Sa sadiri na kinab’an

1558567_723049127741059_4014178903980224372_n copyKun sarin na kaawat ini na sakayan,
Diri maiimod sa katig, na pira na pagbag-uha;
Matatangkudan sa hitsura san kahoy na lawas.

San magkapurulod an mga dati dini na puno
Nagtupas an bulod. Kaya ini na Danaw,
Malin naghukod.

Maski sugad, di’anis pa man gihapon.
Padagos na nakadakop dini sin tilapia,
May oras sin silensyo, na an nababati hamok,
An alidad na waguswos san hangin
Sa mga dahon, an garanya san mga tamsi
Nan mga insekto na naruruyag man,
Nan an pagdupo san tubi sa sakayan
Nan sa piliw san baybayon san Danaw.

Nadudumduman ini san daan na paraisda;
Sugad sini dini, san di’ pa sira nag-aarabot.

_____________

Retrato tabi ni Sg. Salamat po.

Advertisements

Sa tapu’an sin duwa na triyanggulo

858101_723048781074427_4371844410532673795_o copy 2Yadto siya sa intatapu’an sin duwa na triyanggulo;
Kun diin siya makaabot, di’ na kita makabaro.

Lugar ini, nan panahon, na nahagas pa;
Kulang pa an tukdo kaniya na mapakadtu’an.

Di’ man sa kun lumuyo siya sa durho sini na mga triyanggulo;
Di’ man sa kun pumawala san triyanggulo na inlalatayan;
Di’ man sa kun lumukso sa triyanggulo sa to’o…
Ini liwat na mga triyanggulo, di’ man mga triyanggulo.

Ini na inlalatayan, di’ man nag’ud latayan,
O, bagaw walkway na pahayahayan o piknikan, kundi
Sagang, paipli’an, depensa, ulang sa nasa to’o
Na kun di’ man triyanggulo, mas di’ man
Kwadrado, talimon, lapnad, o nano pa na de-kanto;
Kaya hamok sini irugon an itso sin nano man na suludon,
Kaupod na an luyo sini na inlalatayan.

Ini na inlalatayan, hanggan na hamok dini an kusog sini;
Ini na sa to’o, may kusog ini na masakit tangkudan.

___________

Retrato tabi ni Sg. Salamat po.

 

Nagdudulag kun Pablo

hakot copyDaliiiii!! Laksi’a niyo!!! Harani na si Pablo! Dalagannnn! Haros durungan an siyak, na di’ man hamok para sa iba na makabati, kundi para man sa nagsiyak mismo, pangontra sa sadiri na kulba.

Haraguros sira, ini na pamilya Ant, pahali sa inpupunugan kunta nira na mohmo sin sinugna na bilanghoy. Mala kay may wara pagbabali na siribot pagkilkil, binugnot pa nira basi matalkas. Mala kay inbubugnot nira, nagngungupa-ngupa pa. Daralagan sira sa ingod, burungyod sa linya nira. Intatan’aw nira an sakatan na poste, intataga-lingag man an nahadukan. Ugaring, bag’o makaabot sa poste, malatay ngon’a sira sa barisbisan sin kali.

An patriarka nira, si Inoy Domin, ma’o an nagdidikta kun mapakarin sira, kun sin’o an mauuna (syempre, siya), nan kun sarin sira kalaksi o kaluway. Kun inhuhuna niya may diri nagsusunod, tinatag’ukan tulos niya.

Dahil ada sini, kaya mabo’oton, mapinasensyahon an kaniya asawa, si Oya Toler. Maski naiimod na maluway man nag’ud an lakaw sin kun sin’o na bata, kinikihatan ha’k niya, o wara ribok na kinakabit, basi di’ mabayaan, o maimod ni Inoy Domin.

O, san tigurangi nira na bata, si Adam, na di’ nag’ud nasiway sa gusto san ama, o sa sadiri niya na gusto, kun may nagugustuhan, senyal na naluto nag’ud siya sa gawi san ama. Maski nano pa do’n an umulang o nakaulang, basta sinabi na niya o san ama, dadaguson sini ni Adam.

