65. Sayáw

salagIpamutang nakalibre siya sa pamalinghaw ni Yolanda, naraot man ubos an kaniya diyo na sadiri: ruba an balay, raot an pananom nan kabuhayan, nan an mga kararani, pareho man kaniya na nangaipo man. Mayad ngani, makalihis an pira kaadlaw sin kahuhulat, nakaupod siya sa eroplano na naghatod sin mga tawo paluwas san lugar san bagyo.

‘Diin ka tabi ihatod, Lolo?’, bagaw san nagmamaneho san kanira paghali. Dinukot niya sa bulsa an daan na surat, kun diin nakabutang an adres san kaniya kamanghod. ‘A, hala tabi, kay ipahatod mi ikaw pakaon…’

Kun may nagbasa hamok san surat, nareparo kunta sa petsa na taod-taod na yadto na surat, na maski nangumusta, may kahukip man na hagayhay nan agrangay san magub’at na buhay sa syudad.

Nginarat pa an inabutan, san tumangbará siya sa pintuan. Sugad sira sin namagpakaimod sin kalag, maski di’ man ada in-isip na sayo siya sa ribo-ribo na naging biktima san bagyo. Maski sugad siya sin tuod, malin sa pag-imod san inabutan niya, daghanon an kaniya dara, na makaiban sa saday nira na espasyo.

‘Aw, matiano kamo?’, an nasabi hamok niya, habang naghuhulat na padaguson. San padaguson man ‘to’o, siya pa an nag-una pag-istorya. ‘Ba’ah, daragkuon na ini na kabataan niyo, ha…?’ An dangga niya, di’ man ha’k hali sa harayo na byahe; malin sa kulba nan raw’ay man sa pamati san naimod sa pamandok san mga inabutan niya.

‘Um, kaon na ngon’a tabi, Manoy… Kami, nakahuman pa man ha’k. Mala ini, kay siribot na naman pagharali. Matrarabaho nan mairiskwela…. Ay, grabe man an amo kasawutan dini. Sugad man kami dini sin pirmi inbabagyo. Mala ho, an larabhan, kay malin di na ngani naiibanan, pirmi bulud-bulod…’

‘Atog, grabe an distroso didto san bagyo… An balay ko, wara na nag’ud sin madadatahan na kadailan. An uma, badi taon an bibilangon bag’o maproduktuhan gihapon… Kaya… bagaw ko… halion ko na’k an raw’ay ko… makihuron ako sa iyo na dini ngon’a ako… Mahanap man ako trabaho, maski nano’k do’n…’

Pairimudan. Rilingag kun diin.

‘Atog…, Manoy… nasasabutan mi an nangyari sa imo… nasasabutan mi man an kamutangan mo… Para kay, di’ ‘gud tabi kami makapasangpot dini sa imo sin awat, kay grabe man an kasawutan mi… Ho, naiimod mo man baga? Nano daw kun bumalik ka didto sa sosyal worker, nan sugadon mo, wara mo kaagihi an inhahanap mo dini…?

____________

Inspirasyon sini an Sparrow ni Paul Simon (1964), sayo na kanta sa una na album san Simon & Garfunkel na Wednesday Morning, 3 A.M. Malin san diri pa siya nagsusurat sin mga kanta na haralagba an titulo nan impluwensyado na sin worldbeat, (Diamonds On The Soles Of Her Shoes nan All Around The World Or The Myth Of Fingerprints, halimbawa) simple hamok na folk songs an kaniya kanta na malin surugad sini.

Advertisements

An madulom na lado san bulan

an dark side of the bulanPira kaadlaw pakaagi ni Yolanda, mas naiimod an distroso na hinimo niya, sa kada imahen na nabubukadan sa internet. Malin wara sin daghan na hitsura kundi pagkaraot, pagkamatay, pakalibre na malin namumungnan, pagkawarai, pagkahaghag, pangaipo, nan mga pamati na konektado sa mga ini.

