Pangibog sa dalan

Bunaya sa Manila sira Oya Binying, sakay san inarkila na bus pa-Bulusan, Myerkoles Santo na gab’i. Sugad san dati, kadaghanan sa urupod nira, sadiri na pamilya; kamaranghod, pinsan, umangkon, bata, makuapo, mga insaw’an, nan diyo na mga kaugos o kararani. Maski taon-taon inhihimo, grabe an guru-guro sa sulod san bus, na naalto hamok na katutnga, nan nagbatog gihapon paglas’ag san maaga. Aram nira, na pwera san pag-abot sa Bulusan, ini mismo na byahe, pambihira na nasasarihan.Image 1

Nagbabatog ini sa hapit-hapit , kun may naka-ihi o gusto mag-unat-unat san mga kalamias.

kadulsihan Dini sa mga karihan, daghan an inpapadayag na kadulsihan, na kun iba na nakapatinawa kanira, na maaram san inhalian sini na mga dinulsi na pili.

langka.pinyaSa Sipocot, may mga pinya, nan sin hinog na langka…

tindahan sa tinampo May mga silot na naghuhulat sa nauuhaw na byahero…

kapayas.abokado Kaurupod san hubal na kapayas, may rimas, nan sin atab na abokado…

packaging Harani sa Camalig, may suli sa mga kaserola, nan suli sa mga botelya, para didto sa haragyo pa an dadar’han…

paya Kun naaloso’osan, may mga paya sa Daraga…

bay'ong May bay’ong nan sin ringka,

samhod May samhod na ipatarapo.

Kun nalimot o nagruha-duha sa dalan, haros intero ini, uyon do’n sa Gubat.

Sira-sira, naiibog kunta, maski ini na mga prutas, mayon man sa uma nira, nan an mga dulsi, panghihimuon manta nira. Makapangat, makabakal sin bay’ong nan sin basket, makapanilot sin lamoy-lamoy nan sin katu’igan, pag-abot dini sa Bulusan.

‘Atog, badi sa mga maabot na taon, sarihon mi man an pag-arkila sin eroplano…’, bagaw ni Oya Binying. ‘Para kay sa agihan san eroplano, wara sini na nagkakaralabayan sa tinampo pakanhi…’ Pwera san talagud-tagudon na dalan na wara kahuhuman paghingayada, nan san mga kasilyas na marupit, mahod may nahahanapan pa dini sa mga tinda, na ma’o nag’ud an gusto.

‘Aw, nano, kay mamundo?’

‘Atog, pan’o tabi ini na nangibog, an inhahanap uga’ng, si’ing na bongoran nan sin lunuhan na hagis…’

‘A, sa Bulusan, basi pa kun makaagi kita…’

‘Iya, kun wara tabi?’

‘Aw, pakaimod so’n sin alawihaw nan sin da’o, maliliwat so’n an gusto…

_______

An ti’unahi tabi na retrato sa itaas, hali kun Kim. An iba pa, mga kuwa ni Binoy. Salamatunon tabi!

Advertisements

An pamilya ni Sirapen nan san karatula sa bubong

paisiDyusapen: Aw, tara? Bagaw ko baga, ibulad mo na yun na linab’han? Nano an inhuhulat mo, dayaw?

Dyusilen: Atog, Mamay, diin ko man ini ibulad? Imuda ngani tabi ini na karatula… Nano daw tabi sini an gusto sabihon?

Binasa ni Dyusapen. Paisi. Kun mabulad kamo sin linabhan dire na tabi magtungtong sa bubong kay maraot tulos. Salamat.

Dyusapen: Ay, ba’adaw. Para so’n… Di’ kuno magbulad sa bubong… Aw, arin daw na bubong, an semento o an pawod?  Aber daw… Sirapen! Kan’i daw… Nano an pagsabot mo sini?

Binasa ni Sirapen.

Sirapen: Aw, di di’ nganyan magtungtong sa bubong, kay kun tumungtong, mararaot tulos an linab’han…

Dyusapen: Ay, na tikugas… Aber daw, ikaw daw, Binhamen, an basa… Mas naburungan kita…

Binasa ni Binhamen.

