Parada

militarNag-iistorya si Er-er. ‘Natapos man gihapon an tensyon sa bugnutan san duwa na lado. Maski nangutiil, napiritan an kinauyaman na diktador na butasan an poder, nan makisirong didto sa hawan san kaniya padrino…’

‘Diin yo’n, sa Malakanyang, san 1986?’, hapot ni Piswit.

‘Diri’, simbag ni Er-er. ‘Sa Ukraine ini, san 21 pa hamok sini na bulan…’

‘A’, bagaw ni Piswit.

‘Grabe an ruyag san mga tawo’, padagos ni Er-er.  ‘Matapos an kanira pagtios, niyan, makahangos-hangos na ada sira…’

‘Diiin, sa Uraine?’, hapot gihapon ni Piswit.

‘Diri’, bagaw ni Er-er. ‘Sa Edsa ’86…’

‘Tsk’, tagu’to ni Piswit.

‘Haraguros sira sa binayaan na palasyo; nginarat pa sira san inabutan, sa nadiskubre na ngana na garbo, na malin diri nag’ud angay iabay sa kanira kamutangan…’

‘Sa diin baya nag’ud yo’n?’, iritado na hapot ni Piswit.

‘Tsk’, tagu’to man ni Er-er. ‘Maburongon ‘gud ka na kaistorya…’

‘Ma’oh..’, bagaw ni Piswit. ‘Iya, padagusa na…’

Nagpadagos si Er-er. ‘Si Yanukovich san Ukraine an ti’urhii na sinubol, maski suru-siguro na diri siya an ultimo, sa parada sin mga diktador na wara na kagustuhi san makatadi sin poder. Pira kaadlaw bag’o an Edsa ’86, sinubol sa Haiti si Duvalier. Kun sayudan sin mayad, intero sira, di’ man magkakanigo kun diri sa pagsulay san kanira mga insakupan na kabakas, nan mga gwardya na kabakas man… Para kay mahod halip’ot an memorya. Labi na an nagsurunod daghanon an makawat man nan buntol, daghan lugod an namagsabi na mas mayad pa san panahon ni Marcos. Kay wara man kabawi intero na kinalit, daghanon pa an paragasto nira basi mapalitadahan an talagud-tagod, masarama an gurudu-gudo, nan humamot an malang’og…’

‘Ti’as na burong…’, bagaw ni Piswit. ‘Sarakot…’

‘Ikaw liwat…’, bagaw ni Er-er. ‘Di’ mo ada aram, bertdey baga niyan ni depunto George…?

‘George… an kamanghod ni Erap?’, hapot ni Piswit.

‘Estregan man yun…’, bagaw ni Er-er. ‘George Harrison uga’ng, an dati na Beatles… na lalaki inih…’

‘Mauli ngon’a ako’, bagaw Piswit, nan tunumparing pauli. Nabilin si Er-er na nangahka san alimpupuro.

Advertisements

Paibog ni Kalabog

kalabogSa Central…

Er-er:  Aber daw, ‘Abog, luwasan daw yo’n na sulod so’n na pitaka mo… Ayaw sin kabiyaw, hulbuta yo’n na kinarsutso do’n, nan pasikati sin duwa na Emperador…

Piswit:  Ayaw daw ngon’a… Bakali na ngon’a sin sa’ na kaha na Pilip, aw, maski Malburo, kay, tsk, masapludon an pagrami ko niyan…

Er-er:  …Nan so’n, ho, na ku’an… Pal…mo…lib? Aw, ayaw so’n, kay pangbabayi yo’n… Yun na’k, ho, na… Luks… Aw, ma’o man… Nano pa daw…?

Piswit:  Yun, ho, na kabay’ongan, basi may magamit pagsaod, ma’o man yun, ho, na tolo na samhod, iparatay sa langaw…

Er-er:  Yun kunta na mga tangke sin Syilen, para kay di’ man kita sun maaram maggamit…

Piswit:  Yun ada, na motor… inpapabakal yo’n…?

