kaangángan,  ginagahoy na ngiyab; an pagpamati niya sin disgusto, ngawis-ngawis. Bagaw ngani kaniya, ‘Ngawis-ngawis sini na angáng… Hala, ngiyabi pa, kay sangagon ko yun na hihigwakon mo sini na kaguran…!’ Dahil sini na hurot, magluluway an hibi. Nakahibi’on pa kunta, maski nahadukán na. Kaya susundan pa an hurot, sin ‘Ho, altuha na yo’n na hingós-hingós, ha? Kay badi…’ Atog, kun iba na, an pagkuwa sin atensyon sa gusto mangyari, nauuli ugaring sa mas maraot.

Sa pag-unhan pa san kaniya edad, daghan pa an kaniya mga nasarihán, na mabibilang sa nawara o naagihán. Kada pagkawara’i kaniya, nahibi siya. Kada pakaagí, nahibi pa gihapon siya. Di’ man bagaw ‘luha sin kaogmahan’, kay wara man so’on. An luha niya, dara san pagdumdom san nagkawarara na ngon’a bag’o niya ini naagihán. Syempre, iba an hibi sa pagkawara’i sa hibi sa pakaagí. Kay an hibi sa pakaagi, mahod wara tunog, pwera sin tighawos na maluway. An hibi sa pagkawara’i, makusog, kay may kaupod na agrangay, pagsayuma, pagkontra, pagbasol, o mahod aburido. An gahoy sini na hibi, damag. Sugad ini sin hibi na tag’ok, o tag’ok na hibi.

Kun nahalaba an hibi, naluya an kusog; nauli sa nguyngoy. Mawara man ini, may bilin pa gihapon na bakhö. Dumduma an mga panahon san imo pagbakhö, kay mabibilang mo an mga pagbalewara, pagtumus-tumos, o pagbasang-basang sa imo. Kaupod ini san mga nasarihan mo na diri nalilim’tan, na kumkom mo sa imo dubdob, badi hanggan niyan.

Kun iba na, an ihiribi, inaagi sa iba na paagi; pag-aling, pagpalimot, nan pag-ato. Pag-upras, nauli man gihapon sa paghibi; badi may nadamay pa, nadagnas sa paghibi. Para kay sugad ada so’on; matatanto hamok na buhay ka, kun makahibi ka.

Pagluwas niya, namati’an tulos niya an pangaipo sin paghibi. Pag-awat-awat, naadman niya na may mas makulog, mamundo, mapait pa sa paghibi: an pagpugol paghibi o pagkumkom sin ihiribi.

 

Mga parahaníp

parahanipMayon sin bagay na mawawara: o mahuhubon. Mayon man sin malilim’tán o mawawara sa pagdumdom, sugad san mga ideya, kinaadman, kinaan’dán, paagi o kaugali’án. May panahon na an mga ini, mahahanapán, malalangkagán. Kun wara sin magmakulóg paghanip o pag-ataman, madadagusán kawara; mapopo’o, o maliliwat.

An liriko san Flores, naagihán sa pangataman ni Oya Marieta Fulo, kantora na taga-Poctol. Kaupód niya pagtukdo sini sa kabataan, si Oya Anis Galon, kantora na taga-Sabang. Sa paagi nira, nagpapadagos ini na tradisyon nan kinaan’dan dini sa Bulusan, diri hamok sa lado sin relihiyon, kundi sa kultura nan pagka-Bulusanón.

Nagkapira pa an mga liriko nan eskrito na kun di’ man nasusurat, nasa panumduman, na kaipuhan hamok maagihán an parahaníp na paghahali’an sini na kapadagusán.

____________

Retrato nan dagdag na impormasyon tabi hali kun Alma Jane Gamil. Salamat po.

An kanta sa Flores

floresSugpon didto sa istorya manungod sa Flores, an liriko ngay’an na inkakanta san mga kabataan, puro na Ispanggol. Nadidilot hamok sa pagkanta nan pagbati dahil sa paghinat san silaba basi makahusto sa bilang san talod san kanta; an Dulcisima virgen, nahilwas na Dulsi isi ima bi irhen. An bilog ngay’an sini na liriko, ma’o ini:

Dulcisima virgen
Del cielo delicias,
La flor que te ofrezco
Recibi propicia.

Jardin de azucenas,
Claveles galanos
De ofrendas servidme
Venid a mis manos.

