69. Di’anis Kunta Kun Uya Ka

wish you were hereWish you were here. Pero maski hain ka pa niyan, Happy New Year!

Advertisements

Pagkapunas: Istorya sin buskay

1503809_385667101578438_2045823013_nHunuraw, sunidlak diyo an sudang, kaya nadagka sira magpakanhi sa Dancalan na atab pa. Mala kay diyo pa hamok an mga tapak sa baybayon. Malin pahubas, kay maski may balod, di’ man nagkukusog, maski san taod-taod na sira didto; lumpiga sa baybay.

Nagturu-tan’aw ngon’a sira sa harayo, sa tahop-tahop san balod. May naimod sira na buskay. Maski diri intutuyo, binuhat, kinadto, nan pinurot. Pagpurot, may naimod na sayo pa. Pinurot man. Hanggan sa wara nira kamangnu’i, pakadto na ugaring sira sa may Baluarte, amot na an kumkom na buskay nan sin diyo na kaligay.

‘Hhh, ‘mus na mabalik… ambot makasangpot kita sini sa Dapdap…’

Lunakaw sira pabalik. Ma’o man gihapon, sige nira an pamurot sin buskay. Nagsasayuma na an isip, an kamot man, malin nag-uunay pagpurot nan pagkumkom san buskay na naaagihan.

Pag-abot nira sa dati na pwesto, pinangbutang nira an buskay sa baybay. Hininayod. ‘Araram mo pa an ngaran sini…?’ Nan pinangngaranan an mga buskay… ‘Banag, suru-sibuyas, karnero, baka… di’ ko na aram an iba… nadudumduman ko pa an muying, pero, malin wara man dini…’

‘Sadto, aram ko man yun intero… Niyan, daghan an limot ko na… Dati pan’o, gamit ini sa taratsi’an, jackstone, siklot, sungka…’

Masugpon kunta sin ‘Sadto baga, ha?’ nan san pamilyar na litanya sin pagdumdom san nakaagi. Pero wara dagusa. Unimod gihapon sira sa harayo, Wara tingog. Kada sayo, pareho ada an nasa isip; an panahon sa pag-itan san kagalatan sa buskay, nan niyan. Daghanon na an lunabay, an nasarihan. Kada sayo, napunas, natahob sa dati na pagmangno. Sa pagpadagos san kanya-kanya na buhay, an dati na buhay, nabilin na sugad sini na mga buskay.

Iniba nira an istorya. ‘San pagbatog san taon na tihuhuman, malin daghanon an mga tangkod na di’anis, ha…?’

‘Ma’o baga? Mala san paturu-turuhan na sini na mga kalamidad nan iskandalo, kay nagkarilim’tan an mga tangkod nan panuga…’

‘Ba’adaw ini na taon, ha? Dako-dako na iskandalo ni Napoles, gera ni Misuari, sun’dan san linog sa Bohol… mamangno, an Yolanda…’

‘Atog, ma’o… Marasa pa…’

Wara na nira pagpahalab’a ini na istorya, na malin hurulit-hulit na hamok.

”Mus na… kay ho, kun umuran na naman…’ Bunuhat sira. Namalpag san baybay sa bado nan sa siki.

‘Aw, nano ini na mga buskay, dar’hon ta? Gusto mo magdara?’

‘Bay’i na… wa’ na man so’n sin nag-uuyag sa balay…’

Hunali sira. An mga buskay na nabilin, badi may madagka pagpurot, badi kamhagon gihapon san balod, doon pagtaob. Kun makabalik ini na nagkanhi pa hamok, badi maibanan na naman an buskay na kila pa nira, sa memorya na natukalan na sin iba.
_____________
An retrato tabi. kuwa ni kabubungto na Alma Jane Gamil. Salamat po.

Sine: An Babaye Sa Septic Tank

220px-BabaesaseptictankposterMay mga istorya, labi sa pelikula na Tagalog, na natatangkudan an dalagan, batog sa batog hasta mahuman. Inmwestra ini ni depunto Johnny Delgado, na kinaan’dan na dalagan san trabaho niya: ‘Una na adlaw, ipakila ako. Ikaduwa, susunggudon ko an bida. Ikatolo, maghihiran kami. Ikaupat, minatay ako’. Mahod tinutukalan an titulo, an mga artista, an kostyum. An istorya, ma’o man gihapon. Maraot kontra san mayad. Maluya, na naggagana kay may kaapin na may agimat. Kada pagbyahe, aram an sasangputan.

