63. Gusto Ko Bag’uhon An Kinab’an

PreserveKun imudon sa harayo, sugad sira sin hali maghiran, kay pareho mamundo, pareho hubag an pandok. Si Er-er, makulog an ngipon, hubagon an lagos. Si Piswit, naradagan sin palwa, na tunama sa kaniya alimpipingig, kaya an pandok niya, hubag, nan paig. Didto nangingkudan sa may tindahan ni Roking, naminsada sira, nag-aaling-aling san sadiri.

‘Hoy!’, tin’o ni Roking. ‘Ayaw man daw kamo paminsada dini sa prentera san tindahan ko, kay mabubugaw man so’n an parabakal… Didto na’k kamo paminsada sa may tindahan ni Buena…’ Intukdo niya an kakumpitensya na tindahan sa luyo san tinampo.

Nakasimbagon kunta si Er-er, para kay pag-ibubuka san hiwa niya, sugad sin may nakulikag sa kaniya hiwa. Kaya punilikat-pikat na hamok siya, nan tinukdo an hubag na pandok.

Si Piswit an sunimbag, maski ngurison, kay kun nakiwa an pandok niya, naduso an paig sa harani san mata. ‘Di’ man ini paminsada… An makulog baga, intatag’lan…?’

‘…Basi di’ maradag?’, karaw ni Roking. ‘Halataon man na namundo kamo… Sugad sin nabayaan san Elavil na lastrip…’

‘Awh…’, bagaw ni Piswit. ‘…Maruyag ka sini na balita? Wara pamunay sin kabagrat, nagbaraha na biyo… Namaralinghaw sa Mindanaw… Baradilan dini sa harani… Karalitan sa gobyerno… Maharupohop an alimpipingig ko…’

‘Tsk’, tagu’to hamok an sugpon ni Er-Er.

‘Aw, nano so’n na alimpipingig mo’, bagaw ni Roking, ‘na otro buwas so’n, di’ na yo’n maduso. May paig pa, pero di’ na ada hubag… An bagyo, malihis, kay basi liwanan na naman sin otro bagyo… An baradilan, maalto ‘gud, kun mga wara na bala… Pero an makawat sa gobyerno, diri ada mapopo’o…’

‘Tsk’, tagu’to gihapon ni Er-er, nan tunupra sa piliw.

‘Pan’o, wara man sin napepreso’, bagaw ni Piswit. ‘Kun ini-imbestigaran utay, nariyok-riyok an pamati, napaakudir sa wiltser, o napa-ospital. Mala si Gloria, si Corona… si Ampatuan… si Erap san may kaso… maski si Jinggoy…’

‘Niyan, si Napoles…’, sugpon ni Roking.

‘An habo magpa-aresto, nalu’ok’, bagaw na ni Er-er, wara na pakati’os, o tini’os na’k an kulog.

dbi‘Ma’o’, bagaw ni Piswit. ‘Mala sadto si Gringo… si Lacson… an asawa ni Kapunan… si Palparan…’

‘Di’ nadadakop, kay di’ man inhahanap…’, bagaw ni Roking.

‘An iba’, bagaw ni Er-er na kapot an pandok, ‘naabrod…’

‘Ma’o’, bagaw ni Piswit, ‘napaapin sa imigrisyon… Ruluhu’on liwat an mga dulagan dini sa ato…’

‘An kaso na nakaabot sa korte, nababagoong man’, bagaw ni Roking. ‘Mala si Ampatuan…’

‘An napepreso, luwas-luwas man ugang, kun napatipo’, bagaw ni Piswit, ‘mala si Leviste…’

‘An iba, pinalibre na na katutnga’, bagaw ni Roking, ‘mala si Teehankee nan si Jalosjos…’

‘An iba, sarala nganyan an pagkakaso, o wara ebidensya’, bagaw ni Er-er. ‘Mala sira Marcos…’

Unalto sira san lumabay si Imo, unughoy kanira, ‘Aw, nano y’on, wara sin intutuwal-tuwal?’, nan nagpadagos paglakaw.

San sira na hamok gihapon, hunangos sin hararom si Piswit. ‘Mala pa hamok…, pan’o daw babag’uhon an kinab’an, ha? Kun kaya ta kunta…’

‘Kun wara kawara an agimat ko’, karaw gihapon ni Roking, ‘ma-Darna gihapon ako, ha ha ha…’

‘Ma’o’, bagaw ni Er-er, na tunupra na naman. ‘Kun may kaapin kunta kita…’

Hunangos na naman sin hararom si Piswit. ‘Dati baga… kun may kulog sin bo’ot, o intutumus-tumos, nakarani sa simbahan… o sa taga-bulod… Para kay sugad sin lunipas na an panahon nira, kun diri mga suruhayon na man…’

‘Ma’o baga?’, sugpon ni Er-er.