Binhamen: Aw, kun mabulad nganyan sin linab’han, gumamit sin tungtungan…

Dyusapen: Iya, kun diri linab’han an buladon? Nano daw?

Dyusilen: Atog, Mamay, nabugtawon na tabi ako sini na planggana… An’hon ko na tabi ini?

Sirapen: Ayaw daw ngon’a… Nano daw kun igtaplak na’k sa bubong an linabhan, nan kawiton paghakgin?

Binhamen: Sa diin ngani tabi na bubong, sa semento o sa pawod?

Dyusapen: Ay, na diyantris. Pag-amak na’k sin kalayo, Dyusilen, nan paasuhi yun na linab’han, basi magmara…

‘Kunáy ka bata?’

hulahoop copyUyá sira niyan sa tindahan ni Buena, intataga-tan’aw na hamok an tindahan ni Roking.

‘Aw, na’ ba’, kay sinira na yun na tindahan ni Roking’, bagaw ni Er-er. ‘Naimod na mabentahon yun…’

‘Atog, ma’o…’, sugpon ni Piswit. ‘Mabentahon… sin parautang… he he he…’

‘Laki inih’, wutwut ni Er-er. ‘Ayaw pakakusuga, kay kun mabatikan kita sini ni Buena… Mabalik pa ada si Roking?’

‘Ambot. Badi unabrod na uga’ng… Pan’o na an utang ta?’

Nag-imudan sira, nag-gib-mi-payb, nan dungan pagtahob san hiwa, basi pugulon an tinawa, maski an siga san mga mata, grabe na ogma.

‘Tsk. Badi pagbalik sadto ni Roking, daghan na an diri makakila kaniya…’

‘…Nan san mga diri na niya kila…’

‘Kay akay man…?’

‘Aw, kay syempre, sa kaarasawa, nagkakaturukal-tukal na sin tawo an mga baryo dini. Halimbawa, sadto, an Fualo, doon ha’k sa Porog. Niyan, mayon na sa Tinampo…’

‘…Mayon…?’

‘Halimbawa… An Firmanes, sa Madlawon ha’k dati. Niyan, mayon na sa Lalud…’

‘Namas man… Sariha daw yun, ho, na bata na mabakal…?’

‘Asi ha… Hoy, Nono, nano an apelyido mo?’

‘Galarosa tabi…’, simbag san bata.

‘Galarosa? Wa’ man dini Galarosa… Taga-diin si Papay mo?’

‘Dapdap tabi…’

‘Tara?’, bagaw ni Er-er kun Piswit. ‘Di ma’o an sabi ko?’

‘Ini, ho, na sayo pa na bata…’

‘Hoy, Nono, nano an apelyido mo?’

‘Gapido tabi…’

‘Taga-diin si Papay mo, taga-Buhang, ha?’

‘Ompo tabi…’

‘…Insabihan… Atog, sarakot na an mga Bulusanon niyan. Sadto, masayunon susugon an sendensya… Paghapot mo halimbawa, ‘Kunay ka bata?’ Kun pagsimbag sa imo, ‘Kun Uwan tabi’, mahapot ka, ‘Sin’ na Uwan?’. Kun pagsugad, ‘Darikon tabi’, aram mo na na taga-Poctol. O, kun sumugad, ‘Kun Nora tabi’, masugad ka man, ‘Nora ni? Danding?’ Kun sumugad ‘Ompo tabi’, aram mo na na an paraisda yun…’

‘Dini ada sa Bulusan, sin’o an tidaghani bata?’

‘Ambot. Aram mo?’

‘Kun hinahapot baga sadto an kabataan sin, ‘Kunay ka bata?’, mahod an simbag, ‘Kun Uwan Ata’?’

‘Sin’ na Uwan Ata?’

‘Ay, ambot…’

May bunakal gihapon na bata.

‘Iya, yun daw, ho, na bata… Haputa…’

‘Hoy, Nono, nano an apelyido mo?’

‘Revilla tabi…’

‘Reb… Taga-diin si Papay mo?’

‘Di’ ko man tabi aram…’

‘Di’ mo aram? Pan’o man nakakanhi sa Bulusan si Papay mo?’

