60. An iba na tawo, di’ man tawo

baktinIni na istorya sin baraktinan, may batog ini sa luyo na durho. Nagbatog san lipaton sin mga ahensya an mga gusto magtrabaho sa iba na nasyon. Kun iba na, an nabinaktin, an recruiter hamok, na nangako sin trabaho o sweldo na iba man sa ungod. Kun iba na, kun menor pa an tawo, mahod nabinaktin man an magurang, pagsubol nan paghala-hala, kun an isip nasa dolyar na na pagreresibihon. Pag-abot kun diin, daghan sa napag-iristoryahan an iba man sa realidad. An trabaho na sugad sini, sugad uga’ng so’on.  An sweldo na sugad bagaw sini an kantidad, hababa’ay ngay’an so’on. An dineklarar na nasyon na kakadtu’an, iba man sa ungod na dinar’han, kun diin may paratayan, o nasa kategoriya sin di’ na ngon’a dapat pagkadtuan.

Kay sa batog pa hamok daghan na an diri ungod (na badi diri ligal), pag-abot sa pinadar’han, diri nag’ud di’anis an kamutangan sin empleyado na Pilipino, labi an mga babaye. Pwera san pagiging uripon sa balay, an pag-imod pa ngay’an sa kanira san kanira amo, na badi Arabo, uyagan.

Kadaghanan sini na biktima, diri nakati’os, nadulag; nakadto sa embahada kay didto kunta mapaapin o mapadanon pagbalik pauli. Ini man ngay’an na mga tawo san embahada, may iba man na tuyo, di’ man an pag-akudir. Kun nakukursunadahan nganyan an nagdulag na babaye, hihimo ngon’a nganyan na oro-asawahay. Sugad sin utay-utayay, maski ungod na hinihimo na uripon sa balay nan sa pagdirig-dirig. Kun may gusto lanahan na mas hataas na opisyal, reneregalo an babaye na nagkadto kunta basi makisirong ugaring.

Sa kadaghan san nagyayari, may nasungaw man gihapon. San lunuwas ini na mga raket, pinatawag, inimbestigaran sira sa senado. Didto, tolo na nag-akusar na babaye, hinampang sa tolo man na opisyal san embahada sa Arabya.  Madumdumon an sayo na babaye, si Michelle. Nagkadto nganyan siya kay mapadanon, kay hinumok nganyan sirya san amo.

‘Hinumok ka?’, bagaw nganyan san opisyal, si Antonio Villafuerte. ‘Sigurado ka? Diin ka balbali? Sa atubangan o sa lubutan? Nasiraman ka man? Dako man an kargada san amo mo?’

Namati sini an mga senador. Wara pakatios si senador Enrile, pinangisgan an opisyal. Ma’o man si senador Estrada, nangisog man. ‘Di kamo nakonsyensya, mga kapwa niyo Pilipino, in-iirog niyo so’on?, bagaw niya. Sa likuran, namaghururingan an iba pa na senador, sira Honasan, Revilla, Sotto, Marcos nan Legarda.

‘Nganaon ini na mga ini’, bagaw nira. ‘Sugad sin mga baktin…’

‘Ma’o’, bagaw sin sayo kanira. ‘Naaburido ako sini magbati na iristorya. Kaipuhan ko sin dibersyon… Nahataas an hayblad ko. Mayad pa sini, bagaton si madi Janet do’on sa dinner. Nano, makaradto man kamo?’

‘Oo!’, bagaw san iba pa kanira. ‘Basi may maibutang na man kita sa peysbuk!’

‘Hmm, manta di’ mo man ibutang an mansyon mo sa Amerika, nan san mga farm mo sa Batangas…’

‘Aw, syempre.  Maraw’ay man sa iyo. Maghimo pa kamo sin mga NGO, nan ihatag niyo kun madi Janet…’

‘Tsk, paaragaw na ngani kita sin listahan sin buwa na myembro… Diin pa daw kita manguwa sin ngaran?’

‘Sa ku’an… Sa listahan sin namagdulag na ofw sa Arabya nan sa iba pa…’

‘Ma’o, ha? Malin amot na man nag’ud… Dyinyus ka talaga, panyero…’

Klik!