An Ang Babae Sa Septic Tank (Martinez-Rivera Films/Quantum Films, rel. 2011), pagsakay sa dyip na raparap an karatula, nan an dalan, rumarom. San dumalagan na, bigla duni’anis an sakay-sakay, ma’o man an nasangputan. Batog sa una na eksena sin basurahan na istaran, sin bata na nag-uudo, an nasabong sa isip, ‘A, istorya ini san sosyedad. Asdang sa gobyerno o latayan pakadto sa tropeo..’ Hanggan matimalahan, na an istorya ngay’an manungod sa sayo pa na istorya na inbibilog sini na mga parahimo pelikula na independyente, o sa luwas san mga kila na studio. Pelikula manungod sin inhihimo na pelikula. Inpapasuruhayan pa nira kun nano na timplada an ihingpit sa pelikula nan kun sin’o an bida. Di’anis man na masikop an iristorya sa paghimo sin pelikula, maski sikop hamok. Kun pan’o an behikulo—kapobrehan dini—mas pabuk’adon; kun bang’og, pan’o mamariyaka.

Pambihira an arte san mga artista, maski si Cherry Pie Picache hamok an kila. Naturalon an dalagan san istorya nan iristorya; di’  nagpipirok, di’ nagpipilikat-pikat. Wara suspense, wara stress. Nagdudungaw, naghuhulat hamok kun pan’o o kan’o sira matitikbayo. Di’anis maimod na an sayo na istorya, pwede ngay’an sabihon sa iba-iba na hitsura. Makaruruyag an sequence san musical. Ma’o man an mga orihinal na kanta. Sugad sin seryoso na pelikula, hasta sa unabot na kun Eugene Domingo. Sa punto na ini, di’  na mairirong na komedya ini na istorya. Di’ na maalto an hurutuk-hutok. An titulo, maghahatag sin panabot na suspense o istorya sin krimen ini na pelikula. Di’ man ngay’an. Paano ini naging titulo?

Ipamutang nagbabati ka sin drama sa radyo. Halimbawa manungod sa makangangalas na buhay ni Tagoy Balilang. Kun ordinaryo na mahimo, ibutang ada na titulo, An Makangangalas Na… Halimbawa may kahiran si Tagoy na duwa na may sundang, na pareho nagrarani kaniya. Maski arin sini, kun magaptan siya, minsan siya. Sayo na hamok an bala san badil niya. An nababati,

A-ha, may duwa pa ako na kahirannn…

Nagdadasdas sirahhh…

Harani nahhh…

Huuppps, nagdungan pa pagbiyawwww…!

Bang! Kinablit ko an badil kohhh…

Naimod ko an lunuwas na balahhhh…

Duwa an lunuwas na balahhhh…

Minatay sira parehohhhh…

Agh!

Ahhh!

An hinimo na titulo san istorya, Ahhh!

Maski pan’o an pagkabitbit, nadara man sini an mga imahen manungod sa kapobrehan nan sa buhay sin pagpelikula. Istorya na nagpapaisip sa paraimod, mayadon na mga imahen, malinaw nan makumpyansa na pagkapot sin kamera. Bagaw san pakupot sa dyip, simple pero rock.

An sayo pa ngay’an na kila ko dini, an Director of Photography, si Larry Manda; makuapo ni Ponga, pamangkin ni Baoy, Bulusanon.
__________
An retrato, hali tabi sa internet.

An pangaipo

The Great Philippine EagleSan Mayo 2012, sayo na Philippine Eagle an pinatay nan kinaon. Nadakop an nagpatay, namultahan. An napatay na agila, binubuhian pa hamok kunta san Philippine Eagle Foundation basi makapamuhay sin normal sa katahukan. San Oktubre 11, 2013, sayo pa na agila an naagihan na minatay na sa Misamis Oriental. San Nobyembre sini na taon, sayo gihapon na agila an namatay dahil sa mga tama sin badil sa lawas. Bag’o sini na mga pagkamatay sin agila, an bilang na hamok nganyan sini sa tahok, mga 670. Malin sige pa an diyo.

Ambot kun sugad sini kaseryoso an pangaipo dini sa pagkaon. Kun wara sin karne, daghan pa man ada an sulihon. Kundi, malin dini sa ato, diri hamok sa Bulusan, hasta sa bilog na nasyon, an pag-imod pirmi sa kun nano na natitimalahan, pagkaon o kun maisulod sa ginhawa. Kun halimbawa may maimod na amid, bubukudon basi karnehon. Hasta san saragdangay na maya na pagrupdupi haros tul’ang man hamok nan panit, sasaralbatanahon. Maski nano na kabayabay na bawal an pagpatay sin pawikan, di’ man naaalto, na hasta mga opisyales, kairintra pa. Ultimo ataman na ayam, pag-abot sin oras, sinusumsumanan.