‘Ambot. Basta bagaw ni Mamay, may agimat kuno an Papay ko…’

Nagpaimudan an duwa. Si Er-er, an nasabi ha’k, ‘N-Nardong Putik ?’

________

Pwede man tabi basahon an istorya ni kabubungto na Alma Jane Gamil, Waiting For The Full Moon.

Pasar’ugan

CentralAga, saod sa Central.

‘Bakal daw ngon’a sin pan sa Central…’, sugo ni Er-er. ‘Kadali’a hamok, kay kun puminit ini na kape…’

‘’Bu!’, sayuma ni Piswit. ‘Naimod na makauuyu-uyo do’n sa ispilwey, kay wara lipon… An tinampo pakalampas, wara agihan sin tawo… Pan’o kun magtarapo do’n an mga sasakyan?’

‘…Mabakal man ha’k sini pan, daghanon an problema…’

‘…Kay ma’o baga? Kun mauyu-uyo ka sa ispilwey, mapakarin ka, di’ malukso sa salog? Doon sa sigpit, na wara luksuhan, nano yo’n pasar’ugan?’

‘…Ay, baba’adaw…’

‘…Kay ma’o baga? Kun nangyari na banggerahan yo’n na likuran san mga kudal, badi hasta san tapya nan san tupra, pagsasaluhon pa san malabay?’

‘…Bulegs, talaga…’

‘…Kay ma’o baga? Nano, wara nag’ud sin reglamento an gobyerno, manungod sa mga sona? Kun mayon, akay diri insusunod o inpapasunod? Daghanon na an ley na inutil… Dini sa ato, kunay ini sakop, sa Planning Officer o sa Engineer?’

‘Ambot. Kanam san kwarta, kay ako na’k an mapa-Central… Mamahaw ug’ang kita, mga pasar’ugan man sa imo…’

Taod-taod.

‘Omaygudnis! Er-er, nano an nangyari sa imo, kay kunipilay ka? Sugad ka sin tinaraan sin pison! Napaano ka, kay huluson ka pa??’

‘…Eteg… peglebey ke se espelwey…, henepeten eke sen peneen ne treysekel… De, neheleg eke se seleg…’

‘…Hinapitan ka sin punuon na tray… Nahulog ka sa salog??’

‘…Peghele ke se Centrel…, dere ke en pen…, peg-ege ke se segpet…, penehegedheden men eke sen dyep ne pe-Eresen…’

‘…Sa sigpit, pinahagidhidan ka sin dyip?? Iya, hain an pan na nabakal mo…? Pakingsyet! Akay sugad na ini sin mga ostya??’

‘…Selbekete ke… Negkesereged ne ngene eke sene, pen pe gehepen en nesebeten me, ne demenye ke?’

‘Aw, di’ ko na yo’n i-translate… An kadi’anisan so’n na nangyari sa imo kay, kun magbaradilan, tumalilis ka ha’k, di’ ka na maiigo…’

‘Se’ ne Engge?’

An dalan pakadto: Napurot sa luwás

san.bernardoYadto sira sa kiosko, sa kaabay san ermita, namagtan’aw san kanira tap’ong; insisiguro ada na mapapapä, na diri mautadlan san kabataan. Ini na tap’ong, mga mamara na dahon na radag, nan mga ginusap hali sa kanira hinirimo na kalo. Kun sayudan an kanira mga palad, maski diri na pagsamirahon, masasabutan an panahon na ini na mga kamot naging siribot sa pagpakabuhay, nan paghinguha para sa mga bagay na intagam’an.

Mga ina sira, na san panahon, an atensyon nasa pagsuhay san kabataan, pagtukdo, nan pagmanso. Base sa personalidad nan kamutangan, magka-iriba an estilo san pagmanehar nira sa kanira baláy. May mapinangisog, may luway sa pagtin’o, mayon sin kumbinasyon sini an gamit,

Niyan, nangingkudan si Oya Ingkay, sapo san kamot an ulo, nakatan’aw sa harayo. ‘Ma-Kamahalan na naman, sira Ome, nano daw kun mamagpakauli man… Awat na, tuna na magbarakasyon sira…’

Si Oya Basyon, nakahungko sa pasamano, bagaw, ‘E, atog ma’o man sira Teresita… Bagaw ko, badì mag-uruli, kun minatay na ako…’. Sunipnga siya, nan pinahik san palda.