Kadaghanan na imahen na naaasdang, pakahuman na san gurugudhan na unagi o inagihan o nasarihan. Kun bubutangan baga, nano daw an tunog san pamuringot ni Yolanda, nan san hingos-hingos san mga tawo na nagdudulag o nagpapaipli kaniya, na di’ naghuhuna kun pagkaaga sayo sira o an kakila nira sa mga bibilangon na biktima? Sarin daw katin’is an iyak sin sayo na bata na nahahadok? Nano daw an insasabi sin sayo na ina na kugos an kaniya bata? Sarin kasilensyo sa kaniya paghaghag an sayo na ama sa pagsasagin-sagin sin kusog san kaniya bo’ot?

Bigla, ini na parte san Perlas San Sirangan naging lugar sin kawad’an. Sugad sin paraiso dati na linabayan sin bulan, para kay talikod an bulan san lunabay, kaya an naimod dini, an madulom na lado san bulan.

Basi kunta mapalainan an pamati sin kaaasdang sini na mga imahen, binati ko an album san Pink Floyd na The Dark Side of The Moon (1973). Di’ man intutuyo, malin lalo lugod nag-uyag sa imahinasyon an hinimo san bagyo.

Speak To Me/Breathe

Malin ma’o ini an pamuringot ni Yolanda. Inhuhuyop niya an palibot, inmamaldisyon. Intutuya-tuya.

Breathe, breathe in the air 
Don’t be afraid to care 
Leave but don’t leave me 
Look around, choose your own ground 

For long you live and high you fly 
And smiles you’ll give and tears you’ll cry 
And all you touch and all you see 
Is all your life will ever be 

Dalagan! Suruti maski diin na buho. Tutal, pag upras, wara ka man gihapon madadalaganan…

Run, run rabbit run 
Dig that hole, forget the sun, 
And when at last the work is done 
Don’t sit down it’s time to dig another one 

For long you live and high you fly 
But only if you ride the tide 
And balanced on the biggest wave 
You race toward an early grave.

On The Run

Mababati dini an inhahalhal na tawo na nagdadalagan, na malin naglilingag pa sa delubyo na nagdadangadang, naghuhumot sin maraot kun siya abutan.

Brain Damage

Paghugpa ni Yolanda, diretsuhon siya sa ingod… Sige an harakhak… nang-uuyam…

The lunatic is on the grass

Mamangno, yadto na siya sa kabal’yan. Sige pa gihapon an harakhak…

The lunatic is in the hall

Sa mga maabot na panahon, badi sumapo man an mga salog, nan maski an kabubudlan, diri na mataguan. Kun mangyari pa ini, ambot kun diin na kita pupuruton.

And if the dam breaks open many years too soon
And if there is no room upon the hill
And if your head explodes with dark forbodings too
I’ll see you on the dark side of the moon

Kundi, huna-huna man hamok ini. di’ man lugod mangyari. Kay maski niyan na kaya pa, kun iba na, maski kusugon an imo tag’ok, wara man sin, o awaton an, danon na nagrarani.

The lunatic is in my head
And if the cloud bursts, thunder in your ear
You shout and no one seems to hear

Eclipse

San raot na intero, nawara na an dati na uya dini. Wara na haros sin narap-arapan. Kun may madadatahan, pagrani’a nan bag’o pa magap’tan, mayon na sin iba na kamot na nauna. May nakimaluoy. May nangayo. May naging looter, maski sin di’ man kaipuhan niyan.

All that you touch
All that you see
All that you taste
All you feel
All that you love
All that you hate
All you distrust
All you save
All that you give
All that you deal
All that you buy
Beg, borrow or steal

Intero na dati sa imo, o habo mo, dati mo na kaapin, o maski an kahiran mo, niyan daghan an warara na. Mababati dini an pasambang sin boses na nagdadamag.