Er-er:  Aw, na’ ba’ ini si ‘Abog, kay wara pagtitigmok…? Sig’ak sin padayag so’n na kaniya pitaka… Kay arin ba’ na numero an sinakob mo, ‘Abog??

Kalabog:  Nagbarasang ha’k kamo… Nilkater uga’ng ini na inhuhugot ko, kay mamaklo ako… Pagbagatan sa iyo…

Tunumparing an duwa, naraw’ayan.

Piswit:  ‘Mus na’k kita kura Roking, padulutan ta sin sayo na dyin…? Nano…?

Er-er:  Tsk! Salbakuta ini si Kalabog, kay pinakaraw’ayan kita… Mala pa ha’k… Taga-diin baya ini na ‘laki?

Piswit:  Hmh, diri taga-Sapngan yo’n…?

Er-er:  Sapngan man sini… ma’d kun diri malin taga-Katorse Puno yo’n…

Piswit:  Aram mo ngay’an… Iya, nano nag’ud an tunay na ngaran sini ni Kalabog? Michael? Richard? Dioscoro? Venerando? Hermenegildo? Demosthenes?

Er-er:  Tsk, di’ ko aram. ‘Mus na kura Roking…

Pandóng

hagikhikNagruruha-duha siya kun arin
an mayad niyan na nauran-nasudang.
Mayad man an sadók, o an kalo na karagumoy. 
Doon sa agihan, may makukutós na  dahon sin anahaw, abaka, hagikhik
o payaw.

Mayad kunta an payong
kay mag-uran, magsudang,
pwede pilukón, sipiton o bitbitón,
kun diri pandóng.

Atóg, an sulód kunta sini
na tungkós, ikatukal na
sin barato hamok na payong, doon
sa sitseriya san Gubatnón.

Kundi, di’ man ada di’anis pagpandungan
an nag-aagurok na tiyan.

Kaya niyan, pauli,
bitbit niya an isuruda na nabakal
hali sa sulód san tungkós;
An pudong niya na tungkós,
pudong niyan na pandóng.

Adlaw sin mga puso

agutayKulba. Diri ha’k niya inbabale, maski malin ma’o na’k ini pirmi an kaniya namamatian, tuna na siya makakatrato. Labi kun may okasyon, ay, ba’a. Awat pa, naburungon na siya kun nano an mayad na ireregalo. San anibersaryo, hunatag siya pursilas. San pasko, kalendaryo. San kumpleanyo, dose na pulburon. Niyan na valentine,… ay, ba’adaw…

Bagaw niya, mayad ada, an simbolismo, diri hamok basta pangkunsumo, o panumduman, o iparatinti. Mayad an makahatag sin ungod na sentimyento. Bagaw liwat kaniya, ‘mas simple mas dianis’.

Kun adlaw sin mga puso, mayad ada tagan sin puso sin saging? Dako-dako man ugaring, nan ambot masugad, sulihon… Kaipuhan nganyan, ‘sweetness nan creativity’…  Ay, ambot.

Dar’han na’k sin bag’o haunon na kinalo’ko, simbolo sin pagkakaob. Nan sini na puso sin abaka. Mayad ini kay an pagbitbit, diri makararaw’ay…

70. Sirungán

tan'awan2Bagaw pa niya, ‘E, magparairog-irog kita so’n… Ma’d baga kun sin’o man kita na daghanon an kakila…’

Iya, kay sige an aragda kaniya, patarala. Napiritan man siya magpahimo. Hasta san maging pamilyar na siya san mga pahino-hino sini. Niyan, nakipaunit na man siya sin pakiistorya, pagbutang sin mga retrato, pamurot sin mga binutang san iba, basi ipatala sa kaniya wall, o i-share sa kaniya mga friends. Naruyag na siya magsugpon. Mala niyan, kay an menos niya na sugpon, ‘like’.  Hasta san dispatso sin minatay, basi masabi na nakaabot kaniya, inla-like niya.