‘Aw, kaya baga’, bagaw ni Roking, ‘kun eleksyon, pinasimanggadan na hamok san tawo an duhal, kay sugad sin wa’ na man kita pakadtu’an…’

Lunabay si Sito, may bitbit na basket, may sulod na sibubog. Inughoy sira. ‘Ho, ma’ak ini an isda ta niyan… sibubog, kay wara sin nabanwit niyan…’ San wara sunimbag, nagpadagos na siya.

Pabalik man an lakaw ni Oya Inay na parabulong. Inughoy siya ni Roking. ‘Aw, ‘pakarin tabi yo’n?’

‘Dini, kura David, kay mahilot kun Aida kay indugo nganyan kangina.’ Nagpadagos an gurang na babaye, bitbit an diyo na dahon na iburulong, ihirilot, o idarapog sa burod.

Palugsad hali sa may Lubas, natan’aw man nira sira Dikoy nan Sonya mag-asawa. Si Sonya, uto an binutok na karagumoy. Si Dikoy, ulay an pira kabu’o na lubi nan sin sulihon na langka. ‘Mayad-ayad yo’n na isuruda…’, bagaw ni Piswit, maski di’ nababati san naglabay.

Mamangno, nanglabay an mga eskwela, na naretira pa hamok. An iba, taraytay sa butnga san tinampo an ralakaw; napiliw hamok kun may traysikel na naagi. An iba, nag-uurunot, nan sa oro-urhi’an nira, an mga maestra, na namag-iristorya, habang nagraralakaw.

Sa luyo san tinampo, intatagatan’aw ni Oya Biyay an maku’apo na duwa ka-taon an edad, na nag-uuyag sa piliw. Bilin ini kanira san bata nira na bunalik naman sa Manila, pagkabuhayi, matapos umuli na burod, wara man sin asawa.

‘Ako’, bagaw ni Piswit, ‘gusto ko, bag’o ako mamatay, maimod ko man na nagkaprereso yun sira Revilla, Enrile, nan Jinggoy nan san iba pa, didto sa karsel san mga ordinaryo na preso, nan pang-ikitan man sa lubot…’

‘Ha ha ha’, tinawa ni Roking. ‘Grabe daw, ha?’

‘Ma’o’, sugpon ni Er-er, na tunupra gihapon, ‘ma’o man ako…’

‘Basi di’ na pag-irirugon…’ , bagaw ni Piswit.

‘Iya, pan’o man kun magkaruruyag uga’ng?’, bagaw ni Roking.

Hunangos sin hararom si Piswit. ‘Ma’o, ha? Tsk, iya, di’ na hamok, iba na’k lugod, basta makastigo man…”

‘E’, bagaw ni Roking, ‘si’apo ta na yo’n… Bahala na kanira an diyos…’

___________

PalaliSa pagbungyod san iristorya manungod sa karalitan sa gobyerno, oyon an pagmaw’ot na may makastigo man na bagaw dako na isda, maski sa likuran san isip, dako an pagduda na may pakadtuan na matanos. Tipay-tipay sa pagmaw’ot nan pagduda. Naaakap, maski diri aram an hihimu’on. Sugad sini na kanta san Ten Years After:

Titulo: I’d Love To Change The World
Nagsurat: Alvin Lee
Linuwas: 1971

na bagaw

I’d love to change the world
But I don’t know what to do

Maski nano an mangyari, padagos gihapon an buhay, maghihiringuha man gihapon sa pang-oro-adlaw, maghaharanap sin huyabitan, o panarigan. Kay diri man hamok nganyan sa mga politiko nan burukrato nakasandig an puturo san nasyon o san kinab’an. Oyon an mga syentipiko nan parasukay sin kinaadman, na padagos sa kanira paghanap nan pagdiskubre, ma’o man an mga boluntaryo sa manglain-lain na pangaipo, nan san mga maisog na proponente para sa mayad na kapalibutan, mayad na lawas nan himo, nan impormasyon.