Sa iba na nasyon, an pamanwit nan pangayam, base sa regulasyon. Una na bawal, an pagdakop sin isda na may pugha. An iba ngani, an pamanwit, palipas-oras, di’ man paghanap sin pagkaon. An ayam, intatratar na sugad sin myembro san pamilya. Syempre, sin’o an makaon sin kapamilya, labi na kaupod sa balay? May mga lugar sa iba na nasyon na diri maila an mga tamsi, hasta san mga periko, na namag-uruyag hamok harani sa inlalabayan san tawo. Kaya an tawo, naiimod sira sa harani; an kanira balukag, kolor nan itso, nan nababati an kanira huni. Kun dini sa ato, sarayuan hamok na gulgol san li’og, madali maubos-ubos ini na mga tamsi. Ambot kun makapatig’ob man an diyo na karne sini.

Diri daw naiisip na orgulyo ini san nasyon, kay sayo nganyan ini sa pinakabihira nan pinakamakusog na tamsi sa bilog na kinab’an. Tihalaba’i siya sa intero na agila. Imuda an retrato na hali sa birdingphilippines.com. Sayudi an kaniya mahestad. Marasa kun isuda o sumsumanan hamok ini?

Di man ada gutom an dahilan sini. Malin mas harani sa akap, sa hadok na ‘iba pa an makakuwa, mas bale kita’.

May gutom, may lunos. An gutom, kaipuhan hamok kumaon sa oras na ikaraon, pero may pagkaon. An lunos, mahod nalilipasan na sin gutom, kay wara nag’ud sin kaunon. Kakaunon sini maski muhmoh, hasta san pagkaon na naaagihan sa lamesa san iba o sa basurahan. Kun mayon sini dini sa Bulusan, mapusta ako na ini may diperensya o hugakon.

An pangaipo, iba pa sa akap. Kun di’ pa nakukuwa o naaagihan, ma’o yun an pangaipo. An akap, naiimod sa pagkuwa sin sobra sa pangaipo, o sin bagay na di’ man kaipuhan. Dini sa Bulusan, an akapon sa pagkaon, arkabos. Mahod an tawo na akapon sa nano man na bagay, arkabos na man. Iba pa, maski harani na, an hagas, haslog nan paslo, na habo nag’ud manghatag, maski di’ na man kaipuhan.

Badi ma’o ini an dahilan sin pangalit; batog sa kupit, hanggan sa kurakot sa publiko. Kun sa pamati sin tawo siya nangaipo nan nahugak o napawot magtrabaho, nangalit. Kun sa pamati di’ nahuhuman an pangaipo, di’ man maalto sin pangalit. Giya man ini sin corruption. An kandidato, kaipuhan an pwesto, kaya namakal boto. An botante, nakaimod sin grasya na di’ na pagpapagalan. kaya pinabakal an boto.

Imudon ta an agila bilang nasyon ta nan dignidad. Hanggan diri nabubulong an ‘pangaipo’, padagos na siya papatayon. Niyan, may tuda pa kanira, maski uya na sa tangpi, madali na mapo’o.

68. Akay Mahághag

binay2016Paraoma

Kada pagtan’aw niya sa kaniya umá, natangbara kaniya an barari na uhay, an bunga na berde, san nagbubu’hag pa’k na paray, na tinaraan san makusog na urán.

Di’ na ini maburus’og na bunga, maski diri matalkas sa uhay. Kundi ha’k kanugon san diyo na mahihiwaga, pwede na kunta ini batugan pag-asyabá, basi maipreparár gihapon sa pagtanom. Paano daw an pang-oro-adlaw? An tatagán sa gahi nan sa abono? An sa karabaw nan sa tumatanom? An sa iba pa?

‘Ayaw kahaghag…’, bagaw san boses san asawa niya hali sa likuran. Nginarat pa siya, liningág an nagsurumaton. ‘Makatanom ‘gud kita gihapon… Sugád man baga sini san arin yadto…?’

Maski gusto niya soplahon an asawa, sa malin masayunon sini na surumaton, naisip niya na wara man ‘gud siya sin mapagpilian. Kun diri ini hingayadon, magtutungág hamok. Mayád na ini, kay an iba ngani, wara sin sadiri, maski katipak na layhon.

Obrero

Ikaupát na niya ini na balik sa kaniya ‘bisor, si Ka Pinong. Di’ na man niya mabilang an kakulibat niya kun kan’o  daw gihapon siya maka-ekstra dini sa pabrika, batog na sabihan siya na kaupod siya sa maleleop ngon’a. Bagaw, temporary hamok. ‘Basi tabi pwede na?’