All you create
All you destroy
All that you do
All that you say
All that you eat
Everyone you meet
All that you slight
Everyone you fight
All that is now
All that is gone

The Great Gig In The Sky

Ini an kurarat, damag o hibi sin sayo na nakalibre kunta, basi hamok masabutan na daghan sa dati niya na buhay an niyan warara na o raraot na. Sa Bulusanon, ma’o ini an damag na abot sa langit.

Any Colour You Like

Wara man sin labi na kolor an pagkaraot nan distroso.

Money

Masugad ka, nalimutan ka na, Janet Napoles? Hulat-hulata. Mabisay-bisay hamok ini, babalikan ka ‘gud.

Money get back 
I’m all right Jack 
Keep your hands off my stack 

Money, it’s a hit 
Don’t give me that 
Do goody good bullshit 

Ma’o ka man Enrile, Estrada, nan Revilla.

Time

Bati’on dini an tagaktak sin orasan, na sugad sin pulso sin tawo na nahahadok, o nahahaghag, nagkakarkolo kun sarin pa ini kaawat… Pakaagi san bagyo, sa butnga sin kaburungan nan pagkahaghag, naglilingot-lingot, naghahanap sin makaakudir, kun diin dapit maghahali an ayuda. Naghuhulat, naglalaom…

Kicking around on a piece of ground 
In your home town 
Waiting for someone or something 
To show you the way

Yadto na kabataan na nasa mga retrato, na an iba naghihiribi o diri pa nagmamangno san nangyari, pag-abot san panahon, mamagpakadumdom. Kun diri lunabay si Yolanda, iba man ada kunta an kanira magiging direksyon.

And then the one day you find 
Ten years have got behind you 
No one told you when to run 

Kada sayo sa kanira na mga naging biktima, may mga plano na sa maabot na bulan, o sa masunod na taon. Niyan, an plano ada, kun diin makakuwa sin sugnaon do’on, o kun paano papagkaniguon ini na naresibi na danon.

Plans that either come to naught 
Or half a page of scribbled lines 

Sa iristorya, may nagsambit sin busong, nan nag-arayo sin tawad sa Po’on. Sa Warsaw, Poland, mayon sin Pilipino na nagpaliwanag, kaupod na ini na nasarihan, manungod sa danyos sa kapalibutan, sa pagliwat-liwat san klima, na dara san mga kemikal na hali sa mga pabrika san daragko nan industrialisado na nasyon, na habo man magbag’o san kanira kinagawian o maghatag sin ambag basi mapunuan an danyos na dako an kanira ambag.

Far away 
Across the field 
Tolling on the iron bell 
Calls the faithful to their knees 
To hear the softly spoken magic spell…

Us and Them

Sa pamalinghaw san naturalesa, malin intero man apektado, maski nano na katungdan. Maski may abante sa sadiri na kakayahan, sa iba-iba na parte san kinab’an, may mga handa, nan pirmi gusto, makidumamay. Diri na kita nan sira. Sarayo na intero.

Us and them
And after all we’re only ordinary men
Me, and you

Pagbuhát

kulambutanPakaagi san bagyo, daghan an ramok nan bisayon, raot nan hingayadon, nan an iba pa na rap’ok na di’ na madadatahan, na wara ngani niyan sin matatapukan. Maski diin umimod, namaratapata an mga kadailan sin gamit, sin balay, sin dati na buhay. May paghibi na wara kahuhuman, may damag na wara pamunay. May nagdesidir na paghali; wara niyan kusog magbisay nan magbatog gihapon.

An iba, madali hamok an pagkatimli, nagdaginot tulos pagbungkal san mga ramok, pagbisay, pag-itso san pagbatog gihapon. Dini katumba, dini magbubuhát.

Sa butnga sini na karamukan, oyon an tawo na nakidumamay; nagdadanon pagbungkal san mga natumba nan nakatahob, basi maski papan’o, mayon ngon’a niyan sin masirungan. Kun may naghihibi, rinarani niya, pinamatian an agrangay. Kun may nakukulugan, hinahapros niya. Pag-abot san mga danon, yadto man siya, sayo sa mga boluntaryo san pagbarahin, basi intero makaabay.