‘Marasa pa dini sa facebook’, bagaw niya sa sadiri, ‘kay daghanon an nagkakabaragat na awaton na di’ nagpapaimod… Aw, mga buhay pa man ngay’an…’ Nakatinawá pa siya sini… Mala kay mahod nakaresibi pa siya sin retrato na in-upload, retrato nira san sa high school pa sira. Mala kay nagparatirinawa sira… Mala san sayudan niya, kay may naimod siya, na tunimli sa kaniya pagtinawa, na kun may nag-iimod, nareparo kunta an pagtiwi niya.

Didto sa retrato na daanon na, urupod pa sira. Abay pa ngani sira na duwa. Sa nag-iimod, sadto o niyan, diri halata an namatian nira na duwa; diri ngani halata an magkakabit nira na mga kamot. Pan’o, an irimod, sa mga buklis, sa mga sul’ot na moda sadto, sa mga pamandok na sugad sin mga maaramon na, maski daghanon pa an kaya abuton.

Syempre, naadman man gihapon an kanira pagkatrato. Mala kay grabe pa an raw’ay nira san una. Pag-awat-awat, naanad na sira intero. Tinagan man sira sin lugar sa kanira pag-upod-upod.

Di’ man tanto an kanira mga gusto. Dahil ada di’ pa man sira masyado nakaabot sin huru-harayo, o makusugon pa an bugnot sini na kinadak’an na lugar. ‘Duwa na bata, balay didto sa banti, tama na yo’n…’, bagaw nira. Sugad kasimple san huyop sin hangin sa Tan’awan, san tap-tap san durho san balod sa baybayon, o san tipsik san tubi sa salog, kun nasasapong sin bato. Yano man hamok an mga tanom sa kanira palibot—mga kayanga, santal, nan rosal—, kaupod an mga puno sin prutas, maski sa pamati nira, ma’o na ini an tidi’anisi na lugar. Pagyango, bag’o maimod an langit, matatan’aw ngon’a an durho san bukid na malin asul na abuhon. Sa sunlupan, an kalubihan nan san kapasak’yan. Sa sirangan, an dagat hasta san parola.

Linipát ada sira san panahon. Namangnu’an na hamok nira, magkabulág na sira; siya, didto sa harayo. siya man, dini hamok. An sangtaon, hunalabaon na panahon. Bagaw, nakapara sin memorya an panahon? Bagaw, nakapapila sin samad sin kalag? Badi. Para kay an pinilaan, hababaw ada, kay kun nasasampil, madali’ay masamad gihapon…

Atog, marasa pa ini na facebook, kay daghan an nabubukadán. Hasta san tinago-tago na samad sin puso, naaabrihan. Mga panumduman na panabot awat na tap’onga, aw, kay lab’ason pa man… An napalain hamok, niyan, mamara na an luha, maski sa dubdob, may kulog pa…  Mamangno, naimod niya, sayo sa mga nag-like, an pamilyar na ngaran…

Hararom an hangos niya, malin hararom pa sa libtong na luksuhan nira sadto sa Dolipay, o sa sawang na rirupan doon sa may pag-ul’tan. Daghanon an ‘nano daw kun’ na nasabong sa isip. Para kay sa kanira nan sa palibot nira, daghan na an naliwat, an nagliliwat, nan san naliwat na di’ na nag’ud maisulit.

______________

Inspirasyon tabi sini an Kanlungan na sinurat ni Noel Cabangon, na una ko na nabati live na kinanta niya nan ni Rom Dongeto, sa dati nira na grupo na Buklod.

‘Gutom an tiyan…’

old.cinemaDi’ na dini sa retrato nahihitsuraan an dati na nakatindog dini na sinehan. Hali dini, nadara kun diin an karuyagon sa mga istorya nan imahen na inpapaimod sa puti na telon.