Pinatay ni Piswit an telebisyon, nan nanghiwod.  ‘Uhhh… Makulog sa ulo ini na paluwas niyan sa tibi, pale. Malin di’ na man ini mga tawo. Daog pa sini na mga ini an bu’aya…’

‘Mararaw’ayan kanira an mga bu’aya’, simbag ni Er-er. ‘Mas harani sira sa ugali san baktin…’

‘Ma’o? Akay?’

‘Aw, di’ mo naiimod an baktin, na maski sa tubungan, naudo, nan susurupon gihapon an sagmaw, kaurupod san kanira udo…’

‘Iyah… angay ada, tukalan na an bu’aya. Himuon na an baktin na pambansang hayop, ha?’

___________________

Inspirasyon sini na istorya sin baraktinan, ini na kanta ni John Prine:

Titulo: Some Humans Ain’t Human
Nagsurat: John Prine
Linuwas: 2005

Some humans ain’t human
Some people ain’t kind
You open up their hearts
And here’s what you’ll find

A few frozen pizzas
Some ice cubes with hair
A broken popsicle
You don’t wanna go there

Some humans ain’t human
Though they walk like we do
They live and they breathe
Just to turn your old screw

They screw you when you’re sleeping
They try to screw you blind
Some humans ain’t human
Some people ain’t kind

You might go to church
You sit down in a pew
Those humans who ain’t human
Could be sittin’ right next to you

They talk about your family
They talk about your clothes
When they don’t know their own ass
From their own elbows

Jealousy and stupidity
Don’t equal harmony
Jealousy and stupidity
Don’t equal harmony

Have you ever noticed?
When you’re feeling really good
There’s always a pigeon
That’ll come shit on your hood

Some humans ain’t human
Some people ain’t kind
They lie through their teeth
With their head up their behind

You open up their hearts
And here’s what you’ll find
Some humans ain’t human
Some people ain’t kind

Advertisements

59. Plata na kaagahon

silver morningKun maglakaw-lakaw ka na agahon pa dini sa baybayon san Dancalan, kun mayad an panahon nan diri panahon sin pagbarakasyon, maaabutan mo pa ini na baybayon sa kaniya pagsolo-solo, na wara sin nagpapasad-pasad, nagtatag’ok, o maramok. Kun may mabagat ka man, badi an mga paraisda na pauli pa hamok dara an kanira mga kagamitan, nan san lab’as nira na binanwitan o binobohan.

Habang naghahataas an sudang, magbabatog na man pagburungkaras, nan may padiyo-diyo na na makanhi, maluwoy, mamurot buskay, mauyag sa baybayon, o maimod hamok san tan’awon sa luyo. Sa tinampo na nahingayad na, mas daghan na an naglalabay na nagraragubrob.

Sa pagbabag’o na nangyayari, halip’ot nan dakupon na an tuig sin pagkanhi na igtatapo an kapamunayan. Kaya kun mabagat, diri makangangalas na maw’oton na darahon pauli nan ibahin man sa mga naruruyagan.

Inspirasyon sini an Silver Morning ni Kenny Rankin, sa kaniya estilo na acoustic jazz na may pasambang na folk.

Titulo: Silver Morning
Nagsurat: K Rankin, Y Rankin
Linuwas: 1974

I am walking through the silver morning
And I feel the music inside me, yeah
What did I find
Was it peace of mind
Gonna bring it home to you.

Sa pagkuru-kanhi, pwede man na bisitahon an baybayon mismo. Kay badi siya man, sugad man sin tawo na may bo’ot, na diri hamok instrumento sin kaogmahan o pag-ogma, kundi lugar o kamutangan na angay man pahalagahan.

An dirÌ nabibilang

panirum-siromPasagka sa uma kun aga, narereparo sa dalan an dahat na nakasamad kun nasag’iran, an dalunot san sagkahon, an katigdong sin bakilid, an yamog kun atabon pa, an dagaang san sudang kun udto na.

Sa uma, nababati an lagabong sin lubi na nararadag, an ragaak sin sanga na nababari, an huthot sin koro-koro, an huni sin iba pa na tamsi, nan an lagapak sin sundang sa kahoy na inpupulod.

Kay mahiwas an bulod, kaipuhan tumag’ok basÌ mabati hali sa luyo sin salog, sa irarom sin kalubihan, o sa butnga sin kaabak’han. Kaya ngani ada an mga tawo sadto, nahimo sin katong-katong, basi mas harayo an abot san tunog, na diri mapapaas an naggagahoy.