Oyon man an talaw ni Hesit, na pirmi ha’k nagruruha-duha; madagos o diri? makadto pa o di’ na? madalagan o malukso? baga o itom? kusog o luway? Abay pa, pirmi ini napangisgan san ama, o kahiran san kamanghod na gurang. Siya man an paborito san ina.

Kun iba na, sa pasuruhay, kun diin-diin napakadto an barasulan nan arakusaran, na haros an nagpapasuruhay, di’ na aram an inpapasuruhayan. Kun sugad na sini, nahapot na sira sin, ‘Nano na ngani an inbatugan sini?’, sa ikatolo nira na bata, si Observ, na kadali man pagpuntok san inpapasuruhayan. Mahod nasugad pa ini sin, ‘Ikaw baga an nagbatog?’, o ‘Ho, Papay, abyerto na naman tabi an zipper mo…’

Sa intero na bata nira, an tibuuti nan tidi’anisi an ugali, ini si Pleas. Pirmi malumanay an boses nan mabo’ot an pandok. Sugad siya sini pirmi, tinawa pa, maski an insasabi, ‘Rabakon ko ikaw…’

Tiisugi man, nan pirmi madale, ini si Milit. Magdako magsaday, makipasuhay. Pirmi may rason, pirmi gaganahon an pasuhay nan sasabihon an lugu-lugo o reklamo. Kaya habo siya pagaputon sin sundang san kaniya magurang. Paradara hamok siya pirmi san kanira mga ulunan kun sugad sini na nagdudulag na naman sira.

Harani na si Pablo. Maski nagpapaipli sa kasagingan, natan’aw tulos siya ni Vigil. Masiyak kunta si Vigil, kundi naimod niya sa mata ni Pablo na di’ man nag’ud sini aram kun hain na ini na inhahanap niya. Nareparo pa ni Vigil, na maski maluway sira kay karuray, maluway man si Pablo sa ikang-ikang niya na lakaw. Kundi, aram niya na di’ nag’ud sira sini mapadakop, kay sayo ha’k  sini na sarusod, ubos sira. Sa intero na itik na naimod nira, ini hamok an wara patawad, an grabe an pagkaadik sa maharanghang na rami sin lawas sin hakot. Kaya ngani binansagan nira ini na Pablo, hali sa hablo, kay malin wara hinimo kundi umipot, nan humablo.

Niyan, naisip ni Vigil na paaramon an iba nira na myembro manungod san pagharani ni Pablo. Padagos siya pagbantay, kaya sin’o an masabi sa iba? A, naimod niya an sayo na kamanghod, si Ignor. Hinapot niya kun hain na an iba kanira. ‘Ambot’, bagaw ni Ignor. Harayo na ada? ‘Ambot’ gihapon an simbag. Iya, mayad pa, susuga, nan sabihi, na harani na si Pablo. Tunuod man an insugo. Para kay an linakaw niya na direksyon, an parani ugaring sa indudulagan. Nginarat pa siya san sibsibon san tuka ni Pablo. Wara man pakadulag si Vigil. Sinusog ni Pablo an latayan, inabutan an iba pa na myembro, nan inubos pagsangsangan an bilog na pamilya ni Inoy Domin Ant.

Naghuhulat kun Yolanda

seawall2Madali na maghapon. Taod-taod, manirum-sirom na. Aw, hain na daw si Landa? Nahaghag na si Inoy Ador, na ama niya. ‘Maabot na yadto…’, bagaw ni Oya Rosita, na ina niya. An sadiri na kulba inririrong sa pag-ubo sa inhihimo na kalo. ‘Nangako baga siya, na diri mapagab’i?’

Wara na pagsimbag si Inoy Ador. Tunan’aw siya sa bintana, pakadto sa kahiwasan san dagat. An nag-aabuhon na kolor, an malin naagyat na kiwa san balod, diri nakadanon sa kaniya namatian. Malin talagsa an natatan’aw na sakayan. Na’ ba’, may bagyo na inpapaabot?, hapot niya sa kun sin’o. ‘M-malin mayon…, aw, ambot daw…?’, bagaw ni Oya Rosita.

