Espesyal

traysikelKun susunudon an gusto san paratraysikel, puno pirmi an kaniya traysikel kada pagbyahe; duwa sa likuran niya, tolo sa sulod, pwera pa san sagmak, huyabit sa to’o, huyabit pa sa likuran niya. Kun wara karga, pwede pa pasaherohan sa kargadera.

Habo sini si Oya Boleng. Apisar nahahadok siya kun bumalintok ini sa kurbada, natataod-taod man ‘to’o an paghulat san pagpapuno. Kun puno, mapo’ot sa sulod, di’ pa natatan’aw an in-aagihan. Kaya kun kaipuhan niya magtraysikel, an gusto ni Oya Boleng, espesyal. Siya hamok an sakay, babayadan hamok niya an pasahe kunta san iba pa na pasahero.

Ma’o ini dini sa Bulusan; sugad man san sa iba na lugar. Kun habo sin masi’ok nan awat na hulat, an hapot san drayber, ‘Nano, espesyal na?’  Kaya kun may nalabay na sasakyan na sayo hamok an pasahero, bagaw san mga namagpuyungko sa piliw san tinampo, habang inbubungyod sin imod an sasakyan na lunabay, ‘Aw, sin’o yadto, kay espesyal an traysikel/dyip/Elavil?’

San sayo na semana, lunabay an ambulansya na kaskason, pa-Sorsogon. Nagharaputan an mga namagturugbos sa piliw san tinampo. ‘Sin’o yadto na unispesyal san ambulansya?’

‘Si Oya Boleng? Ba’ah, ambulansya na niyan an in-eespesyal, ha?’

‘Diri. Emerdyensi ada. Grabe nganyan an hadok. Matagal sini na kapapurutok dini sa harani…?’

‘Ma’o. Na’ ba’ yadto, engkwentro?’

‘Hmm, badi engkanto. Wara man ada sin kakontra an mga soldados. Nagka-urutadlan hamok pagpaputuka an mga badil nan san mga granada…’

‘A…’

Advertisements

Kunay bulkan?

nawawara na bulkanNiyan kay alang-alang na oras san adlaw, talagsa an parabakal sa tindahan ni Roking, kaya nakadaginot siya san kaniya inpapahutan na kalo. Sa pag’itan san pagsuksok nan pagbulkot sin pahot, intatagalingag ni Roking ini na magpade: si Er-er na namungnan, sa harayo an imod, nan si Piswit, na namungnan man sin kayanghad kun Er-er.

Wara na pakati’os si Roking, tinin’o an duwa. ‘Aw, na’ ba’… Hoy! nagkaarano ba’ kamo, kay sugad kamo sin nagkasiribang?’

Una mamungaw-mungawan si Piswit. ‘Sibang man sini… Mata’l  sini kun Er-er, na sugad sin may inhihinayod na bulalakaw…? Abay pa, hasta kita, namungan man…’

Nakuwa an atensyon, sunimbag man si Er-er. ‘Bulalakawh… In-iisip ko ugaring, ini na maburong na nangyayari niyan dini sa ato…’

‘Maburong?’, hapot ni Piswit. ‘Diri ikaw yo’n?’

‘Tsk’, bagaw ni Er-er. ‘Diri karaw, naburungan ako, kun akay, malin sigido niyan an baradilan do’n sa bulod, an sarakyada, an pagkaranhi sini na mga soldados…’

‘Nano man an maburong so’n? May enpi’e, di’ may soldados na magsususog…? Ay, diyablo…’, bagaw ni Piswit, na tunupra sa piliw.

‘Na ‘laki inih… Sugad ka’k  ‘gud sin nahuyop sa lusong… Awat na yo’n na enpi’e. Kun sa ligwan, dako na so’n an tagahan. Akay niyan ha’k inpupuhag?’

‘Aw… badi niyan ha’k pakalalam… Daghanon baga an soldadoson? May Moros, Abusayap, ilegal na troso, ismagol na epektos…’

‘Ma’o. Iya, akay man, malin daghanon na putok sa di’diyu’ay na igo? Aw, nano puro ha’k pahagrapas?’

‘Aw, syempre, makober man, maski nagbabadil. Maruyag ka kun ikaw an tamaan?’

‘Ungod yo’n. Pero, diri ada mas daghan an pahagrapas, basi magkaharadok an tawo pagsagka?’