Na kun ipalis ada sa Bulusanon, badi sugad sini:

Titam’isi na birhen,
Kaogmahan san kalangitan,
Ini na burak na alay ko sa imo
Aku’a man tabi sin mayad.

Hardin sin mga lily,
Makaruruyag na mga carnation
Bilang mga regalo sa ako,
Kanhi kamo sa ako mga kamot.

Aw, badi intatama man ini san mga katekista. Kun iba na hamok, nalilimot ada an kabataan, nan an nakaan’dan, an bersyon bag’o an pagtama. Sugad san kanta kun Santacruzan, na bagaw

Surugon, mo ngani kami,
Ta ika, namumutaan mi…

* An alay, ginamit ta na termino imbes na offer. Sugad san lily nan carnation, malin wara sin termino sini na Bulusanón.

________________

Retrato nan research tabi ni Alma Jane Gamil. Salamat po.

Hang-ober

SONY DSCGwaaaaarkk! Khrrrrrahk-khak! Uhu! Uhu! Ptu! Ptuh! Phtwe! Gwaarkk! Hah! Hahh! S-shalbakutah…! Grabeh… han hang-ober kohh…! Uhu! Uhu! Ptu! Whuuh! Malin bituka ko na inih… na insushukhah kohhhwaaahk! Whuuuh! …Di’ na nag’ud ako mainomh…!

‘Hmp! Di’ na mainom… Pira ko na yo’n kabati sa imo? Pag-aariwasa, di’ na mainom… Pagkapasawi… laklak… Ayaw akeh…’

Wara na pagsimbag an nagsusuka. Malin wara siya kusog makipasuhay. Padagos hamok an pagsuka, na mas daghan an hagawak kaysa suka, na daghan ha’k diyo sa luda, nan berde an kolor.

‘Hingan na, sin kaupud-upod do’n sa mga parainom… Apisar yo’on, may mga paghanap… Ikaw, wara. Yo’on, mga masarig na an ginhawa. Ikaw, ay, ba’adaw, nono, disi’otso ka pa ha’k, di’ ka pa kunta so’n angay na mga pag-inom. Mayad ngani do’n sa… Boracay, kay may curfew an mga sugad sa imo, nan hanggan alas-onse hamok… Kun wara, nano ka daw mabutwa? Ay, ba’adaw kah…’

Mayad ngani ini na lugar na inuman, kay may pinaskel na anunsyo, para nganyan sa hangganan hamok san pag-irinom, nan limitasyon san edad sin mag-iinom. Mayad ngani, kay maski pan’o, sabot man an termino, na nabuhay hamok sa pagmangno ta, san marsyalo. Malin an gusto ugaring sini sabihon, kun lumuwas ka sa oras sini, pwede ka arestuhon o ipamutang na subersibo. Niyan, maski di’ na man ada marsyalo, nan maski an pakahulugan sini badi oras sin pagsira sin tindahan o pagkahuman sin aktibidad kun gab’i, wara na ini kahali sa bokabularyo; hang-ober pa san marsyalo.

Sayo hamok ini, kun ikumparar sa iba pa na hang-ober, sugad san poder nan importansya na natadihan, hataas na pribilihiyo nan pagbuhay, na naging kinaandan na san nagkahurubog sadto na panahon.
_______________
Retrato tabi ni Alma Jane Gamil. Salamat po.

An parahatág

bulkanSiya nganyan an utak san kanira grupo. An gahoy kaniya, intelidyens. Siya nganyan an in-agihan san dispatso, na hininguro niya, kinutiho, kaya nangyari an pag-atake. May nagsumat nganyan na dini sini, nangarayo an mga terorista.

Matapos an purutukan, dineklarar an mga minatay na mga terorista man nag’ud nganyan. Pinanghulág an mga nakumpiskar nganyan na armas nan kagamitan. An kadi’anisan san minatay, kay maski nano na ngaran, ranggo nan gamit an ihatag, di’ nag’ud nasayuma maski kautod na kimbig.

An buhay pa na nakasayuma, badi an kakila o kamanghod san minatay. Di’ man nganyan yun kaupod. Tagadini nganyan yun, na linabayan, pinakihurunan na makidagos, kaya nagpadagos.

Diri nganyan, bagaw san intelidyens. Diri yun nagpadagos hamok. Dagusan yun na balay niya. Kay kun diri sira dini nagpapadagos, diri ini magpaparabaralik-balik.