Sa butnga sini na kasibutan, haros wara ngani sin nagreparo kaniya, naghapot kun sin’o siya, kun akay sugad sini an pagmakulog niya.

Sa istaran san tawo, daghan man an ramok nan raot; an iba sini, di’ na man kaya hingayadon. Sa pagmasid niya san kaniya kamutangan, sugad siya sin namumungnan, diri aram an hihimo’on. Mayad ngani kay mayon sin iba na nangaipo sin danon. Didto, malin naturalon na naluwas an kaniya disposisyon, na nakaaling-aling kaniya sa sadiri na pagkapawot.

Gulaman

ImageSa butnga sin paghimo kalo, may nadumduman si Oya Lunding. Unimod sa may bintana, nan tunag’ok sin ‘Bundoooy! Hakgina na daw yadto, kay, ho, malin uga na…!’

Hali sa ibaba san palhugan, di’ man kusugon an boses ni Inoy Bundoy san sunimbag. ‘An arin…? An karagumoy? O, an…’

‘An gulaman!’, tag’ok gihapon ni Oya Lunding. ‘Kay nano, madudulsi mo an karagumoy?’

‘Dulsi?”, bagaw ni Inoy Bundoy na lunuk’aw na sa pakasakat. ‘Kay nagsabi ka sin dulsi? Diri bagaw mo man ha’k, hakginon? Burong sini na…’

‘Hoy, ayaw sin kahuring-huring, ha?’, bagaw ni Oya Lunding. ‘Hakgina na an inbubulad mo na gulaman, nan pagdulsi, kay basi may panulsihan kita do’n sa gab’i. Sugad ini sin…’

Nagngungurub-ngurob pa gihapon, punatinampo si Inoy Bundoy, dara an nigo, nan pinumpon an mamara na man nag’ud na gulaman na pinabaybayan niya san unagi pa’k na hapon. Dara sa nigo an gulaman na dati berde, niyan lasaw na dulaw na an kolor, didto na siya unagi sa may dapog. Inbati pa niya an kusog na boses ni Oya Lunding, na nag-aakusar, naghahapot. ‘Nano, ambot di’ ka pa maaram sin pagdulsi so’n na gulaman?’

‘Iya, hala na, tukdu’i na, kay ikaw baga an Diyos?, simbag ni Inoy Bundoy na iritado na naman.

‘Ho’, bagaw ni Oya Lunding. ‘Tanda’i. Pumakaladkad ka sin tubi, nan ibuntog mo an gulaman na dulsihon. Pakaladkadi, hanggan rumugi. Kun inkakarkolo mo na nakaladkadan na sin mayad, butangan mo sin duga sin suwa, maski mga lima para sa sayo na kaldero na tubi. Ini, basi dumuga man an gulaman. Hauna, nan palisan an sabaw hamok sa mga butangan. Kun gusto mo matam’is, luskayi sin asukar kada butangan. Pwede mo man koloran. Pagpinit so’on, makudat na yoon. Ma’o na yo’n an dulsi na gulaman. Kun kuruton an sabaw, pwede mo pa otrohon an pagla’ga, basi makadulsi pa. Kun lasaw na nan marugi an sabaw, badi ubos na so’n an duga na gulaman. Nasabutan mo?’

‘Atog, oo’, bagaw ni Inoy Bundoy. ‘Pakudatunon ko ini, an biyo na makatipo sin bag’ang…’

‘Bundoy…!, bagaw ni Oya Lunding.

Dini sa Bulusan, diri na nali sini na pagdulsi sin gulaman, labi yadto na maparanga magpabaybay, kasi an mga tagadoon sa Dapdap. Tuparon hamok na hubas, magdara sin alat o basket doon sa Pag-ultan. Doon, sa mga binagong, inrarabnit ini na mga dahon sini na gulaman na pino, kun ikukumparar sa gulaman na diri indudulsi, kundi inhihilaw, o inkikilaw, hamok.