‘Kay nano man an kaayadan kun di’ na makasagka an tawo?’

‘Ma’o na ngani. Maski maperwisyo an pagbuhay san tawo. An pahagrapas, panghadok ada, kun may inhihimo na habo ipaimod sa tawo. Halimbawa, kun in-uubra na yo’n na geothermal, na hinabuan na san tawo…?’

‘Ambot baga. Di’ ta yo’n aram…’

‘Di ngani. Kaya ngani sige ko sin kaiisip…’

‘Para so’n…?’

‘Kay sayo pa, kun kan’o sige an baradilan, sigiduhon man an pakanhi sini ni Gina Lopez…’

‘Aw, di’ man yo’n mahadok, kay may mga badigard man yo’n, nan sin irulukat, kun ingkaso…’

‘Kun sugad sin iba, mahahadok…’

‘Di’ man yo’n iba. Mayamanon yo’n…’

‘Aw, ma’o baga? Malin kanira yo’n, o kabakas sira so’n, na kompaniya na bo’ot magbutang sin planta dini… Kaya, badi in-aalaw sini na mga soldados an tawo basi diri madiskubre kun magbatog na an pagbutang sin planta…’

‘…Nan siya man, nagpapasikat dini?’

‘Nyan… Badi sa Juban an ukad san planta, dini man sa Bulusan an dekorasyon… sa Danaw, halimbawa…’

‘Nano an gusto so’n sabihon?’

‘Na diri ha’k nganyan sira sa pagbutang sini na planta, nagpapadi’anis man sira san Danaw, nan nagdadanon sa mga tawo. Kuno…’

‘Iya, kay habo man so’n na planta an tawo…’

‘Maski hunabo, kun maduhalan, nan maraw’ay o maruyag, posible gumusto man gihapon…’

‘Sin’o pa an induduno sini ni Gina Lopez?’

‘Mga opisyales na lokal. An mag-asawa na gobernador nan meyor… Sugad na ngani nag’ud sin tagbalay ini san Sorsogon…’

‘Kay akay baya habo’on ka so’n na geothermal?’

‘Awat ko na baga insabi, makaraot yo’n san naturalesa san palibot san bulkan: an tubi, an mga tinanom, an pagbuhay san mga nasa palibot so’on.’

‘Iya kay, bagaw mo, yadto man uga’ng sa Juban an planta…?’

‘Kay doon sa irarom san bulkan, may kudal? May bas’og? An palibot nan irarom san bulkan, sayo nan karabit. Kun nano an himuon sa luyo, apektado sa luyo…’

‘Iya, kun ungod yo’n na insasabi mo, akay man gustuhon nira sini na geothermal?’

‘May nagsabi man ha’k sini sa ako, pero naniwala ako. An bulkan ta dini, aktibo, nan may mga sungaw na na nagpapatunay na mayon sin makukuwa na geothermal power dini. Di’ na nira kaipuhan gumasto sugad san sa bulkan san Labo, halimbawa, basi diskubrehon. Sigurado na, kaya dako an matitipid nira. Nan ini na proyekto, pale, kun nalim’tan mo na, 40 megwatts ini, na an halaga, mga 4.2 bilyones ka-pisos. Dako na kwarta ini…’

‘Tsk. Buwas-buwas ada, di’ na sa ato ini na bulkan, ha?’, bagaw ni Er-er.

Hunangos sin hararom si Piswit. ‘Hmmh. Badi. Niyan pa hamok ngani, sugad sin iba na an nakasadiri…’

Libro: 100 Na Kiritîkitî

kislap

Titulo: 100 Kislap
Nagsurat: Abdon M. Balde, Jr.
Nagpublikar: Anvil Publishing, Inc.
Taon: 2011

Kun parabasa, makareparo na an istorya , nasusurat sa nagkapira na itso nan laba. May nobela, may halip’ot na istorya. May makatitinawa, may makahihibi, may sarakot. May masakit, may madali, sabuton. An 100 Kislap, sarakot an hitsura, pwera san laba na diri malampas sa 150 na surumaton. Kaya ngani ada hasta san titulo, hinalip’ot: Kwentong Isang Iglap.