‘Kulang pa kita job order…’, bagaw ni Ka Pinong. ‘Wara pa pagsasabi si manedyer…’

‘Basi tabi may nag-resign, o nahapdos…?’, bagaw niya, di’ man sa pagmaw’ot na may naging remalaso an iba sa dati na kaupod.

‘Tsk, daghanon man ‘gud an sugad sa imo, haros oro-adlaw, uya, namagkulibát, namagpadaan…’, bagaw san gurang na ‘bisor, na maaramon manimbang, magpahino-hino san kaniya posisyon, na diri makauyaman san tagsadiri, nan diri mapagdudahan san mga obrero, hasta sadto na diyo na nasa unyon. ‘Ayaw kahághag… Pagsabi ni manedyer na may job order na, sayo ka sa isingit ko…’

Nabati na niya ini. Kada kulibát niya, ma’o ini an insasabi ni Ka Pinong, imbes na ‘Hala na, kay may kasibutan pa ako na iba…’

‘Iya, salamat…’, bagaw niya na sugad sin awát na sin kapaparaktis sini na na surumaton. ‘Makadto na tabi ako…’

Seaman

Inhihinayod gihapon niya an mga papel sa bulletin board, an mga anunsyo sin mga shipping lines na nangaipo sin tripulante, cook, deck hand… Mga ahensya na rehistrado pa sa Gresya nan sa British Virgin Islands an iba, o sa India. May diyo na wanted. Hininayod niya. May duwa na pwesto na pwede kaniya. Kunaskas an kurutabkutab sa dubdob niya. Inimod niya an petsa. Marso 16, 2012. ‘Ah’, bagaw na hamok niya. Awat na ngay’an ini. Kaya man nanulaw na an papel na may mga paknit na sa piliw. Bunugá siya sin hangos.

Sobra sangtaon na man siya sin kahulat nan kabalik-balik dini, tuna na pumasar siya sa board, sangtaon man pakagradwar niya sa Maritime Colleges.

An arkila niya sa in-iistaran, nan san paragasto, hali pa gihapon sa magurang, nan sa kamanghod na nagtatrabaho man. An sa irinom, gasto san kaurupod niya na mga dati na seaman, na hanggan niyan, pareho man niya na naghuhulat sin bapor na ma’sakyan. ‘Maabot ‘gud yun!’,  bagaw sin sayo na ex-seaman. ‘Tyaga-tyaga lang…’, bagaw, na nagpupugkot sin Marlboro. An braso na nagpipitik sa Zippo, singsing na hamok an tuda. Dati, may bangle ini na madamuon, magilangon an bulawan na kadena.

SPO1 Batwan

Puringot siya, pira na kaadlaw. Matagal sini na bag’o na ordinansa, na nagbawal sini na mga paratinda dini sa bangketa. Tinupar pa na tipaPasko. Kulang lugod an delihensya. An mga dyip, binag’o an ruta. Ma’o man gihapon karamok, kay pag-abot sa matawo, puro man namaghulat, maski baralagbag an dyip, maski di’ ngani nakapiliw sin mayad. Nan dini sa bag’o na ruta, may mga nakapwesto na man na pulis, na namagbantay man, pareho kaniya. Aram niya, mas dako an delihensya niyan na taon. Taon-taon, sugad sini. Mas daghan na paratinda, mas daghan na namasada, mas mayad an delihensya. Para kay ini si Tsip, malin nagdadaghan man an gastuhan. May inpapa-college na bata, inpapahimo na balay, bag’o na berlina, bag’o na pick-up, nan ambot kun nano pa na raket an nagalatan, niya nan san pamilya niya.

Abay pa, sira na mga tawuhan, haros aragaw man san mga rukdog. Diri halata an aragaw, pero, nag-aaragaw.

Harayo an imod niya niyan na naghahampang sira ni SPO2 Da’o sa beerhouse ni Babylynne. Maski sige an pasad-pasad ni Babylynne, sugad sin silhag an pag-imod niya. ‘Ayaw kahaghag, di’ pa man katapusan san kinab’an…’, bagaw ni Da’o kun Batwan.

Survivor

Maski nahali na an mga bangkay, malin taraytay pa sira sa kaniya memorya; nasa irong pa niya an amyong san nalulupa nira na lawas. Daghan pa nganyan an di’ pa naaagihan.