Niyan, regular na na parapadagos ini na mga tawo, na kangina, malin inpipirit nganyan pag-ayu’i. Luniwat an kategoriya nira. Kay naghatag, pwede na i’upod sa badilon. An kadi’anisan sin intelidyens, kay siya mismo, do’on, sa oras na yo’on, kaya ideklarar an may sala, ihatag an hatol, nan himo’on an sentensya.

Didto sadto, sa bagaw senado, konggreso, opisina, kampo, korte, o entablado, awat mahinguro an mga ebidensya. Kun iba na, sa bagaw technicality, mahod tinatapok pa. An diyo na napreso, erkondisyon an preso, o ospital. Nakanegosyo sa sulod, nakaluwas pagpatipo. Napahali’ot pa an sentensya.

Malin hanggan niyan, wara pa sin dako na tahor na napreso. An mga naliligis nira, sige pa an daghan. An iba kanira, nakaupod dini sa grupo, nan napakanhi sa sakop san kabatiran nan tali san intelidyens. Hasta dini, sa palibot san bulkan, may kariribukan na wara kapamunayan.

______________

Sarin kasakit maghatag? An paghatag nganyan sin hali sa sobra o sap’ay, wara data na hatag. An hatag hali sa pangaipo man, ma’o nganyan ini an mayad na hatag, kun halimbawa an ihurungit mo na hamok, ihatag mo pa sa iba na wara man sin pagkaon.

May masakit pa ada paghatag kun an paghimo sini gigiyahan sin diri di’anis saimo, hasta ikamatay mo?

An atò pagkamo’ot

10152419_723051464407492_8851484216976005640_nDati, an tan’aw mo, sa luyo pa san bulkan
Ako man, badla pa sa pag-ul’tan
Harayu’on ‘to’o an atò mga imod
Kun di’ pa kita nagkatangdulan,
Di’ pa kita magkakasayudan.

Batog san ako ikaw matimalahan
Habo na nag’ud ako mag-imod maski kunay
Malin ma’o ka man;
Sa kaiimod mo sa ako, an mata mo
Kun iba na ngani, namalilang.

Ungod ini na ato namati’an
Sugad sin panuga san langit, di’ mapahimuwaan
Sugad ka’rarom san hangos san lawod
O, kahiwas san dunong san dagat.
Sugad kasarig sin di’ natatangkudan na bukid
Nan kadako san pagmakulog
Sin sayo na puno sa insusulay na bulod.

An tam’is sini, naiimod sa pagduong sin parapadagat
Libre sa remalaso, maski wara sulod an alat.
An siram sini, sa maogma na karaon mahihinayod
Sa pagpakanigo sin suda na tukod.

Di’ ta ini kinaraw’ay;
Wara ako labot san imo hinali’an
Linim’tan mo man an ako mga inagihan.

Dini sini, sa yano ta na salag
Kita magpapakabuhay.
_____________
Retrato tabi ni Sg. Salamat po.

An ilo kun gab’i

10153210_723051157740856_7881586851960216338_n copyKun panirum-sirom, nalusad an panganoron; naluhod sa burak nan mga dahon. Aram na an tuyo, pangtitipunon san mga tinanom an tun’og, ihigot sa kapa san panganoron, basi maguyod paitaas.

Di’ niyo ini naiimod, mga nini, mga nono, kay oras man ini sin pagpauli sa iyo, basi sa balay, magtiripon sa pangadye, bag’o magkaraon. An wutwut pa ngani sa habo magto’od: ‘Hala, badi karagan ka, kun di’ ka sumunod…’

Pag-abot sa itaason, tinatapo san bulan an panganoron; nahatag kagalangan nan pasasalamat nan, sira san mga bito’on, an ilo san tun’og, pagbabarahinon. Mga raya na ini sin suna, sadto na kagab’ihon.

Di’ niyo ini maiimod, mga nini, mga nono, kun masiramon an iyo turog. Yadto hamok na an isip, may kaulangan; di’ namumutang sa higdaan, an nabuhat, natan’aw sa bintana, o nayango sa suna.

Bag’o magmaaga, kakanikanon an mga raya, guyod gihapon san panganoron paibaba, kun diin naghuhulat na an mga dahon nan mga burak. Pagsirangi san sudang, ini na mga turo sin tun’og, magsisiligak-sigak. Kun maduduok mo hamok baga, an iba sini na tubi di’ man ‘gud tun’og, kundi luha sin kaogmahan.

_________

Retrato tabi ni Sg. Salamat po.