Ipamutang paghimo ini sin kalo. Kada kalo, parareho an sukol nan tindog san ulo, nan sukol san paldiyas nan pahot. An gamit sa ulo, an hurmaan na kahoy, nan san bilang nan laba san mga tugda. Sa istruktura ada, sugad sini an bo’ot sabihon san 100 Kislap. Sa hitsura, kokoloran na hamok an mga tugda sin manglain-lain.

Para kay iba man an pagsurat sa paghimo kalo. Sa paghimo kalo, may bilang an mga ibaralay na parareho kalagba, may bilang man an mga iturugda na parareho man an kalip’ot. Sa pagsurat, wara man ada sin mga kahon sin surumaton, na pagkukuwaan sin 20 na an, 14 na nan, 12 na o, 15 na mga, 2 na bulan, 3 na adlaw, 1 na Lunes, 1 na trapik, 2 na badil, 4 na bang, 2 na bala, 3 na pulis, 1 na dugo, 1 na ahhh!, 1 na minatay, 1 na testigo, 1 na burukudan, 2 na liko, nan nagkapira pa na termino nan ngaran, basi mabilog an Salbids Sa Durho San EDSA sa sulod sin 150 na termino. Posible ada na binibilog ngon’a an halip’ot na istorya, nan ginugusap an sobra na termino, basi humusto sa sukol?

Malin sayo ini sa mga agyat sa magsusurat: an paghimo sin kumpleto na istorya sa sulod sin 150 na surumaton o menos pa. Posible ini. Pinatunayan san awtor. Syempre, kay may kudal, may limitasyon man an posibilidad. Syempre, di’ man dahil halip’ot an istorya, an karuyagon, kun mayon, halip’ot man,  sugad sin kiritîkitî. Sa sugad sini na porma o hurmaan, mayon sin inklinasyon na maging patinawa an istorya, na sasaluhon hamok sin mayad na punchline.

Sa 100 Kislap, daghan an makatitinawa, sugad san Sinakulo, White Lady, Engkuwentro, labi an Ang Kulay Ng Ubi. Duwa kabeses dini kautadli an mga taga-doon sa unhan san Masbate. Mayon man sin mga seryoso na tema, sugad san Santisima Trinidad nan san manungod sa mga Kababalaghan. Sa urhi, may kapitulo para sa alamat na Bikol, o Bikolnon. Mga istorya o oro-istorya manungod sa mga lugar o salog san Albay. Di’anis ini na koleksyon sin sugad sini na istorya. Kun inupod dini, patunay na an alamat, sayo sa klase sin istorya na mabibilog sa sulod sin 150 na termino. Dini sa sukol sunentro an 100 Kislap.

__________

Oasnon an awtor, si Inoy Abdon M. Balde, Jr. Sayo na inhinyero sibil, daghanon na an obra na sinurat niya, sa Ingles, Tagalog nan Bikol/Oasnon, nan daghan na an kinamit na premyo nan pagtala, sugad san Palanca. Myembro man siya san National Commission for Culture and the Arts, nan direktor san Unyon ng mga Manunulat sa Pilipinas.

May nabasa na ako na pambihira niya na halip’ot na istorya sa Oasnon, na kun bati’on, marag’mo na kutom na sugad sin kadaanan na Madlawonon o Buhangnon.

Ambot hamok kun akay sa ngaran nan apelyido niya, wara sin nagbatog sa R, na sugad san kakila ko na si Renato Rapirap Rosal o si Ronaldo Reganit y Ranagua. Kay ma’o ada do’n sa Oas: namagbatog sa R an apelyido. Sugad man san mga Oasnon na nakakanhi sa Bulusan, si Inoy Eugenio Regalario san San Roque, na naging konsehal, nan si Inoy Raffy Rafallo san Madlawon, na may bata na niyan konsehal gihapon.

Irayahon

tv3Salbakot ini si Nato…’, bagaw ni Er-er, nan tunupra sa piliw san tindahan ni Roking.

‘Sin’ na Nato…?, hapot ni Piswit, ‘an dati na maestro?’

‘Diri’, simbag ni Er-er. ‘Taga-LTO ada yun…’

‘Aw…’, bagaw ni Piswit. ‘Kay in’ano ka man?’

‘Hmh, matagal na ini kuno na Bulusan, irayahon…? Salbakot yun…’, aburido an pandok ni Er-er.