Nahasa pa an hilig sa mga pasine sa iskwelahan, na may libre na kok, sa dati na Gabaldon Building na rinuba na nan binugsukan sini na bagaw Cultural Center. May mga libre pa na sine doon sa Central, manungod sa pagfamily planning.

Sa Sorsogon, naabot ko an Loida nan san Maya, hasta san maabrihan an Jomil’s. Sa Legazpi nan Daraga, naamot an sinehan, na malin naubos pagsuludi: Rex, Lola, La Trinidad, Al-Bay, Plaza, Theme, Joya & Preciosa, Elta, nan Elvic. Mayon dini sin sinehan, na binugsok sa lugar sin mga iskwater. Wara nganyan pag-aabante an obra, kun diri pinangbutang sa payroll an mga burok maski di’ man nagtatrarabaho. Nahuman an sinehan, para kay an mga kutson san mga ingkudan, pirmi burusnit sin kagigilyita, nan an mga paraimod, hadok kun madulom na. Kaya yadto na sinehan, wara pag-awat, sunira.

An sine sadto, an bag’o, may kadobol na di’ na bag’o, maski sa sayo na sine an bayad. Pag-abri na mga ala-una an hapon, magbo’ot an paraimod kun imudon niya intero na hulit-hulit, na may patugtog sin plaka nan may ilaw, sa pag-itan sin paimod, hasta sa last full show. Dini, an ingkudan, sorolohan na, na tuwal-tuwal, na inpapalagatak kun nabubugto an pelikula, o naaawat an tugtog bag’o an batog. Ini man na mga ingkudan an istaran sin mga sudlat, na naupod sa imo pag-uli, basi didto magpadagos san pagsupsop sin dugo, hasta makareparo ka, nan pangsusugon mo sira sa mga taguan sa pahot san imo higdaan na banig. Kun daan na an sinehan, na malin kunupot na an angso sa mga kasilyas, hasta sa sinehan mismo, harabo na pagkadtuon san tawo. Kaya basi maagyat gihapon, an pinaimod na, an bagaw sadto bomba, na naging bold, na naging x. An burubag’o pa, didto an mga tibag’uhi man na pelikula, kay apisar mahamot-hamot, mapiniton pa an erkondisyon. Basi pirmi makasine, kaupod ako pangaralit sin bote san kantina. Reparuha tabi na bote san, diri kay bote sa. Kun an bote nagbabalagaw-bagaw, pinupurot, diri basi iuli sa kantina, kundi ipabakal sa tagaluwas na parabote.

Pag-abot ko sa Manila, awat na kapapa an tidaku’i nganyan na sinehan, an Cinerama. Inabot pa man an mga sinehan dini sa Recto, Avenida nan Cubao. San bumururut-burot na an mga SM, didto na pirmi an pagsine. Dini sa mga sinehan san SM, makapamili sin maski nano na sine na Tagalog o Ingles, baradilan o hiribi’an o patirinawa hamok. Wara na dini sin kadobol an sine, na mas mahal pa an bayad. Mayon pa sin bagaw Preview Studio, na an inpapaimod na pelikula, dini hamok maiimod, wara sa iba na sinehan.

San panahon san marsyalo, sayo nganyan na palusot sin sensura, an mga pelikula na bomba o bold. Daghan na pelikula an inutod o inutudan maski diri man bomba o bold, kundi may bomba kontra sa rehimen o may pagkabold an isip san naghimo, na isapelikula an habo ipaaram san rehimen. Bagaw san iba, san, o kun, maluya an pagbuhay san tawo, an pang-aling o pang-agoy o panglipat, sine, o kun niyan, Pacquiao. Kaya nauso an mga pelikula na basta hamok bold o an saranlag, na bagaw pito-pito, kay nabilog sa sulod sin badi pito kaadlaw.