Luningag si Oya Pining. ‘Sira Tusa, badi nganyan manguli… Ambot baga kun madagos na, kay malin pagka-Kamahalan, bagaw manguli. Hanggan mag-Resureksyon, maski kalag, di’ man ‘gud nakaabot…’

‘E, pan’o so’n’, bagaw ni Oya Kini, ‘kun wara man dini an pagbuhay… Bagaw ko sadto, magtahi-tahi na hamok si Josefina, habo kay gusto magmaestra. Bagaw ko naman, dini matukdo. Aw, kay dinara man san asawa sa Pangasinan…, aw, diin ba’ yo’n…?’

‘Bagaw ko ‘to’o, kun di’ na makapadagos pag-iskwela si Ome…’, bagaw ni Oya Ingkay. ‘Nagduru-daginot, nagpasweldo, nakahuman… Mala yo’n, kay di’ nga nakaburu-bakasyon…’

‘E, na bagaw ni Teresita, pan’o man nganyan kun sige ha’k an uli?’, bagaw ni Oya Basyon. ‘Di wara nganyan matitipon, o diri maasenso sa trabaho…?’

Kunaraw si Oya Pansing. ‘Kun nakatapos man kunta pag-iskwela si Uwan, badi sayo man ako sa pirmi kablas sin pagpaabot, kay kun diin man an trabaho…’

‘Ma’o’, bagaw ni Oya Ingkay. ‘Pakapa-iriskwelaha ta, sige ta man gihapon an haghag. Kun wara ta na’k ada pamagpa-iskwelaha?’

‘Aw, kay an rason mi sadto’, bagaw ni Oya Pining, ‘wara man kami sin iba na ikapa-eredar, kundi an pagpaadal kanira… Ma’o pa man yun niyan…’

‘Ma’o’, bagaw ni Oya Basyon. ‘Ambot baga kun kakayanon pa… kay sadto, maski kawaraon, nakadalago-dago sin itwirisyon. Niyan, mapawoton…’

Diri harayo kanira, nanap’ong man si Oya Pansay sa hawan nira. Diri na niya ugali an pakihalyaw, batog san nasa kolehiyo pa si Elvira. Segundo anyo siya san unuli na burod, kaya naalto pag-iskwela. Pagkabuhayi, binilin kanira an bata, nan hunali, kay mahanap nganyan sin trabaho. Bunurut-burot gihapon, may kilik na bata nan kaupod an asawa nganyan na malin bataon pa kaniya. Kinuwa man ha’k an una na bata, nan hunali gihapon. Naadman na hamok nira, binayaan si Elvira san asawa, bilin an duwa na bata. Wara na pagpaakudir, manglain-lain na trabaho an sinulod. Hanggan maagihan sini na asawa na an trabaho, sa bapor. Nagbata man sira sin sayo. San magbagat sira, awat na, bagaw ni Elvira, ‘Grabe an iarayo-tawad ko sa imo, Mamay, kay wara ko kasunod an gusto mo na makatapos ako. Wara ako sin karera na naabot, pwera sin kinaadman na napurot ko kun diin-diin, diri sa sulod, kundi sa luwas san iskwelahan, sa mas masakit na paagi. Mayad ngani, kay sugad sini an nahumanan, kay malin daghan an lunabay sini na dalan, na iba man an nasangputan…’

An dalan pakadto: Bakláw

Image 16Sa hayskul, kadurungan nira gihapon sira Itot, Ome nan Ringrong. Nabilin kanira si Tusa nan si Ondo, na tinukalan nira Bag’id, na disi’otso na an edad, nan ni Bugahat, na tugas na man. Magkakralase sira sa Section Caimito, kun Mr. Fortesa. Gusto kunta san klase, Section Ransas sira, para kay bagaw ni Mr. Fortesa, di’anis an Caimito, kay dako na kahoy, nan an duga, sugad san tunog san ngaran, malapuyot.