‘Irah… Batugi daw sa batog…?’, bagaw ni Piswit. ‘Di’ ko nasabutan an sentimyento mo…’

‘Atog… naimod mo baga sa tv san sayo ka-hapon? Yadto na video sin dyip na ungbawon sin mga iskwela…? Nangyayari nganyan yo’on, kay ini na bungto ta, irayahon pa, nan kulangon nganyan sin dyip…? Marasa ka so’n?’

‘A, yadto? Ma’o. Basta’k may isaba sira, maski sarala. Pan’o man ‘to’o magiging irayahon ini, na sa luyo, oyon an Irosin nan Bulan, na mga asensado man? Dini man sa luyo, oyon an Gubat… Kulang sa dyip? Naimod na daghanon na yo’n na dyip, na pahanga na ngani makaduwa na byahe sa maghapon…?

‘Ma’o baga? Bagaw pa, bawal nganyan an overloading… Di’ man yadto overloaded…’

‘Diri?’

‘Overcrowded, kaya sa luwas an iba na pasahero; sa bubong, sa kargadera, sa ulo san dyip…, kulang na hamok, magkaragat sa gulong basi diri mahubon… Pero, kayang-kaya san dyip, kulang ha’k sa espasyo… Di’ ma’o?’

tv1‘Aw, ma’o.’

‘Sugad man ha’k ini san Dona Paz, ha? Sa Sulpicio Airlines?’

‘…Lines. Aw, iba man yadto kay bapor. Ini, maski nano na karga, diri ini malunod…’

‘Aw, ‘sabagay…’

‘Pero, rinetrato na ini dini sa Pamughaton san Mayo 2011, mala ini, kay sige pa man an huruyabit…’

‘Hmm, badi mga mararaw’ayon ha’k ini na mga pasahero… O, badi gusto an erkondisyon na sasakyan…’

‘Hmh, erkontinyus…?’

‘Ay, ambot. Basta diri ako naruyag na gahuyon an Bulusan na Irayahon…’

‘Kay nano man an maraot so’n?’

‘Ba’ah. Irayahon? Sugad sin an mga dahon dini nan san mga daraga, mga aragirangon, nan an mga gurang, mga gusngabon…?’

tv2‘Ha ha ha, nakatinawa kita sa imo… Wa’ man yo’n koneksyon… Kadto sa Dolipay, luwoyi…’

‘Tsk, nahugak ako, kay an malinig niyan na karigusan, yadto na sa irayahon…’

‘Tara, di’ ikaw mismo an nagsabi, na di’anis man an irayahon…?’

Labay

siwo

I am a child
I last a while
– Neil Young, I Am A Child

Sa kasurukay-sukay sin mga album, nagkakaburukadan an mga retrato batog sadto, san dedikado pa an retratista sa komunidad, hasta niyan na haros intero na, kaya na magsadiri pagretrato, kay an kamera, masayon na sadirihon.

Sa mga retrato na daan, daghan nan haralagba an utod sa panahon sin sayo na tawo na rinetrato. Badi an una na retrato, san binunyagan. Sinundan san nag-aandador, nagbibisikleta, primera komunyon, gradwisyon sa elementary, san magkadete sa high school, gradwisyon sa high school, diyo na parasyada, gradwisyon sa kolehiyo, san may katrato na, san kinasal, san may kabataan na, nan badi san linubong. An iba ngani, badi naretrato hamok san bunyagan, nan kasalon.

Niyan, maski an nasa tiyan pa hamok san ina, mahod nakukuwaan na sin retrato. An masurunod pa na pitik, haros wara na ulut an panahon san buhay, sa mas kumpleto na detalye.

Sa mga retrato, diri hamok an pisikal na pag-bag’o sin tawo an maiimod, o an moda, lugar, nan kamutangan. Kun sayudan, maiimod man an pagbag’o san kanira pagmangno nan ugali, kaupod san pagbag’o nira na pisikal. Kun saragday pa, nasa mata nira an pagkainosente, an bilog na tiwala nan kangalasan. Diyo hamok na ulut, maiimod na sa mata an pagkahurma sin bag’o na pagmangno, nan pagkatawo. Diri na sira basta hamok nag-aasdang. Diyo-diyo, naki-asdangan na sira. May sulod na na iba an kanira asdang.