Niyan, sugad ini san ultimo na eksena sa pelikula na Full Metal Jacket, martsa sa butnga sin karamukan, pakadto sa di’ pa syerto, sa ritmo sin M-I-C-K-E-Y  M-O-U-S-E: Em ay si, key i way, em o yu es i! Em ay si, key i way em o yu es i! 

(Mga imahen: Sa itaas, karatula san Project PRESERVE (Participate Reforestation with Ecological Support, Education and Research to Validate the Ecosystems) san AGAP-Bulusan nan UNDP; Sa butnga, mga boluntaryo sa CIVAC san Damayan-Buluseno, Inc.,; Sa irarom, retrato sin burak san palali, kuwa ni Alma Jane Gamil, entrada niya sa koleksyon san Co’s Digital Flora of the Philippines).

Advertisements

Langbô

hilawUru-unhan diyo san San Roque, an baryo san Irosin na Lambo’on. Syempre, an gahoy sa mga tagadini, taga-Lambo’on. Dini sa Bulusan, may nahilwas sini na lugar na Langbo’on. Di’ man liwat mababasol an sugad sini na tagadini, kun isipon na an in-gikanan sini na ngaran, an bunga na hilaw pa sa hilaw, na an gahoy dini, langbô; di’ man lambô,

Aw, badi iba man an in-gikanan sini na ngaran.

Ipamutang ma’o man nag’ud, nano man an maraot kun gahuyon nira an lugar nira sin iba man na termino o letra? Awat na na panahon, ma’o na ini an gahoy nira sa kanira lugar. Maruyag ada sira kun may madunong na magsugad, ‘Rong ispeling an ngaran san baryo ta, itama ta, liwaton ta…’?

San linuwas an pelikula na Schindler’s List, sunikat hasta dini an aktor na si Liam Neeson. Tunapsi hamok an pagtala kaniya san gahuyon niya an mga Pilipino na Philippinians.

Niyan, reparuha na binag’o na an ispeling san lenggwahe san nasyon; an Pilipino, hinimo na na Filipino, na malin maburong, kay wara man sa alpabeto ta an letra na F. Mati’ano daw kun an mga termino na niyan, fandiwa, fanghalif, o fanghinaharaf? Di’ pa nakuntento, tinurukalan pa an ngaran san nasyon, hinimo an Pilipinas na Filipinas.

An diri pa di’anis, kay sugad sin makalit, pinaagi pa sa paralaksi’an, sa pasipit, fakingsyet.

An bag-uhon kunta, an mga ugali, an paggobyerno na base sa makakawat, diri sa maiseserbisyo. Kay an sistema na sugad sini, ngana pa sa langbo; an hilaw pa sa langbo: lukyat.

Sine: Nagsususog Kun Asukar

sugarmanTitulo: Searching For Sugarman
Kategoriya: Dokumentaryo
Linuwas: 2012

Mayad na kantor si Sixto Rodriguez. An kaniya mga kanta, manungod sa kinab’an niya sa panahon san pagbatog san dekada sitenta, sa Detroit, Michigan. Sa panahon na yadto, malin wara sin ungod na istaran ini na tawo. Naghuhuru-hurnal hamok sa mga inhihimo na balay, nan nagtuturu-tugtog sa piliw-piliw na mga inuman, nan sa kun diin-diin na piliw na kaniya pamunayan; sa mga eskinita o paipli sa mga bilding. An tono nan bitad san kaniya kanta, naka-umagid san kun Bob Dylan, sa mas mayad na bokal na reparo an punto na Latino. Kun sunikaton si Dylan, dapat, dako man an naging ngaran ni Rodriguez. Pero wara man ini pangyari. Sa sulod sin kwarenta anyos, wara sa Amerika sin maaram sini na parakanta, o san kaniya mga kanta.

May sayo nganyan na babaye na nagbyahe pa-Cape Town, South Africa san panahon na yadto. May dara siya na kopya san album na Cold Fact. San mabati ini sa pagkararani, nagkaruruyag, hanggan sa kinopya sin sayo na lokal na nagdidistribwir sin mga plaka. Naruyagan nira an tema na malin pagkontra o pagsungo-sungo o pakiglain, sa panahon na istrikto sa South Africa an sensura, sa panahon san apartheid. Ponupularon, na malin kada nganyan sadto balay sin puti na taga-South Africa na middle class na may radyopono, an pirmi maaagihan sa mga hanipan sin plaka, Abbey Road san Beatles, Bidge Over Troubled Water san Simon & Garfunkel, nan Cold Fact ni Rodriguez. Sa pagkontra nira san apartheid, naging anthem nira an mga kanta ni Rodriguez, maski wara sira aram kun sin’o ini, o diin hali, etc. Natuom san henerasyon nira an mga kanta nan mga liriko. Nababati, pero diri nababakal an plaka; wara sini sa mga tindahan.