Daghan na an naiban sa mga kariwkiw nan kahoy na namaghumpilad dini; pinangpurot na, pinangtuhto, pinanggatong. Luniwan an mga payag na may banting, an mga hinalayhay sa mga bag’o na halayhayan. Menos an mga hayop na ataman. Daghan pa gihapon an wara pa pakabalik sa dati na istaran. An iba, wara na sin lugar, kay nabugsukan na sin iba, na niyan inpapasuruhayan. An iba pa, sugad kaniya, wara pa sin ipaburugsok; di’ pa aram kun diin maghahali.

Hanggan niyan, naglalaom hamok sira sa donasyon, mga hali pa nganyan sa iba na nasyon an daghan sini. Hatag san iba na nasyon, o hatag sin Pilipino na nasa iba na nasyon.

‘E, na daghanon kuno kunta an donasyon, para kay wara man nganyan pakaabot na dini…’, bagaw ni Oya Dikay na kilik an sayo na bata. ‘An iba, hali sa iba na nasyon, pinangbutangán sin marka na hali kun kunay na kandidato… An Red Cross ngani kuno, may mga pakáng man…’

Sulod sa sayo niya na talinga, luwas man sa sayo pa kaniya ini na mga huruding-huding. Mas in-iisip niya kun pan’o makaunhan sini na kamutangan.

Siya na mismo an nag-aling-aling sa sadiri. ‘Manta, makadalago-dago ‘gud sin ipaburugsok… Ini na barari na tanom, mamagsuyo, mamagsaha… manahon, mamunga… Mahingayad gihapon ini, maski di’ na sugad san dati…’

Kumander

Maski di’ niya akuon, sugad sira sin mga iraga na maski diin nasuksok. Mahod namiripit, nagkakadali, pagal sa kadali na pagburu-balyo. Dini sa pag- itan san Bulusan nan Juban, balatas sa Gubat nan Magallanes, pakadto sa Pio Duran, hasta sa Camarines, hinihinat san distansya an kanira manipis na ranggo. Nabubuhay sira sa mga lagalág na uláb, o sa naaayo sa mga naaagihan, na ambot kun an pagduhal base sa ugay, pag-uyon, o hadok. May panahon, maski halip’ot, na dunurudaghan sira. Niyan, basta hamok diri madagusan kabugto an kanira naghihinat-hinat na nasasakupan. Niyan, malin nagsasakit pa an pagpaawat sin sakop; di’ na ngani an pagpauswag. Niyan, nagdadaghan an presensya san kalaban, maski sa mga nakaagi, mayon sin kooperasyon, na lihog hamok sa kadaghanan. Haros surunod an engkwentro, an pag-iban pa san ranggo, an pangaipo sin paggrupo gihapon, pagtukal san natumba.

Insasayudan niya an mga kaurupod sa kanira pamurunay na maski pan’o hamok, an mga gamit nira na di’ na inbubukad sa nabutangan, basi madali pumpunon nan idalagan sa halip’ot na abiso. ‘Makusog gihapon ini, mabaskog gihapon, kay buhay pa an pasismo, an pyudalismo, an imperyalismo… Kun iba na, maski siya, nagdududa na kun ini man nag’ud an dahilan san kanira pakilaban, kun madadagos pa an sosyedad na inhihinguha itindog, niyan na daghan na san mga dati niya na kaupod an wara na… Mainagrangay na niyan an dati na kaapin, kundi dahil man ada sa nagngangana na kamutangan, diri sa nagluluya na simpatiya. ‘Makusog gihapon ini…’, bagaw niya, hanggan sa daugon siya san yungka.

Parataya

Twenty four million na an jackpot, bagaw san anunsyo sa paborito niya na tayaan. Wara sin gunana sa urhi na bola, kaya niyan na semana, mas dako an premyo.

Sugad siya sin insisilihan, na haros gunitan an sadiri. Ba’adaw, kun ganahon niya ini! Makabakal siya sin balay, sin tibi, sin lote, sin kotse, makabatog sin negosyo, makapaiskwela sin kabataan nan mga pamangkin, matatagan sin kwarta an mga kakila nan kamaranghod, makasuda sin masiram… badi kumandidato pa sa masunod na eleksyon… Ahhhh, nano daw kun makahudam pa kun Inoy Tura sin maski diyo, o kun Paring, o kun Islaw, si Elena ada? Adaw, kanugon sini…! Ahhh, nano baya niyan, dayaw? A, baynte otso. May minatay? Onse, Lahaw-lahaw? Trese. Kinupos? Traynta… May unabot, may burod, may nabuhayan, may…

Huhhh, pira na na sugad sini, na malin sa pamati, kaniya na nag’ud an una na premyo, basi hamok matimli… Pero niyan, hmh, ayaw kahaghag, kay madadale ‘gud yo’n. Madali na, makatol na sa palad…

Binay

Dad, sa pag-imod mo, makaraot ada ini sa ato sa 2016?’