Sa maghapon, nagsasalyo an waguswos san hangin sa ragasnas san tubi sa salog, na mahod pinasambangan hamok san turaok sin manok o ilahas.

Palugsad sa bungto kun hapon, sa irarom sin mga kahoy na anino na hamok an nasisilhag (retrato), pinalaksi an lakaw san siritsit sin duli-duli nan diwit, nan san adaw sin bahaw. Sugad sin pinamag-is’is sini na mga tunog sin panirum-sirom, na malin bagaw, ‘Dali’a niyo! Ho, badi abutan kamo sin gab’i dini sa dalan. Laksi’a!’

Kun makusog an tunog, panabot, ma’o na hamok ini an tunog. Daghanon pa ngay’an. Kaipuhan hamok pamati’an sin mayad. May mensahe man ini, na gusto ipaabot sa gusto magbati nan magsabot. Sugad sini na istorya na binahin ni kabubungto na Alma Jane Gamil, an mga tunog na inadalan ni Bernie Krause, sayo na tawo na nautadlan bilang bokasyon an pagbati sin mga tunog sa banika (nan sa irarom sin tubi). Sa kaniya pag-adal, daghan an kaniya nadiskubre, diri hamok na ini na mga tunog, malin diri nabibilang sa inhahatag na balor san kabubudlan; uyon sira, maski diri kaupod sa bilang.

Sa diyo-diyo na pag-ay’ay san bulod, sa pagpulak sin mga kahoy, pagsubsob sin mga banika, nagkawarara an istaran sin daghan na linalang. Isipa an sayo na insekto na nagkukurarat, habang inpupulak an kaniya istaran, o insusubsuban an kaniya lugar na uyagan. Niyan, daghan na an tunog na diri na nag’ud mababati. Kun mabugsukan pa sin planta sin geothermal dini sa palibot san bulkan, dahil sa tingol sini na mas ngana pa ada sa tingol sin sayo na syudad, magkakaburugaw an daghanon na linalang dini. Kun magkadulag sira, di’ ta na man sira igbabagat.

An lalaki sa Riroan

Riroan man by Jane

Daghan an kolokasyon san lalaki sa Riroan: pag-oma, pagbanti, paghag’ot, paglukad, pagtakras, paghurnal sa maski nano na obra. Niyan kay mayad an panahon, sayo siya na parapadagat.

San nakaagi na hapon, hininab’it niya an mga bobo nan pinangbutangan na sin paon. Pagkamaaga, tinaon niya; linungtudan hamok sin pamato, basi diri magrantaw. Bag’o mag-udto, hinakwat niya an mga bobo. An nadakop niya na turos, linain niya an utanon niyan na udto nan doon sa gab’i.  An iba, binuruka niya nan binulad sa nigo. Habang nagbabantay siya san inpapauga na turos, nangingkudan siya, de-kwatro sa irarom san rambong san mga puno sa baybayon san Riroan. Punugkot siya sin Rosalina, nan tinan’aw an dagat.

Nano daw an in’iisip niya? Badi an hihimuon niya buwas, kun mataon gihapon sin bobo, o mahawan san saday niya na banti sa uma. Kun diri pagkaliton, pira pa kasemana, magagabot na an bilanghoy. Badi may duwa man na lata an tayod na maikapabakal. An kabaklanan, ibarakal man bugas nan sin gas. Badi dagdagan man sin diyo na asukar, lana, nan sin asin. Di’ man siya naggagamit sin rekado na kun nano-nano. Yano man ha’k an kaniya pamahaw, pani-udto nan panigab’i. An kape niya, tinubod na bugas. An tinapay niya, tinug’on na ulab. Sa edad niya na ini, di’ pa man baya siya nangaipo sin mga pagpadoktor, ni pagdayo kun diin. Dini na siya sa Riroan pagdako, badi dini na man siya mamamatay.

May kabataan siya; puro na may mga sadiri na pamilya. Sira na hamok nan san kaniya asawa an magkaupod. Wara man sira sin daghan na kararani, kaya kun nakaisip, napasimanggad sira san kaniya hinagos na tuba. Sira hamok na duwa an nag-eergo, nagtitinawa, nan namisay san kanira mga gamit.