Hunangos sin hararom si Inoy Ador, nan hunuyop gihapon. Malin mapo’oton lalo niyan ini na saday nira na balay. Tagtolo ka-dupa na kwadrado na gibalaye, na paglusad sa duwa na talod san hagdan paluwas, eskinita na halitid, nan lakdanan man pasulod sa balay san kahampang na kararani. Sa luyo na piliw, an saday nira na dapog, na ingod na an salog. Pwera san banggerahan, wara hamok sin lamesa na kaunan. Sa pagkararani, haros parareho man sini an mga balay, pwera san nagkapira na may semento sa lunob o sa gibalaye. Puro anahaw an bubong, na may tangkop na lata na may pamato. Dati ada, ini na nabal’yan nira, agihan pa, bag’o an seawall. Pagbalay nira, urutod na ini na agihan, an ispasyo, kinaon na san mga bag’o na kabal’yan, na an kabuka, lungtod na sa seawall mismo. Kunsabagay, hababa man ha’k ini na seawall, kaya kaya ilungtod an balay, nan himuon na parte san salog. Nan daghan na lado sini na seawall, buruong na, sugad sin may mga ok-ok. Sayo na kusog na rapado sin balod, marampahog ini na seawall, hasta san mga nakalungtod o nakahurandig na balay.

Nano na daw an oras?, hapot na’k ni Inoy Ador sa sadiri. Wara ngani maski relo na nakasab’it sa lunob, kaarabay kunta san diyo na retrato sa kwadro, nan sin daan na kalendaryo. Mala pa hamok, kun may iba kunta na pagbuhay, basi makabalay sin mas rimot, sa lugar na diri sugad sini na uya sa tangpi sin inbabadlan… Mala pa hamok…

Kundi, paan’hon man na dini na man siya pagdako, tuna umibakwit sira pakanhi hali sa San Bernardo, sa baradilan san marsyalo? Inabutan pa nira an mahiwas dini na karagayrayan nan kapangdanan. Harani pa an bungto. Harayo pa an Riro’an. Mamangno, nagdaragko, dunaghan pa, an kakabataanan. Nag-arasawa, nangaipuhan sin mabugsukan man. An iba, mga dayo man hali sa iba na bungto o probinsya, guyod pakanhi sin paryente na nakaasawa sin tagadini. Dunako na ini na kolonya. Huniwas an sakop, sunaday an abyerto na ispasyo. Hunarayo an bungto, runani pa an Riro’an.

Naruyag na man ha’k kunta sira dini. San bumugsok sira, wara na sin daghan na kaulangan, pwera san bas’og na istoryahan nira san kaabay. Kun may tuyo sa Central, harani. Kun may ubrahon sa uma, harani. Mala ini na pagkawit kunta, kun di’ pa san kaligidi san bitiis san runadag na lubi… Abay pa, si Yolanda an nasugo pa-Gubat, pagbakal sin bolong. Awaton man liwat makahali, kay nagdisponer pa sin iparasahi, nan san ibarakal ngani bolong. Kaya atrasado man an pabalik. Di’ man lugod malaom san lastrip…

Unimod gihapon siya sa kahiwasan san dagat, sa malin nag-iisog na balod, nagkukusog na hangin, nan nag-iitom na panganoron…

____________

Pwede man tabi basahon pa ini, na istorya sa Bulusan Rural Vagabond  ni kabubungto na Alma Jane Gamil. Salamat po.

Dako na bitad para sa historya, nan mga rara sa istruktura

1911635_531702116945149_242135170_nSan nakaagi na taon, dako na bitad an nahimo san mga proponente dini san preserbasyon sin kultura nan heritage; an pagkabilog san Bulusan Heritage Society na pinangunahan ni Inoy Abraham Gallardo Tan. Malin katuyuhan sini an pagkuwa sin atensyon nan pagkila san mga awtoridad sa historiya, san National Historical Institute, sa katungdan san Punta Diamante san simbahan san Bulusan. Kun mautob, mapapasarig pa sini an pag-orgulyo nan pagmangno manungod sa mayaman nan hararom na historya san Bulusan, diri hamok sa lado sin relihiyon, kundi sa bilog na pagkabungto.

Sayo pa na dako nan pambihira na proyekto ni Abe Tan, an pagkalap sin mga materyales para sa inbibilog niya na libro, na may in-uubra na titulo na KAMAHALAN: The Holy Week Tradition of the Parish of St. James the Greater, Bulusan, Sorsogon, Philippines. Intensyon nganyan na mailuwas ini sa masunod na Kamahalan sa 2015.