Bagaw san huruding-huding, namundo nganyan san kakulangan sin pagtala, sayo na gab’i, pakahuman niya pagtugtog, sinunog niya an sadiri sa isteyds sa hampang san namagbati kaniya. Bagaw man san iba, wara man pagsunog, nagbadil uga’ng sa sadiri.

Sa panahon niyan san internet, sayo ini sa naging agyat sa sayo na music journalist, na susugon: Nano an kinamatay ni Rodriguez?

Sinikop nira sa mga liriko san kanta, naghapot-hapot, hanggan sa makaabot sira sa Dearborn, Michigan. Nginarat pa sira san maadman na an insususog nira na detalye sin pagkamatay, di’ man nira maaagihan, kay an tawo na ini, buhay. Hanggan niyan, trabaho niya an paghingayad sin mga balay. Bagaw san prodyuser, sa Amerika, an naipabakal san plaka niya, 6 na kopya. Diri nira aram, na sa South Africa, sobra sa katunga sin un milyon an naipabakal sini.

Nahuron nira na puma-South Africa si Rodriguez. San 1998, nagbatog sa upat na sold-out na konsyerto an hinimo niya didto. Sa pagresibi kaniya san mga tagahanga niya, ungod an kaniya popularidad na didto, dako pa san kun Elvis. Nakapira pa siya na balik basi magkanta. An kwarta nganyan na nakuwa niya, binarahin man hamok niya sa kaniya pamilya nan mga kakila. Malin para kaniya, tama na an marealisar na may naruyag man ngay’an san kaniya mga kanta, na an hinimo niya, may nakadtuan man ngay’an.

Posible ngay’an ini, maski niyan, na mautob pa an inmamaw’ot sin sayo na tawo, maski atrasado sin pira na dekada. Bilang nasyon, nautob man san South Africa an pakahulpos sa gapos san apartheid, an pagkasarayo san mga tawo na magka-iba an lahi. Sa pagkahali san apartheid, san mabag’o an administrasyon, nahimo an Truth and Reconciliation Commission, na nag-imbestigar san mga diri di’anis na nangyari san panahon san apartheid. Sayo pa na nahimo, an Archive of Censored Materials, kun diin maiimod an mga ehemplo sin nano man na bagay o himo na kinahadukan san gobyerno san apartheid; malin panumduman san ngingit sini na panahon, basi ada diri na mahulit. Dini sa arkibo na ini, kaupod an Cold Fact.

Pwera san presko na tunog san soundtrack, di’anis man an cinematography na tinagan sin lugar an mga tan’awon sa Cape Town, nan sa Michigan sa Amerika. San ika-85 na Academy Awards (Oscars), ginana sini an Best Documentary. Sa takilya, sobra sa $6 milyon na an nadelihensya sini.

62. Duni’anís Man An Buhay

1375271046-NapolesFamilyNiyan, kun diri mo pa ini aram,

(Napoles) is said to own some 50 properties here and abroad, and not just 28, as was first alleged. 

Apart from her listed addresses in exclusive Dasmariñas Village and Forbes Park in Makati, she has properties scattered across the country—in the cities of Makati, Muntinlupa, Taguig, Pasig, and Antipolo in Metro Manila, and Kidapawan in North Cotabato, and in the provinces of Laguna, Cavite, Batangas, Bulacan, and Davao. 

Five apartments in Primea on Ayala Avenue, each costing from P65 million to P72 million;

Discovery Center units 2501, 2504 and 2506, at P18 million each; 

Seven apartments in Dakota in Malate, Manila, estimated to be worth P40 million; 

Two apartments in Empire Eastland in Makati worth P11 million; 

A unit in Eton Residences, also in Makati, worth P20 million; 

Two properties in Beaufort Filinvest in Bonifacio Global City, worth P36 million; 

Two properties in Mayamot Village in Antipolo, acquired from a Stanly Sy for P77 million;

Seven lots in the Armed Forces of the Philippines Officers Village in Taguig; 

A 106-square-meter apartment in Serendra in Bonifacio Global City, 

Another in Eastwood City worth P2.2 million.

The family is also said to own 30 cars even if it has only five members and one, Jeane, is not even in Manila but in Los Angeles, living in one of the swankiest high-rise addresses in the city.