‘Junjun, ayaw pag-iisip so’n. Si Manay mo Nancy, inparasiripatan, na wara nganyan eksperyensya, na bata ko man hamok, na ma’ ini, ma’ ini, mala kay senadora man…’

‘Ma’o tabi, para kay daghanon an negatibo na insasarabi manungod sa ato, sa imo, sa media nan sa social media…’

‘Junjun, daghan dini sa Makati an madunong. Mga abugado de kampanilya, mga diplomat, mga duktor nan pilosopo, mga mayaman na nakaabot kun diin-diin, mga kolumnista sa peryodiko, mga propesor… Pero di’ man sira an nagboto sa ato, kundi an mga tagadoon sa Guadalupe nan J. P. Rizal nan sa Bangkal. Pareho man san mga botante ta sa bilog na Pilipinas, mga ordinaryo na tawo, iupod pa an mga kamanghod ko sa praterniti. Di’ man an mga madunong. Niyan pa, na dako na an ato koleksyon nan koneksyon, nan san ato iburugbog? Yun si Roxas, pupuruton yo’n sa kangkungan, kay mestiso nan hataas an tono…’

‘Dad…’

‘Atog, Junjun, ayaw kahaghag… Maski nano na bang’og san insidente sa Banyan, hulat-hulata na may lumubog na barko sa Bag’ong Taon. Dumduma, wara man sin napreso batog san Donya Paz… Hulat-hulata na may masunog na disco… Dumduma, na wara man sin napreso san Ozone… Kun may magmasaker… Dumduma si Vizconde… Kun magbaradilan sa Mindanao, sa mga checkpoint doon, o may bulod na maruba, o bungto na bahaon, o manggana si Bongbong sa spelling contest, he he he, o si Bong Revilla sa pahararagyuan tupra, ha ha ha, may manghostage sa Luneta, agdahon gihapon sa senado si Napoles, palibrehon si Rolito, tahob na so’n kita… Hamamani pa an 2016? Daghan pa na delubyo nan anomaliya an mangyayari, pwera san mga milagro na pwede ta maorganisar… Kaya, Junjun, ayaw kahaghag… Relaks…Presidente ako, senadora si Manay mo, kongresista kamo san sayo mo na kamanghod, nan meyora gihapon si Mommy mo. O, diri wi ar pamili?’

Pasyente

Mayad-ayad an pamati niya niyan, kay nakahuman pa hamok san kaniya transfusion. Pira kaadlaw sini, mangaipo na naman siya sin dugo. Tres mil sa ospital na pangpubliko, pwera san mga bulong, pasahe, pagkaon, kaupod… Kun diri sini na kaupod, sin’o an maglalalam san pakadto pakanhi, san mga papeles na papirmahan sa social service, sa duktor…? Madisponer san mga kaipuhan, mabantay kaniya kun diri siya nakakiwa. Kun iba na, maski marauton na an pamati niya, di’ pa sira nakapaospital, kun kulang pa an paragasto. Niyan liwat, sunaday pa an hatag san SSS. Sunaday, kay naibanan ada an budget. Nan unistrikto, san madiskubre na an iba na pasyente, an inkukuwa na bulong, pinabakal ugaring.

Bagaw san iba, hapdos nganyan ini sin mayaman, kay an sa pobre, mga pasma man hamok, nunot, sibang, pilay, hapo, na kaya bulungon sin arbularyo o parabulong. Pero maski sibang o nunot, kun napaparaot, nakamatay man, o nakaburong man sin ulo san kaurupod sa balay.

Ikatolo na niya kataon sini na pagpabulong san naglalasaw niya na dugo. Kaipuhan nganyan niya sin bone marrow transplant. Bagaw san taga-social service, may pira pa na nauuna sa kaniya sa pila. ‘Basi pa ikaw an sumunod, kun mayon sin tuig na donor… Ayaw kahaghag, maabot ‘gud yo’n… Maayad ka gihapon…’

Notsebuena

Ubos na an handa nira sa Pasko, an diyo na pansit nan karne nan puto. Inkulang pa ngani an kabataan. Nagpasuruhay kangina, kay puro gusto san tuda, na pagtaguba, kulang na.

Malabay pa an disperas san Bag’ong Taon.

Sugad san iba na balay, di’anis kunta kun mayon man sin handa. Kundi, diin man mangawat sin iharanda pa?