Niyan pa hamok, pwede na sabihon na ini na libro, sa nano man na bagay manungod sa Bulusan, nan sa kabilugan na kinaadman, sugad man hamok san hayahay sin presko na hangin hali sa baybayon, san malinaw na tubi na nagbubulos sa Dolipay nan sinaragday na sapa, san matimhong na tan’awon, batog sa Dancalan, pa-Riro’an, Miliga-biga, Danaw pakadto sa bukid, san hamot sin tangid kun palugsad hali sa uma kun hapon, nan sin insasanlag na hinigto na hagumon, san tin’is san huni sin mga tamsi nan duli-duli kun panirum-sirom, san siram sin mahandabon na linanta sa paga sin kuyog, san sabaw sin inutan na lab’as na turos o kusido na danoy, san bag’o na tinapay kura Ponga nan kura Inggam, san lanson kura Narvades, san manglain-lain na Bulusanon na kakan’on sugad san ibos, suman, binamban, kinalo’ko, tamal, kinalingking, sinapot, biniribid, linusak, pinakro, paladosdos, nan sugad san kaogmahan sin pagbaragat gihapon sin magkaaramigo nan magkabubungto. Inisyatiba ini na angay buligan sa nano man na kapasidad o hitsura. (An retrato tabi, hali sa Historic Punta Diamante facebook account.)

Basi pa, kun sa paagi sini, maalto na man an pag-ay’ay san mga simbolo san nakaagi san Bulusan, nan padagos na pagbutang sin mga rara nan anomaliya sa istruktura, na apisar maraot sa mata, sawong-sawong pa sa mga lugar na in-oorgulyo ta. Halimbawa:

Sa kaabay san gasolinahan, ini na osanahan na sugad sin spaceship na nawaraan sin krudo, kaya napiritan humugdon dini nag’ud sa prentera san simbahan. Kun madamo baga an kolo nan tutugutan, pwede na batugan pagkuduta an mga harigi sini, basi mahali na ini dini. Sayo kabeses na osana sa sangtaon, sobra tolo kagatos na adlaw sin pakulog sa mata.1617293_694008617311777_894440467_o

centennial copyHatagan kunta sin rason an pagbutang sin istruktura na sugad sini na tore sa eskwelahan, habang naglulupa an mga kwarto san kabataan, kulang an mga kasilyas, naruruba an mga kudal, nan wara sin matanos na stage batog sadto hasta niyan.

Maging responsable kunta an nagpapabugsok nan naghahatag permit sin pagbugsok, sin mga istruktura na makaraot sa lugar na inpapadi’anis pa hamok, nan in-oorgulyo san kada sayo sa ato, sugad sini na kaalagaw-agaw san prentera san Danaw. 10151985_723049284407710_8480182033562133511_n

Uyagan

1960775_694008697311769_1797638072_oMamundo pag-imudon ini na lugar, na malin uyagan kunta. Mala kay inrulumot na. Apisar natahuban na san mur’it an mga pintura, badi madalunot na sini an mga tungtungan nan garap’tan. Marasa pa nganyan na wara nag’ud ini paglalama san dati na rehimen. Wara lugod uyagan an kabataan.

Kunsabagay, kaya ngani an gahoy sini na lugar, uyagan, kay dini kunta magkakaranhi an kabataan, basi mag-uruyag. Kunsabagay, kun bata na taga dini, badi di’ man madadagka pagkanhi. Kay pwede man sa sadiri na hawan magtaratsi’an, mag-iriwik-iwikay, nan magburuk’adan, na diri na kaipuhan magharayo.

An daragko na liwat, iba man an uuyagon dini sini na uyagan. Kun iba na rehimen an punahimo sini, diri  ini mamantiniron. Basi mapatunayan na wara data ini na proyekto san dati na rehimen. Nan kun hingayadon nan mabayaan, an magkakamit, an matukal na rehimen. Di’ bale magti’os an mga elektor, basta sa kakontra na politiko, di’ nag’ud mahatag sin pabor. Inop, o ungod, na pabor.