…hain sa sibuton ka, nasumuhon na o di’ ka nakalalam pagbati sin balita o iristorya manungod sa balita, o urhí ka hamok sa balita. Kun aram mo na, nan diri ka apektado o nahalawhaw sini na grabe na yaman nan pagsadiri, badi dahil pareho san kadaghanan, di’ mo man nakakarkolo kun sarin kadaghan an daghanon, o kun sarin kadamo an madamuon.

Nadudumduman ko sini an urhi na eksena sa istorya ni Puzo, an manungod sa buhay ni Vito Corleone. Hali sa wara, yunamanon siya; kontrolado an daghan na negosyo nan kompra-diya, nan mga ahensya sa gobyerno, na biyo na inbibisahan siya hasta san mga maisugon na tawo nan mga berdugo. An gahoy kaniya, ‘Ninong’, o ‘Don’.

Namatay siya diri sa kamot san kaniya mga kahiran, kundi sa bagaw natural na kawsa. San mauutsan na siya, habang nagpapalipas oras kunta sa kaniya tanom na kakamatisan nan kauyag sin makuapo, gapot an nagsisiok na dubdob, bagaw niya, ‘Duni’anis man an buhay…’

Sa punto na yadto, an pwersa san grupo niya nan pamilya, dako-dako na. Kun mamunay  na hamok, maski di’ na mag-urubra hasta san kaniya mga makuapo, mabubuhay pa sin trangkilo.

Sa punto na ini, an mga inbwelto sini na karalitan sa gobyerno, pwede na man magsabi sin ‘Duni’anis man an buhay…’, habang nagluluwoy nganyan sa gatas, o nagpapakatso sa mahalon na berlina, o pakatig’ob san pinaniudtuhan pa hamok sa timahali na restawran, kaurupod an kanira mga kabakas nan kakumplot.

An mga nagkawararaan, mag-inop na hamok, isipon na sira Napoles, Enrile, Revilla, Angara, Estrada, Marcos, Honasan, nan san mga congressman, namagsarayaw-sayaw na sugad sin hubog, sa kanta ni Joe Walsh, an Life’s Been Good.

_________________

Titulo: Life’s Been Good
Nagsurat: Joe Walsh
Taon: 1978

_________________

San mahudong-hudong na sin kasarayaw-sayaw, isipa na namurunay, nagsururup sin champagne, binirisay an buklis, nan nagruluwas na, pakadto na gihapon sa senado o kongreso, hitsura na gihapon sin kagalang-galang. (An retrato tabi, hali sa internet. Salamat po.)

61. Kun Mayaman Kuntà

mag-kairinaNaglalakaw sira pakadto sa tindahan ni Inoy Tura, ini na magka-irina. Kilik san ina an poto, duwa an edad. Bungyod kaniya, nagkakabit sa sidsid san bado san ina, an gurang, lima an edad. An sayo nira na payong, na bari an nagkapira na gusok, gapot pa san ina sa luyo na kamot. An gurang, may dugnit na pandong sa ulo.

Habo kuntà san ina iupod an kabataan, labi niyan na an panahon, nauran-nasudang. Maraot nganyan sa ginhawa an alisngaw. Para kay wara siya sin mabibilinan; ambot mahulog an saday, basi kun mag-ano an duru-dako, kay makaraw-karaw.

Kay nagduduru-dalagan basi diri mabilin san ina, hinahalhal na an gurang na bata. Sige pa gihapon an tabil. ‘Mamay, mabakal kita sin dulsi, ha?’

‘E, mag-ano ba’ sin dulsi?’, suhay san ina. ‘Mabakal kita sin uga na isuruda, nan sin habon…’

‘Maski sayo hamok tabi, Mamay, na dulsi, ha? Matadi ha’k ako, kay wa’ na ako sun pakatadi…’, pakihuron san bata, na sugad sin tunilikam-tikam, kay linuwas an dila. An naabot, an sip’on niya na naghuhuthot.

‘Atog, di’ kita mabakal sin dulsi…’ nigar san ina. ‘Pag-abot do’n ni Papay mo, ayuan mo sin ibarakal…’

Madali hamok an silensyo san bata. Mamangno, bagaw ‘Mamay, makitkit na hamok kita, ha? Daghanon baga an pabutog sa kitkitan, ha?’

‘Ay, diri kita makitkit, kay wara na kita ikiritkit…’, suhay gihapon san ina. ‘Sa otro na ugang, ha?’