Niyan, mga de-pantalon na an mga lalaki, nan kadaghanan may su’on na an saruwal, na an gahoy, woker. An mga babaye, may mga su’on na man an kamiseta, na kaatol san palda. Dini sini, an nareparuhan nira, an mga bag’o sa kanira lawas, batog sa pagtura’ok san kalalakin’an, pagdaragko san lawas san kababayen’an, hasta san pagtubo sin punggod.

Mala niyan, kay nareparuhan na di’anison ngay’an an buhok ni Teresita, labi na nauso pa ini na roller sa buhok. Si Josefina, di’anison man pag-asdangon an mata. Si Elvira, san paka-pista, ba’ah, manglain-lain, nan turukal-tukal an sul’ot na hikaw. Abay pa man, si Juan, an buklis niyan pirmi, pa-wala, tahob sa panit niya.

Saday pa si Delma, mahinibi na, labi kun inuuyat na angang. Itago mo so’n an sayo na sinelas, mauka tulos yo’n, nan masumat sa magurang o sa maestra. Niyan, mahinibi pa man, labi kun naluluoy sa inapi na bida sa nobela na insusubaybayan sa Wakasan, nan kun nababati an tug’ay ni Victor Wood san ‘Ay bilabing you’.

Dati, pakurusugan sin hagong san turumpo an mga lalaki. Niyan, patiribayan na sa barasketbol sa patio kun nangatak-atak an sudang, sa pasakit ni Mrs. Futalan, nan, san magbatog na pagtarangway, padaraghanan sin nainom na dyin.

Nadiskubre nira an musika. Nagkainteres sira sa gitara, sa kuru-karanta, hasta sa puru-parasyada na may dara na gitara. Nagkahilig man sira sa barayle. Mala sira Ringrong, kay dunayo pa ada sa Bangate sayo na gab’i.

May nadiskubre pa si Itot nan si Ome, didto sa yungod san kamagong sa Dolipay, pakapagparabasaha an naghahararukan sa Hiwaga.

Naging kumander sa CAT si Ome, majorette si Josefina, parabumbo si Bag’id, parakanta man si Teresita.

May nagpururbar pangatrato. An ituruga, pinaagi sa surat, na binibilin sa library, o kadali na pinasipit sa notebook san naruruyagan. Mahod pinipilok pa sin pambihira, mahod mayon pa sin ‘Smile b4 you open, x x x…’ nan may kuru-kapuso na tolo.

San terser anyo, mas ngunana an kasutilan san mga lalaki, na malin an ungod na tuyo pagpa-eskwelahan, makahimo sin istorya na pag-uunabihon sin awat, nan pagyayanguon sin masurunod pa. Kay pag-abot sa kwarto anyo, labi na magpe-preparar na san gradwisyon, grabe an karuyagon sa luwas, maski sa sulod, malin nagbabatog na an langkag.

An solusyon san iba, an slum book. Panumduman nganyan san mga best friends. Kasi an motto, ‘Don’t 4get 2remember.’ May pahina para sa dedication sa tagsadiri. Nan mga pilosopiya, simbag sa mga hapot na sugad sin survey: ‘What is your favorite color? How do you define friendship? How do you define love? Have you ever been in love? Give a clue________. What is your favorite subject? Who is your favorite teacher? What is your Zodiac sign? What is your favorite song? nan kun nano pa. Pinanggigirabuhan sini san pasuru-saralyo nan turukal-tukal na pagsurat.

San gradwisyon, sarakot an kanira namatian: kaogmahan syempre, pag-orgulyo san mga nahimo, nan pakaupod sini na batch. Mala sa piliw kaurupod san namag-imod, yadto man an mga nabilin nan wara pakapadagos, nag-iisip na oyon man kunta sira…

Mahanlason an mga parte san programa, hasta san sarayaw nan karanta, nan san mga diskurso. San kantahon na nira an graduation song, diri nira aram, na ini na himno, sayo na bakláw na pirmi magpupungot kanira, sa mga taon, hasta may natutuda kanira, basi padagos na makadumdom.

(An retrato tabi, kuwa ni Alma Jane Gamil. Salamatunon tabi.)

An dalan pakadto: Recess

recess1An una na adlaw, sugad sin parada sin mga ina na may danas-danas na bata pakadto sa eskwelahan; danas-danas kay, kun diri nakigkusail, gamuhon san bag’o na bisti, nan san dara-dara na gamit pag-eskwela. Syempre, may mga ina na sugad kahalip’ot an pasensya sa bitad san bata nira.