Aram niya na binunyagan siya sa simbahan; sugad man san kadaghanan. Diri hamok niya kinaan’dan an regular na pagsimba. Kun nadangadang an eleksyon, mahod may nangagda man kaniya pagparehistro. Na-oo siya, maski di’ man nakadto. Wara man sa kaniya kun sin’o man an umingkod do’on. An kaniya hamok, na pirmi mayad an panahon, basi may nadadakop na isda, o naaani sa banti, nan an produkto, naipatukal, basi itukal man san diyo nira na pagaipo.

Sugad niyan. Di’ pa awat pagbulada, uga na an bis’ang na turos. Hinakgin niya, nan sinarungsong sa tagama na dahon sin anahaw. Hinig’tan niya sa durho nan sinab’it didto sa yungod san banggerahan, harani sa sug’ang, kaabay sin pinutos na pinamara na namu.

Mayad an pamati niya, na sa maabot na tag-uran, may tagama sira na pagkaon. An pamati niya, malin mas hunayahay an panahon, nan tunimhong an kaniya pangingkudan.

Aram san lalaki sa Riroan na sa mga pagsadiri, may mga bas’og. An luwas san kaniya bas’og, sadiri na sin iba, o parte na san sa publiko. An uyon sa luwas san bas’og niya, habo na niya paglab’tan.

Sa pagtan’aw niya sa dagat, naiimod niya an huyun-huyon san balod; mahod nalukot, naruhab parani kaniya, basi mangluya manta pag-iaabot sa baybayon, nan mahugot gihapon, basi magsari naman pagdalagan pakadto kaniya. Diri niya iniisip, maski siya parapadagat, na sa irarom sini na tubi, may mga pwersa nan mga bagay na rirong sa nasa ibabaw.

Sa kinab’an niya, padagos na nagkakaburuhay nan nagkakamaratay; diri hamok niya aram na niyan na panahon, mas daghan an nagbabarata na mga babaye na bataon pa. Na kun iisipon baga, badi konektado ini san padagos na pagkapobre san mga tawo, sa nasyon na mas nagkakaharayo an ulut san wara nan san mayon, na mas nagdadaghan an wara pagbuhay, sa rehiyon na sobra sa katunga san mga pamilya, pobre. Kaya ada an mga dahilan san mga bag’o mabuhay na namamatay, mga komplikasyon na dara sin kapobrehan. An mga tawo liwat na representante nganyan nira, iba man kanira, na badi di’ man nag’ud aram an kamutangan san kanira inrerepresentar, sugad san lalaki sa Riroan.

Kada pagbakal niya sin bugas, maski tagdiyo, narereparo niya na malin nagdidiyo an takos sa nagdadaghan na kwarta na iturukal. Diri ada siya maniwala na an nasyon niya, ma’o an tidaku’i na parabakal sin bugas sa iba na nasyon. Sa kaniya paghulat sin mayad na panahon basi makadelihensya, wara sa isip san lalaki na hanggan niyan, dako pa gihapon an nawawara na pondo san publiko sa korapsyon.

Sa sulod san bas’og niya, sira na mag-asawa. Sa luwas, mayon na sin sobra sa 7 bilyon na tawo. An 98 milyon na Pilipino, ika-dose sa kadaghan sa intero na nasyon. Harani dini, sa kaniya mohon, sa sadiri na bungto, may nabilin pa an dati na administrasyon na utang na 28 milyon, nan sa likuran san padagos na insureksyon, an pagpirit san gobyerno nan mga kabakas na negosyante, na bugsukan sin planta sin geothermal dini sa lugar san bulkan. Pirit, kay sinabi na san mga kabubungto niya an pagsayuma sini.

Naglalaom hamok siya sa tubi nan sa ingod. An dagat, sige an daghan san parapadagat. An salog, nameligro na maraot sa polusyon nan pagmara. An tahok, sige pa an saday.

An kaniya kaogmahan, kapawotan nan kamundun, dara sin mga bagay na kun sa iba, diri tanto, pero para sa kaniya, magub’at nan hararom. Diri ini inkokontra, labi na puro konektado sa naturalesa, sa kinab’an san lalaki sa Riroan.

___________

An retrato tabi, hali sa Bulusan Rural Vagabond ni kabubungto na Alma Jane Gamil. May dagdag na kaaraman pa hali kaniya. Salamat po.