‘Niyan na kunta, Mamay, kay daghanon an pabutog…’, pirit san bata. ‘Nakauyagon na ako sun na pabutog… Di’anison baga an pabutog, ha, Mamay, ha?’

‘E, di’ man ako sun naruyag na pabutog, kay mapinutok yun…’

‘Di’…. plastic balloon na hamok tabi, ha, Mamay?’, pamirit san bata. ‘Ako na hamok an mapabutog, ha?’

‘E, na nakahilo yun na plastic balloon…’, bagaw san ina.

‘E, di’ man Mamay…’, bagaw san bata. ‘Di’ man yun nakahilo…’

‘Nakahilo…’,  hulit san ina.

‘Di’ man’, bagaw san bata, na aburido na.

Wara na pagsimbag an ina, kay yadto na sira sa tindahan. Mala kay inabutan nira an istoryahan nira Inoy Tura nan si Inoy Pekto.

‘Ay, grabe ngay’an an pakang!’, bagaw ni Inoy Tura. ‘Aw, nano an sa iyo?’ Hapot man sa magka-irina.

‘Huna’a an bilyones!’, bagaw ni Inoy Pekto. ‘Bilyon, diri kay milyon!’

‘Yun ho, tabi na uga na turay… mga lima tabi’, bagaw san ina, ‘nan sin sayo na Argo…’

‘Di’ man yun nakahilo, Mamay!’, salagbat san bata, na nagbabatog na paghibi.

‘Puyo ha?’, suhay san ina. ‘Pakulon ko ikaw?’

‘Awaton na ngay’an kita inroroloko sini na mga inanitan…’, bagaw ni Inoy Tura, na naghihinab’it san tinda.

‘An mga buhis ta na binayad, kanira man inapapa-angay-angay….’

‘Di’ man yun nakahilo! Hu hu hu’, kurarat na san bata, na nagbatog na pamalinghaw.

‘Kaya man biyo na nagpaparatayan, nan habo na magburutas sa pwesto…’, bagaw ni Inoy Tura. ‘Aw, na’ ba’ an gusto so’n?’

‘Hm, badi nangaturog…’, bagaw san ina. ‘Uya, ho, tabi, an bayad…’

Binaton ni Inoy Tura an sentimos, nan bagaw, ‘Ay, baádaw ini, na kamutangan ta…’ Nan nanghuyam siya.

Hunali na an magka-irina. Gamuhon an ina, kay may kilik, may gapot na payong, bitbit an pinamakalan, nan nagsusuhay san sayo na bata na nagpaparadag-padag na sa tinampo.

Sa butnga san diskusyon san anomaliya san karalitan sa gobyerno, nadudumduman an kanta san Inang Laya, an Sana’y Mayaman, labi an manungod sa pagyaman san iba, nan sa pagti’os san iba pa. An mas maraot, kun an kinayaman san iba, kinuwa sa nagtiti’os na iba pa.

Daghanon an diri pagkaparantay-pantay. Sayo na an pagtratar san ley sa mayaman nan poderoso, kumpara sa pobre nan ordinaryo na tawo. Kun mayaman nan poderoso, maski abot na sa langit an bang’og san intatago, kaipuhan pa nganyan sin ebidensya. Kun mapreso man, sa erkondisyon na kwarto. An pobre, pinoposasan tulos, nan kinukulong didto sa karsel, kaurupod san mga iba pa na pobre na preso. Kun duru-dimalas, di’ na niya aabuton an pagbati san kaso. Sesentensyahan na siya, nan bibitayon san kaniya paraakusar.

Di’ bale kunta kun diri parareho sa pagbuhay, kun dahil sa kamas o talento. Sa ley, parareho kunta an intero na tawo.

An baláy sa San Roque

balayWara ini kalilimuti ni Tamal san matan’aw niya pag-upod niya sa kararani pagkadto sa Masakrot. Naimod niya an rimot na pagkahimo, an kuguhan na sim, an medya agwa nan mga bintana na sugad sin san sadto pa, an kudal na baldosa… nan an ging’ot sa palibot na haros tunahob na sa balay. Kun diri pa sukayon san kaniya pag-usyoso, sa paagi sin pagsikop-sikop, masakit mareparo ini na balay sa durho san San Roque.