Kay sugad nganyan sini. An pagkainosente, labay hamok. Hali dini, iniirog nira kun nano an ipa-irog san nakagurang. Kun an naiimod nira kaayadan, iirugon nira. Kun karat’an an magimat’an, badi iisipon nira na wara sin maraot sini na himo. Mala niyan, na an iristorya manungod sa karalitan sa gobyerno, na an mga inbwelto wara man hamok sin insasabi na pagkontra sa pangalit sin maski sin’o. Nano an mensahe sini sa mga makarandidato sini na bagaw SK?

Kun naiimpluwensya an ugali sin bata sa paagi hamok sin himo, ma’o pa ada kun an inkakaon mismo sin bata, hali sa maraot na himo? Kaya man an mga kabataan mismo sin mga tawo na sugad sini, di’ na man naiba sin linya. An mga magurang nira, malin di’ man hamok nagmamangno, na maski di’ pa panahon, nawawara na tulos an pagka-inosente san kanira bata.

Ini liwat na bagay, sayo man hamok na beses maglabay.

(An retrato sin bata na nagbibilang, o nagmamaw’ot na makasadiri, sin siwo, kuwa tabi ni Alma Jane Gamil. Salamatunon tabi.)

Pagtala

1381876_10202040188908370_1559690195_nDiri na ada makulog an ngipon ni Er-er. Di’ na man hubag an pandok ni Piswit na nalugtok sin palwa. Niyan, dini sa tindahan ni Roking, pareho mayad-ayad an pamati nira.

‘Nabalitaan mo na?’, hapot ni Er-er.

‘Na?’, simbag ni Piswit.

‘Tinagan na naman sin award si Philip…’, bagaw ni Er-er.

‘Philip…Salvador?’, hapot ni Piswit.

‘Paano-ano dawh…’, bagaw ni Er-er. ‘Si Philip Bartilet, an presidente san AGAP-Bulusan. Tinagan siya sin pagtala, an Medal of Valor sa Gayon Bikol Awards 2013, dahil san trabaho niya na mapagayon an Danaw nan maging popular ini sa mga turista.’

‘Ma’o?’, bagaw ni Piswit. ‘Tama man yun, kay grabe man an kamas niya nan san kaniya mga kaurupod. Dahil kanira, dunako an atensyon sa mga pasyaran ta dini, labi an Danaw nan san bulkan. Niyan, popularon ini na destinasyon.’

‘Ma’o’, bagaw ni Er-er. ‘Ogmahon man sini an mga politiko na nauringan san popularidad na dara san kamas nira Philip, sugad man ada san sa iba na bungto. An kamas san mga lider nan boluntaryo, ino’omaw, damay an politiko na naghuhulat man hamok.’

‘Aw, kun sa kun Philip ada, diri yun problema. An mahalaga, an proyekto, an produkto. Kay kun diri man ‘to’o pagsaluduhan an politiko, badi mag-ulang-ulang pa uga’ng… Yo’n man na pagtala, badi makaindorso man sin danon hali sa mga grupo na gusto magdanon, sugad san UNDP, o iba pa na grupo para sa kapalibutan nan naturalesa.’

gayunon‘Kunsabagay, taod-taod na man batog na magbatog sira san kanira mga proyekto. Mayon pa sira sin para sa pagbuhay san mga paraoma na dati pagkaingin hamok an delihensyahan. Nagtutukdo man sira sin iba pa na delihensyahan, sugad san pag-ataman sin ligwan basi kuwaan sin dugos, mobilisasyon kun may peligro, pagtaranom pa sin mga kahoy…’

‘Badi mas mayad pa ini sa award na hinatag sa Miss World, ha?’

‘Aw, iba man yun… pagarayunan man yun, nan padiri’anisan lakaw…’

‘Nano baya an pagkaka-iriba so’n na Miss World, Miss Universe, Miss International, nan Miss… kun nano pa?’

‘Badi ku’an… an iba, bagaw tinitingnan; an iba man, bagaw tinititigan…’

‘Tsk, sugad man ada san Manila Bus, ha, nan san Metro Bus?’

‘Nan san PDAF nan san CDF nan san DAP nan san pork barrel…’

‘Tsk, hunarayo’on na kita. Si Philip an in-iistoryahan ta, oyon na naman kita sa baktin…’

‘Matagal…?’

(An mga retrato tabi, hali sa facebook ni Rene Fulleros. Salamat po.)