‘Ayaw kahaghag’, bagaw san asawa niya, san sinabihan niya. ‘Madisponer kita… Makahanda ‘gud kita… maski diyo… San sayo na taon, sugad man sini… Mayad man…’

Badi hali sa radyo san kararani, habang nag-iistorya sira, nababati an tugtog sin kanta na maluway, na bagaw

Why worry?
There should be laughter after pain
There should be sunshine after rain
These things have always been the same
So why worry now?
Why worry now?
____________
Inspirasyon sini an Why Worry san Dire Straits, na kaupod sa album na Brothers In Arms (1985).
____________
Retrato tabi ni Sg. Salamat po.

Duwa na kanding

kandingSayo na hamok na turog, Pasko na. Kun galat an kadaghanan, kulba an namatian sini na duwa na kanding, si Rudolp nan si Ramfafamfam.

‘Bulegs, Padi’, bagaw ni Rudolp, ‘badi ini na an ultimo ko na Pasko. Sa otro, badi di’ na kita magbagat… Di’ na kita magkakaupod sa notsebuena…’

‘Aw, ayaw pagsusurumaton sin sugad so’n, Padi…’, simbag ni Ramfafamfam. ‘Kun di’ ta pa oras, di’ ta pa oras… Mala san Kamahalan, nakalibre kita sa mga bakasyonista. San Mayo, diri nakalihis kita sa mga katapusan? San pista, mga baktin man uga’ng an nagkaurutadlan…’

‘Ma’o, Padi’, mabudlay pa gihapon na simbag ni Rudolp. ‘Para kay di’ man di’anis na sugad kita sin inngangarat… Na posible nano man na oras, bubugnuton ini na higot ta, nan dadagnason kita pakadto sa kun diin kita bubunuon… Hu hu hu mee mee…’

‘Baaa’, bagaw ni Ramfafamfam, na may sasabihon kunta, iba man ugaring an lunuwas sa hiwa.

Dini sa nahigtan kanira, daghan an namag-aragi na sasakyan, na malin puro siribot, puro pakadto sa kun diin. Kaya ada parhag na an gabon dini, kay pwera sa kanira na duwa na ma’o man hamok an himo kundi magsabsab, asuhan pa san mga tambutso sini na mga sasakyan.

Yunango si Ramfafamfam, sa panganoron na may nagkapira na bito’on, maski may padiyo-diyo na dampog. ‘Pagkamatay ta ada’, bagaw niya, ‘mapalangit kita, o mapa…?’

Hunugot an pamandok ni Rudolp. ‘Impyerno? Kay ini na buhay ta niyan, langit ini?‘ Nan hunibi gihapon siya. ‘Mee mee mee…’

‘Aw’, bagaw ni Ramfafamfam na nangalag-kalag pa, na sugad sin kalmaduhon an pamati, ‘kun ikumparar sa iba na tawo, trangkilo kita, kay wara kita obra kundi magsabsab. Hanggan di’ ta pa oras sa bunuan… Baaaa baa baaa…’

Punuyo si Rudolp, namahikpahik san luha, nan yunango man. ‘Sa otro ko na buhay… kun mangyari baga, habo na ako maging kanding… Gusto ko…’

‘Nano an gusto mo maging’, salagbat ni Ramfafamfam, ‘tabili, na mailahon? Ulaniban, na makoloron?’

‘Gusto ko maging’, bagaw ni Rudolp na nangalagkalag, ‘selpon, kay inhahapihap hamok, inhihirutan, mahal…’

‘Hmp!’, tamiri ni Ramfafamfam. ‘Ma’o kay pagsurumatuni sa imo, sang’ab mo an ganghaw nan san mga laway na namagtipsik. Mas bale tibi, kay intatan’aw hamok… insasanigan, inmamantu’an, na sugad sin istampita…’

‘Hmp!’, tamiri man ni Rudolp. ‘Magdumot ka, kun sira hamok an mag-iimod kun may laban si Paquiao, o may harapi-hapi nan namagkaraoke, kay kahampang mo sira, pero di’ ka man kaupod…’

‘Iyah’, bagaw ni Ramfafamfam, ‘nano daw kun Pisbok? Kay an Pisbok, popular sa intero na tawo, daog pa si Kristo. Gusto ko maging Pisbok! Baaaa baaa baaa!’, tag’ok na ni Ramfafamfam.

‘Payt na’, bagaw ni Rudolp. ‘Niyan, kun nano-nano na an namagluwas sa imo, diri hamok kurumustahan nan panumduman, hasta san kun nano na buruwaan nan karamhagan. Nan malin daghan na an di’ namagpakaturog dahil sa Pisbok… Mas bale…Wikipedia, kay puro kinaadman an inhahatag, libre hamok sa tawo…’

‘Kay sarin kaungod an mga impormasyon hali doon?’, bagaw ni Ramfafamfam. ‘Kun sin’o man an naghahatag sin impormasyon, wara ada sira sin inkikilingan? Sin detalye na nalilihisan?’