An Bulusanón na musikero: Para’aling san kinab’an

1914762_646359798839420_680335656067926977_nAng bandang Pinoy, sanay sa hirap, sanay sa gutom
ang galing ng kamay sa gitara
mabagal ang pasok ng pera…

Sa kaburu-bungyod san istorya ni Bingbong sa Facebook, nadudumduman yo’on na kanta san Hotdog.

Sadto, sa kaburu-bungyod san namagpabakal dugos, hali didto sa amo sa Ulag, sa luyó san Buhang, mahod nalalabayan mi si Rey, an kamanghod niya na gurang, na nagduduwa-singko sa basketbolan na saday, harani sa balay nira doon sa Poctol. Sinari pag-alto, pagyuru-yanghad, nan nakisamyaw sa duwa-singko. Si Bingbong, nagmamasid hamok, malin wara interes sa duwa-singko. Sa oras na yadto, san nayntintaklaon, wara syempre sin nakaaram san maabot na panahon.

Aw, naadman man, na an ama ngay’an nira, hali pa sa Luna, La Union. Kaya sira hamok an sugad so’on an apelyido dini. Dinara do’n sa Poctol an hilig sa chess, kaya hasta san mga namagpalabay, nakaaram, nagkahilig sa chess. Binilog man an team san Poctol sa basketball, una pa sa mas daragko na baryo, sugad san Madlawon nan San Isidro.  An lulo niya, badi kinuwa didto sadto na politiko sa Ilocos, na nanunog sin duwa na baryo, kay naperde sa eleksyon (napreso, naagihan si lord sa sulod, pinaluwas, preys da lord, nan niyan, konggresista, aleluya). Munara ada an mga salag san putyukan, o nagkahurugak an mga parapuhag nan san mga paralibot, ma’o man an pagbungyod sa naglilibot, naalto an paglabay mi sa Poctol.

Do’on nganyan sa Cubao, naging paraaling si Rey sin mga parahubog nan mga wow pare, gamit an kaniya gitara nan pagkanta. Mamangno, yadto na nganyan si Rey sa Korea; Koreano na an in-aaling san kaniya pagkanta. Mamangno, si Bingbong, yadto na man sa Korea pag-aaling. Sa naimod ko sa youtube, mayad ngay’an an boses niya, nan nagkikiling-kiling, naglilitong-litong, nagpipikit-pikit pa kun nakanta. Basi pa kun mayad man an kamutangan niya, nira, kaurupod san mga in-aaling nira, sa maniobra sin mga promotor nan ahensya.

Maski yadto sa harayo, dumdom pa ni Bingbong an nayntintaklaon, san budit-budit pa siya, nagsasagrap sa mga kilitis nan tarong-ayam, naglilikay sa mga udo sin tawo nan karabaw. Simple hamok nganyan an buhay, pakurunswelo, wara sin daghan na paangay. Badi kun imuwestra sa kaniya pagtugtog, batog ini sa pagmasid, pagpurbar sin mga yano na duon, mga major nan minor, hanggan mag-iba na an mga bitad, madagdag an mga sharp nan flat. Pag-awat pa, kinaipuhan na pasambangan sin diminished nan sustained, hasta maging iskala nan broken chords. Basi diri kauyaman san in-aaling, diri na labi kasimple an kaniya kanta nan pagkanta.

Pan’o siya nagbatog? Bagaw san sayo niya na kanta, I started a joke… Karaw hamok ada, na naungod? O, dara san bulos san panahon? Kun nano man, si Bingbong, musikero na Bulusanón, sayo sa daghan na paraaling na Pilipino, na paraaling man san kinab’an.. Kun iisipon baga, kay harayo sa pamilya, kaipuhan man ada nira sin pag-aling-aling…

Padagos an pangaling ni Bingbong. Niyan, malin yadto siya sa Tsina, nag-aaling san mga maderpaker na makalit san Spratlys nan mga pakingsyet na palsipikador. Ambot kun kan’o niya isab’it an kaniya gitara, kay hanggan liwat niyan, kun ipadagos an kanta san Hotdog,

Bandang Pinoy, kailan matutuklasan ang iyong galing?
Ang mga tao ba’y bulag o lasing?
Sila ba’y nakikinig, sila ba’y gising?
_________________
Retrato tabi ni Fluxwills. Salamatunon tabi.