Hinanap nira an kwarto san maestra na inpalistahan. Didto, nagbaragat sira Mamay nan san iba pa na Mamay, na nagkaruruyagon na nagbaragat sira, na sugad baga sin ‘Oy, Madi, mayad ngani kay uya ka, kay kulbaon ‘gud ako niyan na primero na adlaw san klase, blah blah blah…’ Makamangno, ini na pagbaragat san magmaradi, naging sugad na sin reunion sin magkakralase, kay hunalabaon an istorya, wara na lugod kareparuhi na ini na sayo na bata, malin nagpakaihi na, nan an sayo man, nagngingiya-ngiya.

Naruyag man sira mga na bag’o na eskwela san kanira mga gamit: an bag’uhon na Mongol na wara pa ngani katahari, sayo na pad na papel, sayo na punas, sayo na nutbok. Pinangbisay ini sa silopen kagab’i pa. Niyan, kadiyo-diyo, bubukadon, bibiladon, ipatala, nan ihusod gihapon sa silopen. Yadto na mayon pa sin krayola nan sin itarahar, syempre, bida. An wara, badi naghuhumot na mapabakal man, kun diri naraw’ayon, kay siya, wara.

Naibanan an raw’ay, san maadman na yadto man ngay’an si Itot, si Ome, si Tusa, si Junior, nan si Ringrong. Pagkaaga ugaring, wara na si Junior pabalika, kay kulang pa ngay’an sa edad. Si Ringrong, pinaliwat san maestra an ngaran. Wara man nganyan so’n na Victoriro, mayon nganyan uga’ng, Victorino. Si Salomon, naging Solomon.

Kun aga, bag’o maghali, pirmi an panugun-tugon ni Mamay, na ‘Ayaw nag’ud pakihiran, ha? Nan ayaw paglalabot san gamit san iba, ayaw pagbubuwa sa maestra (sa kaklase, pwede ada), nan maging magalang ka pirmi.’ Mayad ngani, kay wara man ‘tuguna na di’ ngon’a makikatrato.

Pirmi man may pabalon. ‘Ho, pinutos ko ini na tuda na kamote, kay basi pag-recess, may kaunon ka…’ o ‘Dar’ha ini na tolo na buro sin pinipita na sinugna…’ o ‘Ho, ayaw paglilim’ti ini na sinarungsong na pulburon, ha, nan ingati na di’ magka-urula…’

Iya kay kun recess, bihira man ‘gud an nagkukuot sin kamote, o pinipita, maski pulburon. Pirmi, daralagan pakadto sa tindahan sa may library o sa paratinda na may kampanilya sa luwas san kudal. Kadaghanan, may balon na sinsilyo na may imahen sin babaye sa unahan san Mayon. Di’ man ngani intero pagkaon an inbabakal kun recess; pwede man ngay’an plastic baloon o babolgam.

Sa elementary, iba man an nagkarereparuhan. Sugad kun Teresita na malusaon, si Josefina na lukag, si Ruben na dulaw pirmi an ngipon, si Edmundo na panawon, si Elvira na bo’ogon kaya binansagan na Darigold, nan si Juan na may panit, kaya ginarahoy man na Japanit.

An mga mayadon, didto sa Row 1; an mga sutilon, sa Row 4. Daghan sa Row 1 an mga bata nganyan sin maestra.

Hanggan sa gred siks, mga de-sinelas man hamok pag-eskwela. Kun iba na, sweeper; nanguwa sin dahon sin madre de kakaw o saging, nan nanglalampaso sa kwarto bag’o mag-uruli.

San gradwisyon, mga de-liwanon gihapon, de-buklison, de-pingkit sin isparago. Para kay ini na parte san paglabay do’on, malin diri nag’ud dumdom. Daog pa san magpaka-udo si Ondo sa klase, na pinabalunas sa gilay, o sa latob na tunama sa sentro san dug’an. Badi dahil gihapon sa kulba. O, an isip, yadto sa inpatuom na kanta, o sa pingkit na isparago, na tugun-tugon si Mamay na reparuhon, kay kun mahubon.