Daghan an nakukuwa dini, kaya ngani an iba, nakapisar pa.

Niyan na gab’i, nakihalyaw kanira si Er-er nan si Piswit. In-aagda kunta nira pagkaon, sige man an sayuma. Malin arak ugaring an inmamaw’ot, pinaagi hamok sa kihat-kihat kun Inoy Bundoy, na siga man hamok an pangahka san tiyan, nan napasikrap kun Oya Lunding.

Si Oya Lunding, siribot sin kapapahot, aram na an pasarabot. Bagaw niya, ‘E, an’hon ba yo’n na arak. Di’ kamo nasusumo? Oro-adlaw na’k kamo hubog. Oyon an dulsi na gulaman, ma’o an harampangi niyo…’

Ma’o man nag’ud an tinulod ni Inoy Bundoy.

‘Ba’ah’, bagaw ni Er-er, ‘pambihira ini na dulsi niyo! Makubulon!’

Nabati ini ni Oya Lunding, na bagaw ‘Mga makubulon mo man… Nano yo’n, bilanghoy?’

Sunugpon man si Piswit. ‘Ma’o. Makubol ini na dulsi. Kun maluya-luya an bag’ang, pwede matalkas sini…’ nan kunihat sa duwa na amigo.

Sugad sin may ikatolo na mata si Oya Lunding, na bagaw ‘Sin’ na Inggo?’

Nangarahka sin alimpupuro, iniba na hamok san tolo an iristorya.

‘Nadumduman ko sini an nabati ko na istorya manungod sini kun Gina Lopez…’, bagaw ni Er-er.

‘An arin, an manungod sa geothermal?’, hapot ni Piswit.

‘…Sa geothermal, nan sa mina…’, bagaw ni Er-er. ‘Habo nganyan ni Gina Lopez sin pagmina. Geothermal nganyan an gusto niya…’

‘Kay diri pareho man hamok yo’n?’, bagaw ni Piswit.

Sunugpon si Inoy Bundoy. ‘Di’ man kuno. Bagaw san mga naruyag sini kun Gina Lopez dini, an geothermal nganyan, soft mining, o marugi na pagmina…’

‘Sugad nag’ud sin medyo burod, ha? O sin may pagkabuwa na ungod… ha ha ha’, bagaw ni Er-er. ‘Kay bagaw san naghuring sa ako, an pagkuwa sin geothermal energy, namutang na pagmina sin dagaang o steam. Nahihimo ini sa pagbugsok sin mga tubo na daragko pa sa ingagamit sa pagkuwa sin krudo o oil drilling, sa rarom na sobra dos kilometros. Maski marugi’on na pagmina an igahoy sini, distroso an dara sini. Ma’o ini an naruyagan ni Gina Lopez…’

‘Iyah’, bagaw ni Piswit na nanghihiwod na, malin nakaulion na, ‘kun dulsi na gulaman, ma’o na ada ini an nakatipo bag’ang, ha?’

‘Aw, badi…’, bagaw ni Er-er.

Nabati ada ini ni Oya Lunding, kay tunag’ok sin ‘Eh, paano-ano niyo….’

Nagpa-irimudan na’k an tolo.

64. Pagruha-duha ni Punky

ripKun ako kunta sayo na burak
Kaurupod sadto na iba pa na dahon nan burak
Maski sa saday hamok na plorera
Para sa kanira na nagka-uruna na
Maski sa sayo o duwa ka-adlaw

Kun ako kunta sayo na kandila
An duru-dako na kandila
Diri saday na dako hamok diyo sa takop sin coke
An turo ko daghan para sa kabataan na nagbabantay
Nan sayo hamok ka-beses pagpupugkutan

Kun ako minatay na
Madumduman mo ada ako
Maski sa retrato na di’ na maggugurang?
(Manta, kada paglingag mo
Babayaan mo sa lakaw mo na habo magpareparo)

_________

Inspirasyon sini an Punky’s Dillema ni Paul Simon (1967).