Naimod na niya an sugád sini na balay sa magasin, nan san arin yadto, sa telebisyon. Mga Kastila nganyan sini an tagsadiri, na mga barabason nan pirmi hubog, maisog nan malagabungon an harakhak, nan an mga babaye, mga magayunon na an sul’ot pirmi, mga bado na haralagbaon. Kun bulanon nganyan, nag-iiriba an kanira mga hitsura. Badi an in-iirinom nira na arak, dugo na ugaring sin tawo? Ngiiiih! Naggigirabo siya kun naiisip ini.

Inistorya niya ini sa kauyag. ‘Naimod ko na yo’n’, bagaw ni Paurod, na nagbabag’id san sip’on. Nakaabot na man ako sa Masakrot, daghanon ngani an lukban nan sin ayam…’ Malin naghaharayo an istorya ni Paurod.

‘Naimod mo man nag’ud an balay san Kastila?’, hulit ni Tamal.

‘Atog, oo’, pangutiil ni Paurod. ‘Sugad ka liwat sin inbubuwaan…’

Wara na pagsimbag si Tamal. Harayo na an kaniya isip. Yadto na sa Kastila na nagpapahubog sa arak na may sakot na dugo sin tawo, nan sa babaye na halagbaon an bado. Nanggigirabo na naman siya. ‘Kakadtuon ko yadto na balay…’, huring niya sa sadiri. ‘Mapalakat ako sa kudal nan sisikupon ko an sulod…’

Nginarat pa siya san mabati an gahoy ni Paurod. ‘Hoy, Tamal! Atog in-gagahoy ka ni Mamay mo…!’

Sa balay nira, habang nanghuhugas si Tamal san mga plato, naghapot siya sa ina. ‘Mamay, kan’o man tabi kita mapiriknik sa Masakrot, sugad so’n ho, na kararani ta?’

‘Hmp, kadadaghan mo sin piriknik…’, sopla san ina, na nanghihiyod. ‘An pagpiknik, sa mayaman man ha’k yo’n…’

‘Di’ kun sugad’, simbag ni Tamal, ‘an mga karigusan dini sa Bulusan, para hamok sa mayaman? Nan san diri tagadini na mayaman?’

Nasabutan ini san ina, na wara pagpatimala. ‘Aw, pwede man kita do’n, pero mabakal man kita so’n sin di’anis na isurul’ot… an bating syut baya yo’n? Nan angay, an masiram man na balon, na inbubutang sa di’anis man na balunan… E, may ka-pamakal pa kita so’n… Mayad baga dini sa bubon, kay habon ha’k an gasto…?’

Hunangos na’k sin hararom si Tamal, nan, san makahuman san panghugas, uningkod sa kanira palhugan. ‘Hmp, basta ako’, huring gihapon niya sa sadiri, ‘uusyusuhon ko yadto na balay sa San Roque. Si’apo kun makahahadok an tawo didto, kay sugadon ko, maisugon man ako…’

Nginarat na naman siya san kurarat ni Paurod. ‘Tamal! Tamal! Up’di ngani ako, kay may naimod ako na buho kura Inoy Tulyo…!’

Lunusad si Tamal, nan unupod kun Paurod. Didto, sa may riprap harani kura Inoy Tulyo, may saday na buho, na malin dako ha’k diyo sa kumo an pwerta. ‘Nano daw so’n an sulod, ha?’, bagaw ni Paurod. ‘Nano baga, ha, halo? O halas? Ngiiih!’ Dunalagan si Paurod, nahadok sa sadiri na paghadok.

Nabiilin si Tamal. Naghuhuring na naman sa sadiri. ‘Nano man daw nag’ud sini an sulod…? Hmm… Dukuton ko daw…’ Dinahik niya an sugbong san kamiseta, nan sinulod an to’o na kamot sa buho. Mamangno, nakamati siya sin sugad sin dalso sa kaniya guramoy. Mamangno, malanit na. An lanit nan san kulba, punalaksi san kaniya paghugot san kamot hali sa buho. San inimod niya, naglalaylay pa an mabagahon na ulahipan na nagkakagat sa kaniya tudlo. Dunalagan siya pauli na nagkikilay-kilay an ulahipan. ‘Mamay! Mamay! Aday! Aday! Aday!’

An una makaimod kaniya, rinabnit an ulahipan, nan tinumak-tumakan sa tinampo.

Pag-abot niya sa balay, hubagon na an kamot niya. Binulong siya san ina, dinapog an guramoy sin artamisa na linandag, nan hinigutan sin ginisi na dugnit. ‘Tara? Kun dini ka hamok sa balay, wara ka kakulugi…’, basol kaniya san ina.