Sa paghinglo san teknolohiya nan pang-aling, huninglo man an pag-imod sine. Daghan niyan an di’ na nag-iimod sa sinehan na may puti na telon, kundi sa sadiri na balay nan oras, sa sadiri na gamit, binakal na pelikula o kinalit hali sa internet. Harayo na, hali sa sinehan sa Bulusan, sadto na di’ pa man nayntintaklaon.

Maski pag-anuhon, ma’o pa man gihapon an kusog san bugnot san istorya sa pelikula. Dini, maiimod mo an iba na hitsura sin tawo, makaabot ka sa iba na lugar hasta sa iba na planeta, mababati mo an manglain-lain na tunog, kulang na hamok maramihan mo, masinghot o masamira an nasasarihan san mga tawo dini. Sa sugad na eksperyensya, may nabilog na ideya sa imo, may imahen na nahitsuraan, na badi di’ nag’ud mangyayari kun nahugak ka, o nauraw san ibarayad, kaya uningkod ka na hamok sa palhugan niyo, nagturu-tan’aw san duli-duli sa kayo, o naghimaturog san sadiri.

Sugad san pag-uli sadto na may ranggos, o may sumat an ina san kararani, manungod san pakihiran, na an pangisog sa balay, pirmi, ‘Tara? Hingan na! Kun wara ka pagluwas, wara ka so’n na ranggos nan so’n na kahiran…’ Hali pagsine sadto, mahod an tapo man sa balay, ‘Kun ako, an ibayad ko sa sine, ibakal ko na hamok sopas. Kay an sine, busog an mata, gutom an tiyan…’ Di’ ha’k  nira aram, na doon taod-taod, gutom na naman an tiyan, pero an kabusugan na nakuwa san isip, nag-uunay pagkapunu’i, sa mas halaba na panahon.

Bayabáy: Ika-siyám na Aklat Ani sa Legazpi

‘BAYABÁY SA MGA NAMUMUOT

‘Ika-syam (Ika-9) na Aklat Ani Sa Legazpi: 21 kag 22 Febrero 2014, taon san kabayo, Byernes asin Sabado, sa Museo kan Lunsod Legazpi (likod san balay-lunsod kan Lunsod Legazpi, dyan baga sa Dalan Rizal, Plasa Penaranda, sa Albay Gurang).

‘Dumán kita maghirilingan liwat, kitang mga nagtuturubod na an aklat Bikol pigpapatukal, nababakal, nababasa, kag dai dapat ikasupog na isurat, bakalon, basahon. (Dai sana pighahagad, saka di lang pinapanao. Pigbabakal, pigbabasa.) Hinimo satuya, labot sato, sa aton magayonon na tataramon, buda sinurat nin Bikolnon. Maipagdadakula. (Uragon baga an Bikolnon.)

‘In the year of the horse, come to Legazpi. For the books. Bikol books: 1) In Bikol, 2) about Bikol, and/or 3) by Bikol authors. About 500 titles, under one roof. A veritable one-stop shop.

‘Aklat Ani Sa Legazpi 2014, the year of the horse: 21, 22 February, Friday, Saturday. A two-day feast. Of the mind. Gode (Godehardo Belen Calleja)’

Ika-siyam na Aklat Ani Sa Legazpi, 21 hasta 22 sini na bulan, Pebrero 2014, taon san kabayo, Biyernes nan Sabado, sa Museo san Syudad san Legazpi (likuran san balay-syudad san Legazpi, doon baga sa Rizal Street, Plasa Penaranda, sa Daan na Albay).

Didto kita magbaragat gihapon, kita na naniriwala na an libro na Bikol inpapatukal, nababakal, nababasa, nan diri dapat ikaraw’ay na isurat, bakalon, basahon. (Di’ ha’k in-aayo, nan di’ ha’k inpapanghatag. Inbabakal, inbabasa.) Hinimo sa ato, manungod sa ato, sa di’anison ta na surumaton, nan sinurat sin Bikolano. Ipatarala. (Mayadon baga an Bikol).

Mga 500 na titulo, sa sarayuan na alto. Duwa ka-adlaw sin kapistahan.