Sunilensyo sira, san may rumagubrob na trak, nan bugahan sira sin madamuon na itom na aso.

‘Aw, akay baya ma’o yun na mga bagay an gusto ta maging?’, bagaw ni Ramfafamfam, na sugad sin may nadumduman. ‘’Di’ man yun magkakaburuhay, kay wa’ man yun mga buhay…’

‘Ma’o, ha?’, bagaw ni Rudolp. ‘Di’ kun sugad, mas bale maging kuto ako sa buhok ni Angel Loksing…  ha ha ha meee meeee meee.’

‘Di’ man mangyayari yun’, bagaw ni Ramfafamfam, ‘kay di’ man ada yun inkukuto…’

‘Kun nano man an mangyari, ayaw nagu’d pagmamaw’ot na maging orig, kay labi dini sa Pilipinas, simbolo yun sin kaarkabusan, daog pa an buaya… Ikumparar ka hamok sa mga senador nan konggresman…’, bagaw ni Rudolp.

‘Di’  kun sugad, gusto ko na ha’k maging politiko’, bagaw ni Ramfafamfam. ‘Mayad ini na lahi kay masarig, diri basta naaapektuhan sin atake, pagtuya-tuya, asunto, negatibo na publisidad…’

‘Nayamanon pa…’, sugpon ni Rudolp.

‘Honorable pa an garahoy sa hampang, maski inbuburaratan sa likuran…’, bagaw ni Ramfafamfam.

‘Inpapayungan pa, maski wara uran…’, dagdag pa ni Rudolp.

Unalto sira san tuminik-tinik, hadok, labi na pareho sira nakakarigos pa hamok pira na kabulan an nakalihis.

‘Maogma man ada sira, nan san pamilya nira?’, bagaw ni Rudolp, na nagtatan’aw sa billboard na bagaw ‘Herap para sa maiirap’.

‘Badi. Siguro’, bagaw ni Ramfafamfam. ‘Mala ngani, kay malin mayoridad na Pilipino, kun tagan man sin tsansa, magpapaaragaw man sin pwesto sa konggreso o maski diin na munisipyo… Meee meee meee.’

May sasabihon pa kunta si Rudolp, san bigla hunugut an higot niya sa liog. San luningag siya, naimod niya an tagsadiri niya, na inkakanikan na an higot, senyal na oras na niya sa bunuan. Nakahibi an kanding. ‘Meeeeee meeeeee meeeeeee!’

Nauna man ha’k sin diyo na oras si Rudolp. Bag’o manirum-sirom, si Ramfafamfam na man an binuno. Siniruban ngon’a sira, basi di’ na pagkagisan, nan makilaw tulos an panit. Tinuruktok an lawas, naging kaldereta bag’o pa gumab’i. An ulo nan san mga tul’ang, sinabawan, inalsuman sin sampalok. An bituka nan san kasiripungayan, hinimo na papaitan. Pagtuludan na notsebuena, magkaupod man gihapon sira sa lamesa na kaunan, nan sa harampang san surumsuman.

Kagharong

carollingPagbatog san suhot-suhot, nagbatog man sira sini na Kagharong. Sayo na gitarista, nan sin nagkapira na kaurupod, na haros nag-iiba-iba an bilang sa iba-iba na gab’i. Kun reparuhon pa, malin nag-iiba-iba man an ka’laba san kanta; kun iba na, halip’ot, kun iba na, huru-halaba.

‘Nagkapira man nag’ud sini an bersyon; may halaba, may halip’ot. Ini na inkakanta mi, an halip’ot ha’k ini…’, bagaw san lalaki na gitarista. ‘An tunay na Kagharong, aabuton sin 24 oras…. Nakalibreto ini na sugad san Pasyon…’*

Baynte-kwatro oras na carolling? Badi diri na pamasko an ihatag sini san tagbalay na mapupurisawan, kundi tapya sin mapaso na tubi.

May nakuwa ako na kopya sin liriko sini, sa malin tolo na pahina sin A4 na papel, sa surat na long-hand. San inimod ko nan hiniyom ko, malin may kulang kumpara sa mga dati ko na nabati sa mga gurang na nagKagharong sadto. Ambot kun may ‘opisyal’ na bersyon sini na kanta, na base sa istorya sa Bibliya, na diri adta angay na mag-iba, magkulang, o magsobra. Pwera san praktis, di’anis kun mayon sin magtin’o san kanta mismo.

____________

*Dagdag na kinaadman hali kun Alma Jane Gamil. Salamat po.