Makulog an kamot ni Tamal. Ma’o man an kaniya ulo. Pero wara dini, an isip niya yadto sa balay sa San Roque. In-iisip niya kun ipadagos pa an pagkadto, an pag-usyuso didto.

An lupâ na santol

lupa na santolMala, grabe an ruyag ni Oya Delima; reparuhon, niyan na nagbabalyo siya sa lakdanan nira. ‘Odloooott! Odloott! Ay, ba’adaw, gana an bata mo sa Bulusan Mr. Pogi 2013’, tag’ok niya na inwawaya-waya an bitbit na payong. ‘Insabihan na umimod ka…?’

‘Hmp’, hagumgom ni Inoy Odlot. ‘Kay pira na yo’n si Bagutoy sin kaiintra doon so’n na kontes? Diri upat na, ikalima niyan? Nauras na an kaiksaytidan ko, san kalalaom sin upat kabeses…’

‘Iyah, para upat, nauyam ka tulos?’, sudya ni Oya Delima. ‘Tara, di gunana man gihapon?’

‘Namas man…? Tsampyon?’, paniguro ni Inoy Odot.

Íka…lima’, bagaw ni Oya Delima. ‘Pero, best in buklis ada, labi kun naka-brip hamok…’

‘Ay, igit so’n…’,  reklamo ni Inoy Odlot. ‘Bagaw ko…?’

‘Ay, basta!’, suhay ni Oya Delima. ‘Gana an bata ko, kaya mapa-Gubat ako do’on, babakalan ko siya sin mansanas, kay basi mas tumayunas an panit…’

‘Hmp!’, hagumhom ni Inoy Odlot, na an tono, malin uyon man san paghatag sin kunswelo sa bata.

Daghanon man ‘to’o an nasa isip ni Oya Delima habang nasa dyip pa-Gubat: an inkakadali na inagsa, an inbubulad na liso sin kakaw, labi na sige an uran-uran, an panubong do’on sin baktin, kun maatraso an byahe, an aru-aruhon, an sursihan, an ibarakal mansanas…

Pag-abot niya, naghuhulat na si Bagutoy, maaram na san inbakal na mansanas. Naruyagan niya ini, san matadihan san sayo na Pasko. ‘Hain man tabi, Mamay, an dara mo na mansanas?’, hapot tulos niya sa ina.

‘Uya ho, ay ba’adaw na kakadali ko so’on, kay kun mabayaan ako san byahe… sanglit an di’ kita mabinakal, inparasusog ko pa an intitindahan so’on.’

Inabrihan ni Bagutoy an supot na induhal, nan tunamiri. ‘M-Mamay, hain man tabi an mansanas? Wara man dini…’

Kinuwa ni Oya Delima an supot. ‘Uya baga, ho… aw, na’ ba’ man ako, kay santol man ugang ngay’an ini na nabakal ko…’, nangluya siya.

Inimod man ni Inoy Odlot an prutas. ‘Apisar santol, lupa pa… Wa’ mo man daw sayudi sin mayad… Kahuslaan…’

‘Kahuslaan? Naimod na nagkakadali. Kun ikaw na’k an kunadto pagbakal…’, mutu-muto ni Oya Delima.

‘Yadto ka na, wa’ mo pa siguraduha…’, pagsudyâ gihapon ni Inoy Odlot.

‘Aw, nalipat man ako, kay nalilipat ngani an padi… Pero ayaw ako pagsabihi sin huslaon, kay wara sa pamilya mi an husla…’ Nangingkudan si Oya Delima sa yungod san bintana, nan nagbatog pagturo an luha, nan paghuthot san sip’on.

‘Aw, pasensyahi san sinabi ko…’, bagaw na hamok ni Inoy Odlot, na gusto pa kunta huliton an manungod san pagsiguro san inbabakal, nan idagdag na wara man labot sini na iristorya an kanira bilog na pamilya.

Bag’o pa hunalaba an pasuhay, sunalagbat si Bagutoy.  ‘Tsk, ayaw na tabi kamo so’on. Pwede pa man sini kaunon an iba. Si’apo kun diri mansanas, an importante an intensyon niyo na ‘tagan ako sin premyo man hali sa iyo. Salamatunon tabi. Tama na ini…’ Binuka niya an sayo na santol na diri pa lupaon, nan kinaon an liso. ‘Mmm, matam’ison…!’

Nagpaimudan, sugad sin namungnan an kaniya mga magurang.